حشره شناسی پزشکی

سوسري ها

حشراتي به رنگ قهوه اي بلوطي يا سياه رنگ هستند، طول آنها 5-1 سانتيمتر، جلد براق و سخت دارند، سركوچك و داراي 1 جفت آنتن بلند و نخي شكل قطعات دهاني جونده است، بنابراين قادر به خونخواري نيستند، داراي 2 جفت بال ميباشند، بالهاي جلوئي ضخيم و چرم مانند و بالهاي عقبي غشائي است . سوسريها توسط بالهاي عقبي پرواز كوتاه ميكنند، پاها مشخص و شكم در بعضي از گونه ها تماماً و در تعدادي ديگر قسمتي از آنها توسط بال پوشيده شده است .

سوسريها همه چيز خوارند و از كاغذ ، پارچه هاي آهار دار ، خون خشك شده ، مدفوع ، حشرات مرده  ، پس مانده غذاي انسان و هر ماده آلي تغذيه ميكنند . سوسريها علاقه وافري به گرما دارند و روزها پشت رادياتورها ، لوله هاي آب گرم ، چاههاي  فاضلاب ، مجاري فاضلاب ، داخل تنه ها ، زير تختخواب ، پشت و داخل اجاق خوراك پزي ، يخچال و … يافت مي شوند و شبها براي تغذيه از پناهگاههاي خود خارج مي شوند. وجود سوسري ها در يك محل، نشانگر پائين بودن سطح بهداشت آن جامعه مي باشد .سوسريها بطور مكانيكي بسياري از عوامل بيماري زا را به انسان منتقل ميكنند مانند انواع تك يافته ها ، باكتريها ، نماترها،ويروسها به علاوه سوسريها موادي سياه رنگ و روغني از خود ترشح ميكنند كه ميتواند ايجاد آلرژي نمايد.

 

سوسری شرقی

مبارزه

1-مبارزه مكانيكي و محيطي

- رعايت نظافت

- باقي نگذاردن ظروف نشسته درآشپزخانه ها

- جمع آوري خرده هاي نان و مواد غذائي در آشپزخانه ها

- بستن درب ظروف غذا

- بستن درب ظروف زباله ها يا كيسه هاي زباله-جمع آوري- دفن بهداشتي زباله

- تعويض دربهاي فرسوده و چهارچوب هاي آنها

- مسدود نمودن چاههاي فاضلاب و دهانه آنها با توري هاي فلزي

- مسدود نمودن هواكش ها با توري فلزي

- نصب توري بر روي دربها و پنجره ها

2- مبارزه شيميائي

-         سمپاشي و گردپاشي اماكن داخل منازل مانند :

داخل قفسه ها – كمد لباسها ، جالباسي ، زير ظرفشوئي ، اجاق خوراك پزي ، يخچال و ظروف زباله ، چاههاي فضلاب

-   طعمه گذاري با استفاده از اسيدبوريك و يا طعمه هائي كه از مواد چربي و يك حشره كشي بهداشتي تشكيل شده باشد.

توجه :

-   هنگام سمپاشي كليه ظروف و مواد غذائي از قفسه ها خارج شوند و روي آنها پوشانده شود.

-         كليه قسمتهاي آشپزخانه ، دستشوئي ها و حمام، سمپاشي شود.

-         هنگام سمپاشي افراد سالخورده ، نوزادان ، كودكان و افراد بيمار از محل خارج شوند

-   براي سمپاشي حتماً بايد از سموم بهداشتي و سمومي استفاده شود كه سوسريها نسبت به آن مقاوم نشده باشند

-         در موقع سمپاشي اجاق خوراكپزي خاموش شود .

مگس خانگي

مگس خانگي داراي اندازه متوسط در حدود 9-6 ميليمتر برنگ خاكستري روشن يا تيره كه برروي پشت  4 نوار طولي سياه رنگ مشاهده مي شود . بالها شفاف و فاقد هر گونه لكه هستند اين مگسها اغلب با انسان معاشر بوده از انواع مواد از جمله پس مانده غذاي انسان و حيوانات ، شير ،شكر ،    و ميوه هاي فاسد ، زباله هاي مختلف ، اجساد در حال فساد ، مدفوع ، خون تازه و خشك شده ، خلط سينه ، ترشحات بيني و …..تغذيه مينمايند . اين مگسها از مواد آلوده تغذيه نموده و از طريق برگرداندن آن مواد و مدفوع نمودن بر روي مواد غذائي و همچنين از طريق موهاي روي بدن ، عوامل بيماريزا را بطور مكانيكي منتقل مينمايند. مگس خانگي در انتقال باكتريها مانند شيگلا ، سالمونلا ،  سل و جذام و تك يافته هاي انگل مانند اسهال آميبي ، تخم انواع كرمها ، ويروسها مانند فلج اطفال و هپاتيت ها و بسياري عوامل ديگر به انسان نقش دارند.

مبارزه

1-بهسازي محيط

-         قراردادن زباله در كيسه ها ي در بسته ، سطلهاي درب دار

-         دفن بهداشتي زباله

-         سوزاندن زباله

-         ايجاد توالتهاي بهداشتي

-          دفع صحيح فاضلاب

-         جلوگيري از انباشته شدن كودهاي دامي در مجاورت اماكن مسكوني

2- مبارزه فيزيكي و مكانيكي

-         قرار دادن درب بر روي ظروف محتوي غذا

-         نصب توري ضد زنگ يا پلاستيكي بر روي دربها ، پنجره ها و هواكشها

-         نصب تله هاي نوري در فروشگاه هاي مواد غذائي ، لبنيات ، قصابي و مغازه ها

3- مبارزه شيميائي

-         استفاده از اسپري حشره كش ها كه بطور موقت مگسها را ميكشد

-         استفاده از  محتوي حشره كشها از كارگاههاي مواد غذائي

-         استفاده از طعمه هاي سمي محتوي مواد قندي و يك حشره كش بهداشتي

-         استفاده از كاغذها و چسبهاي محتوي حشره كشها

-         سمپاشي اماكن با استفاده از حشره كشهاي بهداشتي

پشه ها

  حشرات نسبتاً كوچك با بدنه باريك به طول 6-4 ميليمتر هستند كه در روي سر داراي چشمهاي مشخص و 1 جفت آنتن بند بند و بلند وقطعات دهاني در ماده از نوع گزنده است. فقط پشه هاي ماده خونخواري ميكنند. بالها شفاف گاهي داراي لكه ها ئي است كه براي تشخيص به كارمي روند پاها بلند و بروي شكم نيز فلسهائي به رنگ هاي مختلف ديده ميشود.

پشه هاي ماده با گزش خود ايجاد حساسيت و خارش در محل گزش مينمايد تعدادي از پشه ها از انتقال عوامل بيماري زا ي متعددي نقش دارند مانند :

پشه ها ي آنوفل كه در انتقال بيماري مالاريا و تعدادي از فيلدها نقش دارند

مبارزه

1-  مبارزه فيزيكي و محيطي

-         زهكشي آبهاي راكد آبهاي راكد كه محل رشد و نمو لاروها ( نوزاد ) پشه ها ميباشد

-         پركردن چاله ها كه محل رشد و نمو لاروها ( نوزاد ) پشه ها ميباشد

-   پاكسازي ظروفي كه    به عنوان لانه لاروي محسوب شوند مانند قوطي هاي كنسرو، بشكه هاي آب ، ظروف سفالي ، لاستيك فرسوده و….

-         بستن درب ظروف سنتي كه مخزن آب بشمار مي آيند

-         از بين بردن ماندابها

-         ازبين بردن علفها و گياهان آبزي كه پناهگاه بعضي از پشه ها است

2-  مبارزه مكانيكي

-         نصب توري بر روي دربها و پنجره ها و هواكشها ، چاه فاضلاب

-         استفاده از پشه بند در شبها

3-  مبارزه شيميائي

-         استفاده از روغن ها و فرآورده هاي نفتي در فاضلاب روها ، آبهاي راكد ، چاههاي فاضلاب

-   استفاده از حشره كشهاي ابقائي بهداشتي مشروط به اينكه مقاومت مشاهده نشده باشد (جهت سمپاشي)

-    استفاده از مواد دور كننده ( كه به قسمت هاي مختلف بدن ماليده مي شود و حشرات براي چند ساعت دور مي شوند )    

زوال رادیو اکتیو

 

زوال رادیو اکتیو

 

 زوال رادیو اکتیو (Radioactive Decay)

 مفاهیم پایه :

وضع اتم های عناصر رادیواکتیو پس از صدور ذره آلفا ، ذره بتا و اشعه گاما چه می شود دانشمندان ثابت کرده اند که هسته اتم ها در اثر این تشعشع تغییر کرده و به هسته اتم عنصر دیگر تبدیل می شود به این پدیده زوال یا نابودی رادیواکتیو نام نهاده اند.

 

هر اتم رادیو اکتیو دیر یا زود از بین می رود. و به اتم دیگری تبدیل می شود. اما طول عمر اتم های یک عنصر برای همه آنها یکسان نیست. بعضی به سرعت تجزیه می شوند در حالیکه برخی دیگر مدت ها بدون تغییر می مانند پیش بینی و پیش گویی اینکه یک اتم بخصو ص درچه لحظه معینی زوال خواهد یافت غیر ممکن است همچنین سرعت زوال رادیو اکتیو برای تمام عناصر یکسان نیست و از چند میکرو ثانیه تا میلیون ها سال فرق می کند .

 

 بررسی کمی :

ثابت شده است که در یک عنصر رادیو اکتیو در هر لحظه تعداد اتم هایی که تجزیه می شوند با تعداد اتم های موجود متناسب است یعنی تعداد اتم هایی که از یک مقدار معینی عنصر رادیواکتیو در واحد زمان زوال می یابند کاملاً مشخص است این موضوع به کمک تجربه بدین شکل به اثبات رسید که مشاهده نمودند که تغییرات شدت تشعشع یک جسم رادیو اکتیو تابعی از زمان است نسبت بین اتم هایی که از یک عنصر رادیو اکتیو در واحد زمان تجزیه می شود به همه اتم های آن نسبت ثابت زوال یا Decay Constant نامند.

این نسبت برای ایزوتوپ هر عنصر مقدار معینی است و از مشخصات مهم و تغییر نا پذیر آن ایزوتوپ بشمار می رود مثلاً اگر 8 میلیون اتمی که نسبت ثابت زوال آن 0.1 است داشته باشیم مشاهده خواهیم کرد که در هر ثانیه یک دهم آن تجزیه می شود یعنی در ثانیه اول 800 هزار اتم و در ثانیه دوم از 7200 هزار اتم باقی مانده 720 هزار و همین طور الی آخر
 

 نیم عمر (Half life ):

تعداد اتم های یک عنصر رادیو اکتیو بطور مداوم کم می شود و چون نسبت زوال ثابت است و به تعداد اتم های موجود بستگی دارد بنابر این اتم هایی که در هر لحظه بعد زوال می یابند کمتر می شوند معمولازندگانی یک عنصر رادیو اکتیو را بر حسب نیم عمر آن حساب می کنند .

نیم عمر: یک عنصر رادیو اکتیو عبارتست از زمانی که طول می کشد تا نصف اتم های موجود آن زوال پیدا کرده و خاصیت رادیو اکتیویته خود را از دست بدهد .

نیم عمر رادیوم 22 سال است و برای اورانیوم 238 ،4500 میلیون سال می باشد یعنی از حالا تا4500 میلیون سال دیگر وقت لازم است تا نیمی ازعنصر اورانیوم طبیعت زوال پیدا کرده و تبدیل به عنصر سرب شود نیم عمر عنصر پلوتنیوم فقط 3 میکروثانیه طول می کشد .

 قانون جابه جاشدن عناصر رادیو اکتیو یا قانون سودی (Soddy Low) :

هنگامی که یک عنصر رادیو اکتیو یک ذره آلفا ساتع می کند بار هسته آن 2 واحد و جرم هسته آن 4 واحد کم می شود زیرا بار ذره آلفا برابر 2 و جرمش برابر 4 است و عنصر حاصله درجدول دوره ای دو خانه به سمت چپ حرکت خواهد کرد مثلا اگر رادیوم که خانه 88 جدول را اشغال کرده یک ذره آلفا منتشر کند، به رادن (Radon) که یک گاز رادیواکتیو است و خانه 86 را اشغال کرده تبدیل می شود .

ذرات بتا نظیر ذرات آلفا محصول تجزیه هسته اتم های رادیواکتیو هستند ، آنها از تبدیل نوترون به پروتون بدست می آیند (یک نوترون در اثر واپاشی پرتو زا به یک ذره بتا و یک پروتون تبدیل می شود).

هنگام صدور ذره بتا بار هسته اتم یک واحد افزوده می شود لذا این عنصر در جدول دوره ای یک خانه به طرف راست حرکت می کند در بیشتر حالات تجزیه هایی که منجر به صدور ذرات آلفا و بتا می شوند با اشعه گاما همراه هستند .

تشعشع گاما سبب سقوط انرژی هسته ای می گردد اما هیچ تغییری در ساختمان آن بوجود نمی آورد قانون اخیر به نام دانشمندی که اولین بار آنرا یافته است به نام قانون سودی نیز نامیده شده است

دانلود برخی مطالب بهداشت محیط

با سلام

خدمت آن دسته از عزیزان کاردانی که در رابطه با جزوات کاردانی به کارشناسی  راهنمائی خواسته بودند .

این عزیزان میتوانند جزوات اساتیدی را که ما  خلاصه ای از آنها را در این وبلاگ آورده ایم  تهیه کنند.

 

خلاصه ای از مطالب که فصل چهارم کتاب جامع بهداشت عمومی است را  قبلا در سایت قرار داده ایم که دوستان در بخش آرشیو موضوعی ودر قسمت کلیات بهداشت محیط   میتوانندآنها را دانلود کنند

 

سایت تخصصی بهداشت محیط

ادامه کلیات بهداشت محیط

۴

با کلیک بر روی آکروبات یا شبکه مطالب زیر را دانلود کنید

 

آكروبات	شبكه		صفحه		گفتار		نويسنده		عنوان
270KB	650KB		254		1		دكتر عليرضا مصداقي نيا دكتر رامين نبي زاده		كليّات بهداشت محيط
270KB	350KB		280		2		دكتر علي الماسي		بهداشت آب
190KB	210KB		300		3		دكتر علي الماسي		فاضلاب و مسائل مربوط به آن
240KB	290KB		306		4		دكتر قاسم علي عمراني		مديريّت زباله هاي شهري
260KB	420KB		324		5		دكتر منصور غياث الدين		آلودگي هوا و اثرات آن
330KB	360KB		342		6		دكتر پروين نصيري		آلودگي صوتي
330KB	410KB		360		7		دكتر حسين اصل سليماني دكتر محبوبه حاجي عبدالباقي دكتر شيرين افهمي		عفونت هاي بيمارستاني و راه هاي كنترل آن
220KB	480KB		386		8		دكتر سيّدمنصور رضوي		عفونت زدائي در پزشكي
220KB	330KB		404		9		دكتر محمدمهدي اصفهاني		بهداشت مواد غذائي
960KB	280KB		420		10		دكتر مسعود كيمياگر خانم آرزو حقيقيان		نقش تغذيه در سلامت و بيماري
360KB	280KB		526		11		دكتر محمدرضا مسعودي نژاد		بيماري‌هاي منتقله از طريق آب

 

 

 

 

 مواد شيميايي در محيط

1)      آگاهي از تركيبات شيميايي آلاينده مواد غذايي

2)      آگاهي از مواد شيميايي آلاينده منابع آب آشاميدني

3)      آگاهي از مقررات حمل و نقل مواد شيميايي خطرناك

4)      آگاهي از روش‌ها و دستورالعملهاي شناسايي مواد شيميايي

5)      آگاهي از وسايل و روش‌هاي دفع مواد شيميايي

6)      شناخت آلودگي زدايي از وسايل و موادي كه به مواد شيميايي خطرناك آلوده شده اند.

7)      آگاهي از آزمون‌هاي ميداني مورد استفاده جهت اثبات وجود و تعيين غلظت مواد شيميايي آلاينده

8)      آگاهي از شيمي پاك كننده ها و گندزداها

9)      توانايي ارزيابي پاك كننده ها

10)  شناخت سموم و تاثيرات آنها بر اكولوژي منطقه

11)  آگاهي از اصول نظري و عملي كاربرد سموم

12)  توانايي تهيه رقت‌هاي مناسب از سموم تجاري

13)  آگاهي از فرمولاسيون طعمه مسموم و كنترل جوندگان

14)  درك موارد ايمني مورد نياز جهت پيشگيري از حوادث ناشي از مواد شيميايي در محيط

15)  آگاهي از پاك كننده هاي گندزدا و كاربردشان در بهداشت محيط

 

 جمعيت و مسكن

1)      درك معضل انفجار جمعيت و اثرات آن بر نيازهاي كنوني و آتي

2)      درك مخاطرات بهداشتي مربوط به تراكم جمعيت

3)      درك فضاي مورد نياز جهت افراد در محيط مسكن

4)      درك تاثيرات ناشي از فرهنگ‌هاي مختلف بر كنترل جمعيت

5)      درك لزوم تنظيم خانواده و تغيير ساختارهاي شهري جهت تامين مسكن

6)      درك ايجاد تقدمها جهت استفاده موثر از فضاي موجود

 

آسيبهاي زيست محيطي

1)      آگاهي از جنبه هاي بهداشت عمومي و اكولوژي مشكلات مربوط به آسيب‌هاي زيست محيطي

2)      آگاهي از روش‌هاي دستگاهي و موادي كه در تعيين علل حوادث بكار گرفته مي‌شوند.

3)      آگاهي از روش‌هاي اپيدميولوژي مورد استفاده در مطالعه حوادث زيست محيطي

4)      توانايي انگيزش و هدايت اقدامات اصلاحي با تكيه بر مشاركت مردم در رفع مشكلات مربوط به حوادث

5)      توانايي ارزيابي حوادث و علل آنها

خلاصه 

“محيط”  به مجموعه اي از شرايط خارجي و تاثيرات وارده ناشي از آن‌ها بر زندگي يك موجود زنده اطلاق مي‌گردد. طبق تعريف، محيط شامل هوا، آب و خاك و روابط بين آن‌ها و كليه موجودات زنده مي‌باشد. بر اين اساس هدف “بهداشت محيط” كنترل كليه عواملي است كه بالقوه و بالفعل تاثيرات سويي بر بقا، و سلامتي انسان اعمال مي‌كنند. بيماري‌هاي بسياري با عوامل گوناگون اعم از بيولوژيك و شيميايي از طريق آب، هوا، مواد غذايي سياري از  عوامل محيطي سلامتي انسان را تهديد مي‌نمايند. راهبرد اساسي بهداشت محيط در مهار اين بيماري‌ها كنترل منبع بيماري، نحوه سرايت و تامين  بهبود شرايطي است كه حساسيت فرد را افزايش دهد. فعاليت‌هاي بهداشت محيط بسيار گسترده و متنوع بوده و برنامه هاي مختلفي اعم از عمليات مهندسي، فعاليت‌هاي آموزشي و پژوهشي، اقدامات اصلاحي، كارهاي ستادي و مديريتي و غيره را  شامل مي‌گردد. برخي از مهمترين برنامه هاي بهداشت محيط عبارتند از : پيشگيري از بروز سوانح و حوادث، كنترل آلودگي هوا، پيشگيري از بيماري‌هاي واگير، بهداشت محيط در موارد اضطراري، نظارت بهداشتي بر تهيه، توزيع و فراورش مواد غذايي، كنترل بيماري‌هاي ناشي از مواد غذايي و مسموميت‌ها، كنترل مواد زايد خطرناك، بهداشت مسكن، حفظ سلامتي در محيط‌هاي بسته، كنترل حشرات و جوندگان، بهداشت اماكن عمومي، كنترل سر و صدا، كنترل عوامل مزاحمت آفرين، بهداشت شغلي، بهداشت و ايمني فراورده هاي توليدي، كنترل پرتوها، بهسازي اماكن و فعاليت‌هاي تفريحي، تصفيه و دفع فاضلاب‌ها، مديريت مواد زايد شهري و مواد زايد خطرناك، بهداشت شناگاه ها و ساير تفريحات آبي، تامين آب آشاميدني سالم.

 اقدامات اساسي بهداشت محيط را مي‌توان در قالب چالش‌هاي عمومي و اختصاصي آن طبقه بندي كرد. چالش‌هاي عمومي شامل علوم عمومي، ارتباطات و آموزش، برنامه ريزي و مديريت، مهارت‌هاي فني عمومي، مهارت‌هاي ستادي و نظارتي و نگرش حرفه اي مي‌باشند. چالش‌هاي تخصصي بهداشت محيط را مي‌توان به مسايل مربوط به هوا، آب و فاضلاب، مواد زايد جامد، مواد زايد خطرناك، مواد غذايي، سروصدا، حشرات و جوندگان، پرتوها، محيط‌هاي بسته، مواد شيميايي در محيط، جمعيت و مسكن و آسيب‌هاي زيست محيطي منتسب نمود. توفيقات نظري و عملي در زيرگروه هاي هر يك از محورهاي چالش مذكور سرانجام منجر به تحقق هدف اصلي بهداشت محيط يعني حفظ و ارتقاي سلامتي و بهبود سطح زندگي افراد جامعه مي‌گردد. 

منابع

1) Salvato J.A., “ Environmental Engineering and Sanitation” , Forth Edition, John Wiley & Sons, 1992.

2) WHO, “ Guidelines for Drinking-Water Quality” , VOL.1, Second Edition, World Health Organization, 1993.

 

3) Cairncross S, R. G. Feachem, “ Environmental Health Engineering” , 1992.

 

4) Maier R.M., I.L. Pepper, C.P. Gerba, “ Environmental Microbiology” ,First Edition, Academic Press, 2000.

 

5) Koren H., “ Handbook of Environmental Health and Safety”, VOL. 1, Second Edition, Lewis Publishers, 1991.

 

ادامه کلیات بهداشت محیط

۳

چالش‌هاي عمومي بهداشت محيط

چالش‌هاي عمومي در بهداشت محيط را مي‌توان به شش گروه اصلي زير طبقه بندي كرد.

 

1- علوم عمومي

1)      آگاهي از شيمي معدني و آلي

2)      آگاهي از زيست شناسي عمومي

3)      آگاهي از ميكروب شناسي عمومي

4)      آگاهي از حساب، جبر، مثلثات و آمار پايه

5)      آگاهي از فيزيك ( مكانيك و سيّالات)

6)      آگاهي از اصول اپيدميولوژي

 

ارتباطات و آموزش

1)      آگاهي از ارتباطات مختلف اعم از شفاهي و نوشتاري

2)      آگاهي از چگونگي كار با مردم

3)      آگاهي از چگونگي استفاده از وسايل كمك آموزشي

4)      آگاهي از فنون پويايي گروه و كار گروهي

5)      آگاهي از روش‌هاي گفتگو

6)      آگاهي از اصول تدريس و يادگيري

7)      درك نيازهاي اطلاعاتي جامعه و ارتباط مناسب با رسانه هاي خبري

8)      درك چگونگي ايجاد ارتباط و انگيزش در سازمانهاي اجتماعي

9)      آگاهي از كاربري پايگاه هاي اطلاعاتي

 

 برنامه ريزي و مديريت

1)      آگاهي از فنون مورد نياز در تهيه برنامه اجرايي در هر يك از شاخه هاي فعاليت بهداشت محيط

2)      آگاهي از پردازش اطلاعات و كاربري آن‌ها

3)      آگاهي از فنون و روش شناسي‌هاي مورد استفاده در تعيين و تدوين تقدم‌ها

4)      توانايي طراحي تحقيق و انجام آن

5)      توانايي استفاده از روش‌هاي ارزيابي جهت تعيين دامنه مشكلات زيست محيطي

6)      توانايي تفسير يافته هاي تحقيق

7)      توانايي تعيين قابليت پذيرش و انجام اقدامات قانوني

 

مهارت‌هاي فني عمومي

1)      آگاهي كافي از اصول يادگيري و آموزش و داشتن مهارت‌هاي لازم در آموزش، سنجش، ارزيابي و استفاده از عوامل كمكي در بخش‌هاي مختلف بهداشت محيط

2)      آگاهي از فنون بررسي جهت شناسايي مشكلات بهداشت محيط

3)      آگاهي از روش‌هاي نمونه برداري مربوط به آب، هوا، مواد غذايي، مواد شيميايي خطرناك و غيره

4)      توانايي گردآوري داده ها از طريق نمونه برداري، تكميل پرسشنامه هاي تحقيقاتي و تفسير نتايج نمونه هاي آزمايش شده بر اساس روش شناسي مشخص در طي پژوهش

5)      توانايي استفاده از وسايل و روش‌هاي دستگاهي در سنجش پارامترهاي زيست محيطي

 

مهارتهاي ستادي و نظارتي

1)      آگاهي از قوانين، مقررات و دستورالعمل‌هاي زيست محيطي و بهداشت عمومي و كاربري آن‌ها

2)      آگاهي از روش‌هاي نظارتي مورد استفاده در برنامه هاي بهداشت محيط

3)      آگاهي از روش‌هاي ستادي مورد استفاده در برنامه هاي مديريت بهداشت محيط

4)      درك اهميت و كاربرد قوانين زيست محيطي و بهداشت عمومي موجود

5)      درك رويكرد سيستم‌ها در تجزيه و تحليل مشكلات بهداشت محيط

6)      درك نقش اساسي پيگيري مستمر در رفع كامل مشكلات مربوط به كنترل محيط

7)      درك ارتباط بين نهادهاي بهداشتي، ساير سازمان‌هاي عمومي، ارگان‌هاي داوطلب، موسسات اداري و صنعت

8)      درك اصول بنيادي اقتصاد و چگونگي ارتباط آن با مشكلات بهداشت محيط و نيز توان اقتصادي در خصوص برنامه هاي موفق بهداشت محيط

9)      درك مشكلات كلي بهداشت محيط و تقدم‌هاي بهداشتي

10)  آگاهي از روش‌هاي مديريت خطر

 

نگرش حرفه اي

1)      تمايل به همكاري با مردم و كاربرد علوم بنيادي بهداشت محيط در حل مشكلات بهداشت محيط

2)      حس تعهد در تامين مقررات و قوانين و انجام وظايف محوله در قالب حرفه اي

3)      ايجاد فضاي همكاري در برخورد با دريافت كنندگان خدمات در زمينه بهداشت محيط

4)      احترام در ارتباط‌هاي  مردمي يا ساير كاركنان

5)      پذيرش انتقادهاي سازنده از سوي كارمندان، همكاران و مردم

6)      كنترل احساسات و ارائه رفتار بالنده در بروز تنشها

7)      تمايل به حفظ اصول بهداشت عمومي

چالش‌هاي تخصصي بهداشت محيط

چالش‌هاي تخصصي  بهداشت محيط را مي‌توان به  دوازده گروه اصلي زير طبقه بندي كرد.

هوا

1)      آگاهي از آلاينده هاي مختلف هوا و منابع آنها

2)      آگاهي از ارتباط شرايط آب و هوايي و آلودگي هوا

3)      آگاهي از اثرات آلاينده هاي هوا بر زيست كره

4)      درك ارتباط آلودگي هوا در رابطه با توپوگرافي

5)      آگاهي از جريانات هوا

6)      آگاهي از نحوه كاركرد دستگاه هاي كنترل آلودگي هوا

7)      آگاهي از معيارهاي پيشگيري كننده در كنترل آلودگي هوا

8)      آگاهي از معيارهاي اصلاحي در كنترل آلودگي هوا

9)      آگاهي از اقدامات عملي و فناوري‌هاي مختلف در روش‌هاي كنترل آلودگي هوا

10)  آگاهي از اصول مهندسي احتراق

11)  آگاهي از روش‌هاي نمونه برداري هوا و توانايي انجام نمونه برداري‌هاي مختلف در خصوص تعيين آلودگي هوا

12)  توانايي انجام بررسي جهت مشخص كردن دامنه و شدت آلودگي هوا

13)  توانايي ارزيابي نتايج تحقيقات مطالعات كوتاه مدت و دراز مدت در جامعه

14)  توانايي انجام تحليل هزينه ـ اثربخشي در برنامه هاي كنترل آلودگي هوا

15)  آگاهي از تركيبات سمي در هوا

 

آب و فاضلاب

1)      شناسايي منابع آب

2)      آگاهي از كيفيت آب آشاميدني و استانداردها ( فيزيكي، شيميايي، بيولوژيكي، پرتوشناختي )

3)      آگاهي از بيماري‌هاي منتقله توسط آب و طرق سرايت آنها

4)      آگاهي از نمونه برداري و آزمايش آب آشاميدني

5)      تفسير داده هاي آزمايش آب

6)      آگاهي از جنبه هاي قانوني كنترل آلودگي آب

7)      آگاهي از انواع مختلف استفاده هاي از آب در جامعه

8)      درك مباني حفاظت منابع آب و نحوه انتخاب آنها براي مصارف گوناگون

9)      درك اصول تصفيه آب

10)  آگاهي از خصوصيات فيزيكي، شيميايي و بيولوژيكي فاضلاب ( شهري و صنعتي )

11)  آگاهي از انواع فاضلابهاي صنعتي و اهميت آنها

12)  آگاهي از اثرات تخليه فاضلابها بر كيفيت آب

13)  درك اپيدميولوژي بيماري‌هايي كه فاضلاب در انتقال آنها نقش اساسي دارد.

14)  درك فناوري و اصول مهندسي پايه مربوط به جريان آب ( هيدروليك)

15)  درك اصول و مفاهيم بنيادي دفع فاضلاب

16)  درك اصول تصفيه فاضلاب شهري

17)  آگاهي از كاركرد واحدهاي كوچك تصفيه فاضلاب

18)  آگاهي از نحوه اندازه گيري ظرفيت جذب آلاينده ها در خاك

19)  آگاهي از اصول دفع لجن و فضولات ناشي از تصفيه فاضلاب

20)  درك فنون و روش‌هاي عملي موثر مورد استفاده در شرايط اضطراري در واحدهاي تصفيه آب و فاضلاب

21)  درك روش‌ها و مخاطرات بهداشتي دفع لجن

 مواد زايد جامد

1)      آگاهي از انواع مواد زايد توليد شده در اجتماع ( شناخت كمي و كيفي )

2)      آگاهي از انواع مواد زايد توليد شده توسط فرآيندهاي صنعتي

3)      آگاهي از روش‌هاي مختلف نگهداري، جمع آوري و دفع مواد زايد جامد

4)      آگاهي از جنبه هاي بهداشتي و اكولوژيكي مواد زايد جامد

5)      آگاهي از كاربري تحليل سيستم‌ها در مديريت دفع مواد زايد

6)      آگاهي از جنبه هاي اقتصادي دفع مواد زايد جامد

7)      توانايي ارزيابي نتايج و بررسي‌هاي مربوط به مواد زايد جامد و تكوين اهداف كوتاه و درازمدت

8)      توانايي اجراي تحقيقات جهت تعيين دامنه و وسعت مشكلات مربوط به مواد زايد جامد

9)      توانايي طراحي، اجرا و ارزشيابي برنامه هاي مرتبط با مواد زايد و ارتباط آنها با مشكلات بهداشتي جامعه

 

مواد زايد خطرناك

1)      آگاهي از مسايل و مشكلات بهداشتي مربوط به مكان‌هاي دفع مواد زايد خطرناك

2)      آگاهي از اثرات تماس با مواد زايد خطرناك

3)      آگاهي از راه هاي ورود مواد زايد خطرناك به بدن نظير استنشاق، جذب پوستي، بلع و زخم‌هاي باز

4)      درك اثرات بهداشتي بالقوه تماس حاد و مزمن مواد شيميايي مختلف در مكانهاي دفع مواد زايد خطرناك

5)      آگاهي از نشانه ها و علائم باليني تماس با مواد شيميايي خطرناك مثل سوختگي، سرفه، سوزش، آبريزش چشم، جوش، بي هوشي و مرگ

6)      آگاهي از واكنش‌هاي بالقوه شيميايي كه مي‌توانند منجر به انفجار، آتش سوزي و يا ايجاد حرارت زياد شوند.

7)      درك اثرات روانشناختي كاهش اكسيژن بر انسان كه مي‌تواند ناشي از افزايش مواد شيميايي خاصي در محيط باشد.

8)      درك اثرات بهداشتي پرتوهاي يونساز مربوط به پرتوهاي آلفا، بتا، گاما و اشعه X

9)      آگاهي از فنون و روش‌هاي دفع مواد زايد پرتوزا

10)  شناخت مواد زايد بيمارستاني و موسسات تحقيقاتي كه مي‌توانند مخاطرات بهداشتي جدي را سبب شوند.

11)  آگاهي از مشكلات ايمني  در مكان‌هاي دفع مواد زايد خطرناك

12)  درك خطرات مربوط به جريان برق ناشي از خطوط انتقال نيرو، كابل‌هاي برق و ساير وسايل برقي كه در معرض صدمات ناشي از مواد شيميايي خطرناك واقع شده اند.

13)  درك اثرات روانشناختي بر افراد در مكان‌هاي دفع مواد زايد خطرناك ناشي از فشارهاي حرارتي يا تماس با سرما

 

مواد غذايي

1)      آگاهي از فناوري مواد غذايي و ارتباط آن با سلامتي

2)      آگاهي از اصول تهيه، فرآورش و نگهداري مواد غذايي

3)      آگاهي از بيماري‌هاي منتقله توسط مواد غذايي و كنترل آنها

4)      آگاهي از فنون و روشهاي اپيدميولوژي

5)      آگاهي از طراحي، مكان يابي و احداث تاسيسات مربوط به مواد غذايي

6)      آگاهي از چگونگي كاركرد تاسيسات مواد غذايي، نگهداري و بهره برداري

7)      آگاهي از طراحي دستگاهها، نحوه كار، بهره برداري، نگهداري و روشهاي پاكسازي تجهيزات

8)      آگاهي از روشهاي انگيزش مديريت صنعتي جهت درك،‌پذيرش و اجراي مسئوليتهاي محوله در ارتباط با مواد غذايي، تربيت و آموزش كاركنان و نظارت بر آنها

9)      آگاهي از مقررات و قوانين مربوط به فناوري مواد غذايي

10)  آگاهي از فرايند بازرسي، روشهاي بررسي و تحقيق و اهميت داده ها

11)  آگاهي از فرايند بررسي و اعطاي مجوز به متصديان مواد غذايي

12)  آگاهي از روشهاي مورد استفاده فرهنگها و گروه هاي اجتماعي مختلف در تهيه و مصرف مواد غذايي

13)  آگاهي از سازمانهاي دست اندركار تهيه و توزيع مواد غذايي

14)  آگاهي از خصوصيات و خواص شير

15)  آگاهي از فرايند توليد شير و فرآورش آن

16)  آگاهي از استانداردهاي قانوني مواد غذايي و فرآورده هاي لبني

17)  آگاهي از فناوري‌هاي مورد استفاده در كارخانه هاي شير و فرآورده هاي لبني

18)  آگاهي ازفرآورش شير و كنترل آن

19)  توانايي بازرسي بهداشتي واحدهاي پاستوريزاسيون

 

 سروصدا

1)      آگاهي از اثرات بهداشتي و اكولوژيكي سروصدا بر افراد و اجتماع

2)      آگاهي از دستگاه ها و روش‌هاي اندازه گيري سروصدا در محيط

3)      آگاهي از قوانين موجود در ارتباط با سروصدا و مزاحمت‌هاي ناشي از آن

4)      آگاهي از كاربرد عملي معيارهاي كنترلي

5)      توانايي اجراي تحقيقات ساختار يافته جهت تعيين دامنه و وسعت مشكل سرو صدا

6)      توانايي ارزيابي نتايج بررسي‌ها و تحقيقات و تكوين اهداف كوتاه مدت و دراز مدت جهت كنترل سروصدا

7)      آگاهي از فشارهاي ناشي از سروصدا در محيط‌هاي كار

 

 حشرات و جوندگان

1)      درك اپيدميولوژي بيماري‌هاي منتقله توسط ناقلين

2)      شناخت عادات طبيعي و كنترل حشرات معمول در مبحث بهداشت عمومي و اهميت اقتصادي آنها

3)      آگاهي از چرخه زندگي حشرات و جوندگان مهم از ديدگاه بهداشت عمومي

4)      توانايي تشخيص حشرات و جوندگان مهم از ديدگاه بهداشت عمومي يا از ديدگاه اقتصادي

5)      شناخت عوامل زيست محيطي در ارتباط با كنترل ناقلين

6)      توانايي تشخيص دامنه مشكلات ميداني و تعيين اقدامات كنترلي مورد نياز

7)      درك مزايا و محدوديت‌هاي حشره كش‌ها و اثرات آنها بر اكولوژي منطقه

8)      درك نحوه كاركرد افشانه ها و ساير وسايل و ادوات كنترل جوندگان

9)      آگاهي از اپيدميولوژي بيماري‌هاي منتقله توسط جوندگان

10)  درك دستورالعملهاي زيست محيطي مورد استفاده در كنترل جوندگان

11)  شناخت كنترل بيولوژيكي جوندگان

12)  شناخت كنترل شيميايي انگلهاي جوندگان

13)  درك ارتباط كاركنان بهداشت محيط و اقدامات كنترل جوندگان

14)  درك فرايند توليد، ‌حمل و نقل، ‌نگهداري، استفاده و دفع آفت كشها

 

پرتوها 

1)      آگاهي از مباني نظري و اصول پرتوزايي

2)      آگاهي از مخاطرات پرتوزايي

3)      آگاهي از كاربرد پرتوزايي و راديوايزوتوپ‌ها

4)      آگاهي از اثرات پرتوزايي

5)      آگاهي از ملاحظات ايمني

6)      آگاهي از فنون پايش و روشهاي مورد استفاده در تشخيص پرتوها

7)      آگاهي از فنون نگهداري و دفع مواد پرتوزا

8)      آگاهي از روش‌هاي حمل و نقل مواد پرتوزا

9)      آگاهي از روش‌هاي آلودگي زدايي

10)  آگاهي از مقررات قانوني حمل و نقل،‌كاربري، نگهداري و دفع مواد پرتوزا

 

 محيط‌هاي بسته

1)      آگاهي از جنبه هاي فرهنگي، اقتصادي و اجتماعي واحدهاي مسكوني شخصي و عمومي

2)      آگاهي از  شرايط بهداشتي و رفاهي مورد نياز مسكن

3)      آگاهي از قوانين مربوط به مسكن

4)      آگاهي از فعاليت سازمانهاي مختلف در ارتباط با نظارت و صدور مجوزهاي مربوط به مسكن

5)      آگاهي از فنون و روش‌هاي مورد استفاده در ارزيابي واحدهاي مسكوني

6)      آگاهي از برنامه هاي محلي، منطقه اي و ملي در ارتباط با مسكن

7)      شناخت قوانين مربوط به منطقه بندي و اثرات آنها بر واحدهاي مسكوني شخصي و اماكن عمومي

8)      درك ارتباط اقشار آسيب پذير و كم درآمد و استفاده از مسكن

9)      آگاهي از مشكل آلودگي هوا در فضاهاي بسته

 

ادامه کلیات بهداشت محیط

۲

راهبرد بهداشت محيط در كنترل بيماري‌ها

همچنانكه اشاره شد، بسياري از بيماري‌هاي واگيردار و نيز برخي از بيماري‌هاي غير واگير مي‌توانند از طريق محيط به انسان منتقل شوند. در فرايند ابتلاي انسان به بيماري‌هايي كه محيط در آنها نقش دارد، مي‌توان سه ركن اساسي “منبع” ، “نحوه انتقال” و “حساسيت فرد” را مورد تجزيه و تحليل قرار داد. اين سه ركن به صورت يك ساختار زنجيره اي در اشاعه بيماري‌ها و عوارض زيست محيطي دخيل هستند. گرچه كنترل و حذف يك بيماري با منشاء، محيطي با حذف هر يك از اين اركان ممكن است، ولي راهبرد اساسي بهداشت محيط ايجاد موانع متعدد در هر يك از اين اركان است. اين ايده به فلسفه ايجاد “موانع چندگانه” در سازگان يك بيماري موسوم است. اين موانع چندگانه سرانجام شيوه مطمئن و موثري در مهار و پيشگيري بيماري‌هاي منتقله از محيط در اختيار خواهد گذاشت. در كنترل يك بيماري منتقله از محيط مي‌توان به طور نظري راهكارهاي مختلفي جهت مهار و حذف بيماري طراحي كرد. ديدگاه راهبردي بهداشت محيط در كنترل بيماري‌ها، ‌ايجاد و گسترش موانع متعدد در مسير يك بيماري است در برقراري اين موانع چندگانه همواره ملاحظات اقتصادي و هزينه - اثربخشي مهمترين عوامل خواهند بود. ذيلا به شرح و بسط معيارهاي سه ركن مذكور كه نهايتا هدف كنترل و پيشگيري از بيماري‌هاي منتقله توسط محيط را دنبال مي‌كنند، خواهيم پرداخت.

كنترل منبع ( كنترل عامل بيماري)

يكي از راه هاي موثر كنترل بيماري‌هاي منتقله توسط محيط، مبارزه با عامل اصلي بيماري به شمار مي‌رود. شايد در مورد  بيماري‌هاي ميكروبي اين تفكر بسيار موثر باشد، ولي در مواجهه با عوامل شيميايي بيماري‌زا در دراز مدت كه در بسياري از موارد حذف كامل آنها در محيط امكان پذير نباشد، اين كار عملا ميسر نيست. به طور مثال مي‌توان تماس دراز مدت با برخي از عوامل سرطان‌زا، جهش‌زا و مخرب موجود در آب، هوا و مواد غذايي را ذكر كرد. وجود غلظت‌هاي اندك برخي از مواد شيميايي در كليه عناصر محيط امروزه به دليل توليد و كاربرد گسترده مواد شيميايي در زندگي بشر اجتناب ناپذير به شمار مي‌روند. به هر صورت در برخي از شرايط كنترل منبع بيماري و از بين بردن كامل عامل يا عوامل بيماري كاري عملي و ميسر نيست. معيارهايي كه در راهكار كنترل منبع بيماري مي‌توان در نظر داشت، عبارتند از:

·        تغيير و جايگزيني مواد خام يا فرايندهاي صنعتي جهت كاهش هرچه بيشتر تركيبات مضر. به عنوان مثال استفاده از سوخت‌هاي محتوي گوگرد كمتر يا جايگزيني گاز طبيعي، حذف توليد مواد شيميايي نظير پلي كلرينيتد بي فنيل، جلوگيري از دفع و انتشار آلاينده ها در محيط از طريق كاربري دستگاه هاي كنترل و حذف آلاينده ها، كاهش تخليه آلاينده هاي سمّي به محيط به مقادير قابل قبول

·        انتخاب پاكترين منبع آب آشاميدني موجود به گونه اي كه تا حد امكان عاري از عوامل بيولوژيكي و مواد شيميايي معدني و آلي و سمي باشد

·        تامين آب حاوي مقادير مواد معدني در حدّ بهينه مثلا فلوئورزَني به آب و كنترل سختي

·        ممنوع كردن صيد ماهي و صدف خوراكي از آب‌هاي آلوده به عوامل بيماري زا، متيل جيوه و پلي كلرينيتد بي فنيل

·        قانونمند كردن فرايند توليد، فرآورش و عرضه مواد غذايي جهت حصول اطمينان از سالم بودن مواد غذايي ( نبود عوامل بيماري‌زا و مواد شيميايي مضر) و حفظ شرايط كيفي مطلوب محصولات خوراكي.

·        تامين مسكن مناسب به گونه اي كه امكان تماس با عوامل بيماري‌زا به حداقل كاهش يابد

·        تامين محيط كار سالم و ايمني

·        تشويق استفاده مجدد و بازيافت و عدم تخليه مواد زايد خطرناك در محيط

·        از بين بردن ناقلين بيماري (بندپايان و ساير ناقلين بيماري نظير جوندگان) در منبع. (اين فعاليت به مديريت آفات موسوم است)

·        جدا كردن بيمار از ديگران در دوره سرايت و درمان آن‌ها جهت حذف مخزن بيماري

·        آموزش جامعه اعم از مردم، واحدهاي آلوده كننده، قانون گذاران و كارگزاران

·        برگزيني و اِعمال استانداردهاي مناسب

·        حمايت از برنامه هاي مهندسي بهداشت محيط و بهسازي، برنامه هاي پايش و نظارت قانوني در سطوح محلي، ناحيه اي، منطقه اي و ملي

 كنترل نحوه انتقال و سرايت بيماري‌هاي منتقله از محيط

در بسياري از بيماري‌هاي منتقله از محيط به ويژه بيماري‌هاي عفوني، ناقلين و حاملين بيماري از اهميت شاياني در گسترش ناخوشي در جامعه برخوردار هستند. در مبارزه با ناقلين، هدف اصلي كنترل عامل بيماري نيست. دخالت در چرخه بيماري و ايجاد موانع در اين مواضع به نحو چشمگير مي‌تواند سبب كاهش موارد بيماري در جامعه شود.

اين روش پيشگيري و كنترل نيازمند اعمال مستمر معيارهاي كنترل كننده است كه سرانجام منجر به حذف تماس عامل بيماري‌زا و انسان مي‌شوند. اين معيارهاي كنترل كننده عمدتا عبارتند از :

 

·        جلوگيري از تحرّك ناقلين و افراد حامل بيماري

·        اطمينان از سالم بودن آب براي مقاصد آشاميدن، استحمام، شستشو و غيره

·        جدا كردن منبع بيماري ( آلودگي)   و پذيرندگان بالقوه آن تا حد امكان

·        اطمينان از اينكه تهيه، فرآورش و توزيع مواد غذايي هيچ گونه امكاني جهت گسترش و انتقال بيماري فراهم نخواهند كرد

·        كنترل آلودگي هوا، خاك، آب و همچنين مديريت صحيح مواد زايد خطرناك، سوانح و حوادث و تركيبات سرطان‌زا و مواد سمي

·        جلوگيري از دسترسي به منابع بيماري نظير آب‌هاي آلوده جهت استحمام و شنا و مناطقي كه توسط ناقلين بيماري آلوده شده است.

·        برگزيني و اجراي استانداردهاي زيست محيطي در خصوص آب، هوا، خاك، سروصدا، كاربري اراضي و مسكن

·        آموزش مردم، واحدهاي  آلوده كننده، قانون گذاران و رساناها در خصوص جنبه هاي مختلف بيماري

·        حمايت از برنامه هاي مهندسي بهداشت محيط و بهسازي، برنامه هاي پايش و نظارت قانوني در سطوح محلي، ناحيه اي، منطقه اي و ملي

·        تغيير عادات فردي نظير استعمال دخانيات، سوء تغذيه، تنش‌هاي روحي و رواني، پرخوري و بي تحرّكي. ارتقاي بهداشت فردي و شستشوي دست‌ها جهت پيشگيري از انتقال فرد به فرد عوامل بيماري‌زا و تركيبات سمي

   كنترل حساسيت افراد در معرض ابتلا به بيماري‌هاي منتقله از محيط

حتي اگر هيچ اقدامي در خصوص كنترل عامل بيماري‌زا و نحوه سرايت آن صورت نگيرد، تغيير شرايط و عواملي كه منجر به تغيير حساسيت افراد شود، مي‌تواند به كلّي سيماي شيوع و گسترش يك بيماري را در جامعه دگرگون سازد. زيرا همه افراد از نظر استعداد ابتلا به يك بيماري در شرايط يكسان نيستند. بسياري از عوامل نظير سن، عادات تغذيه اي، كشيدن سيگار، شرايط و استانداردهاي زيستي به ويژه مسكن مي‌توانند شانس ابتلا را تغيير دهند. مستعدترين افراد در ابتلا به بيماري‌هاي منتقله توسط محيط را كودكان و سالخوردگان و افراد داراي بيماري‌هاي مزمن تنفسي و قلبي عروقي تشكيل مي‌دهند. از طرفي به دليل وضعيت شغلي و حتي شرايط اجتماعي و اقتصادي برخي از افراد بطور سيستماتيك بيشتر در معرض عوامل بيماري‌زا قرار خواهند گرفت. در اين بخش از زنجيره كنترل بيماري، هدف بهداشت محيط تغيير و بهبود شرايط محيطي به گونه اي است كه فرد حداقل حساسيت در برابر بيماري را از خود نشان دهد.

با اقداماتي مانند رعايت بهداشت فردي،‌ برقراري استانداردها، تامين شرايط مطلوب در مسكن، تامين آب آشاميدني سالم، دفع و تصفيه فاضلاب‌ها و بسياري از اقدامات ديگر، بهداشت محيط نه تنها مي‌تواند به حذف عامل بيماري‌زا يا قطع زنجيره انتقال منجر شود، بلكه حساسيت فرد را نيز در برابر بيماري به طور چشمگير كاهش خواهد داد.

اهميت اقدامات بهداشت محيط از ديدگاه ارزش كنترل بيماري‌ها حتي از اقداماتي نظير واكسيناسيون نيز بيشتر است. زيرا در واكسيناسيون، هدف كاهش حساسيت و يا افزايش مقاومت فرد به يك يا چند عامل بيماري است، با اينكه تجربيات حاكي از اين واقعيت است كه تامين مسكن با شرايط مطلوب، بهسازي محيط (آب، فاضلاب، مواد زايد و كنترل ناقلين)، و رعايت بهداشت فردي مي‌تواند  منجر به مقاومت طولاني مدت و پايدار در برابر طيف وسيعي از بيماري‌هاي منتقله در جامعه بشود.

 چالش‌هاي عمومي و تخصصي بهداشت محيط

بهداشت محيط را مي‌توان در زمره علوم كاربردي طبقه بندي كرد. در اين شاخه كاربردي، افراد با بهره گيري از علوم مختلف جهت پيشگيري از بيماري‌ها و ارتقاي سلامتي و تامين رفاه و آسايش انسان‌ها فعاليت مي‌كنند. فعاليت‌هاي بهداشت محيط بسيار گسترده و متنوع بوده و برنامه هاي مختلفي اعم از عمليات مهندسي، فعاليت‌هاي آموزشي و پژوهشي، اقدامات اصلاحي، كارهاي ستادي و مديريتي و غيره را  شامل مي‌گردد. برخي از مهمترين برنامه هاي بهداشت محيط عبارتند از : پيشگيري از بروز سوانح و حوادث، كنترل آلودگي هوا، پيشگيري از بيماري‌هاي واگير، بهداشت محيط در موارد اضطراري، نظارت بهداشتي بر تهيه، توزيع و فراورش مواد غذايي، كنترل بيماري‌هاي ناشي از مواد غذايي و مسموميت‌ها، كنترل مواد زايد خطرناك، بهداشت مسكن، حفظ سلامتي در محيط‌هاي بسته، كنترل حشرات و جوندگان، بهداشت اماكن عمومي، كنترل سر و صدا، كنترل عوامل مزاحمت آفرين، بهداشت شغلي، بهداشت و ايمني فراورده هاي توليدي، كنترل پرتوها، بهسازي اماكن و فعاليت‌هاي تفريحي، تصفيه و دفع فاضلاب‌ها، مديريت مواد زايد شهري و مواد زايد خطرناك، بهداشت شناگاه ها و ساير تفريحات آبي، تامين آب آشاميدني سالم.

گستردگي فعاليت‌هاي بهداشت محيط ايجاب مي‌كند تا افرد شاغل در اين بخش از دانش و مهارت‌هاي لازم برخوردار باشند. به طور كلي مي‌توان طبق جدول 5 فعاليتهاي بهداشت محيط را در شش گروه عمومي و دوازده گروه اختصاصي طبقه بندي كرد. ذيلا به ذكر هر يك از اين گروه ها و زيرمجموعه هاي آنها خواهيم پرداخت.

جدول 5 ـ ساختار چالش‌هاي بهداشت محيط (5)

 

چالش‌هاي عمومي بهداشت محيط

كلّيات بهداشت محيط

۱

كلّيات بهداشت محيط

 

دكتر عليرضا مصداقي نيا ـ دكتر رامين نبي زاده

دانشكده بهداشت دانشگاه علوم پزشكي تهران

اهداف درس 

انتظار مي‌رود فراگيرنده، پس از گذراندن اين درس، بتواند :  

Ø      بهداشت محيط را تعريف نمايد

Ø      عوامل محيط و هدف اساسي بهداشت محيط را شرح دهد

Ø      لزوم آشنايي ساير افراد ( افرادي با تخصصها و مهارت‌هايي به جز بهداشت محيط) را با كليات بهداشت محيط بيان كند

Ø      بيماري‌هاي منتقله توسط آب و مواد غذايي را با توجه به عامل بيماري‌زا، مخزن بيماري و راه هاي سرايت آنها از محيط توضيح دهد

Ø      بيماري‌ها و عوارضي را كه عوامل محيطي نظير آب، هوا و حشرات و جوندگان در آنها نقش دارند،  توضيح دهد

Ø      راهبرد “بهداشت محيط”  را در كنترل بيماري‌ها توضيح دهد

Ø      معيارهاي هر يك از اجزاي ساختاري راهبرد “بهداشت محيط”  در كنترل بيماري‌ها را بيان كند

Ø      چالش‌هاي عمومي و تخصصي بهداشت محيط و حوزه هاي عملكرد آنها را بيان كند

Ø      با كسب شناختي كلي از بهداشت محيط در تحقق اهداف آن مشاركت نمايد

واژه هاي كليدي 

بهداشت محيط، بهسازي، بيماري‌هاي ناشي از محيط، آب، هوا، مواد زايد، مواد غذايي

بيان مسئله

به طور كلي “محيط”  به مجموعه اي از عوامل و شرايط خارجي و تاثيرات وارده ناشي از آنها بر زندگي يك موجود زنده اطلاق مي‌گردد. طبق اين تعريف محيط شامل هوا، آب و خاك و روابط بين آن‌ها و كليه موجودات زنده مي‌باشد. بر اين اساس هدف “بهداشت محيط” كنترل كليه عواملي است كه بالقوه و بالفعل تاثيرات سويي بر بقاء و سلامتي انسان اعمال مي‌كنند. براي رسيدن به اين هدف، بهره گيري از دانش زيست محيطي و نيز كاربست اصول مهندسي به منظور كنترل، اصلاح و بهبود عوامل فيزيكي، شيميايي و زيستي محيط جهت حفظ و ارتقاء سلامتي و رفاه و آسايش انسان ضرورت مي‌يابد. از ديدگاه كاربردي نيز مي‌توان بهداشت محيط را بدين شرح تعريف كرد :  “بهداشت محيط، تكوين نظم يافته، ارتقاي و اجراي معيارهايي است كه شرايط خارجي مسبب بيماري، ناتواني و سلب آسايش از انسان را كنترل مي‌كنند. در اين مجموعه معيارهاي ساختار يافته علاوه بر حفظ سلامت و  ايمني، جنبه هاي زيبايي شناختي نيز متناسب با نيازها و انتظارات جامعه هدف گنجانده مي‌شود.”

بر اين اساس مهمترين هدف بهداشت محيط، مطالعه عوامل محيطي مضر براي سلامتي انسان و تشخيص و پيشگيري، رفع و كنترل اثرات سوء ناشي از اين عوامل تلقي مي‌گردد. بهداشت محيط به طور موكّد سلامتي انسان و بهداشت مردم را به عنوان هدف اصلي پيگيري مي‌كند و كيفيت محيط و حفظ سلامتي اكوسيستم‌ها را به طور غيرمستقيم مورد توجه قرار مي‌دهد.

بر اين اساس مي‌توان اصلي ترين محورهاي فعاليت بهداشت محيط را به صورت زير بيان نمود.

 

·        بررسي و تعيين مكانيسم‌هاي بيماري‌هاي منتقله توسط محيط و نحوه پيشگيري و كنترل آنها

·        تامين آب و مواد غذايي سالم

·        تصفيه و دفع بهداشتي فاضلاب‌ها

·        دفع و تصفيه مواد زايد جامد و سمي

·        كاهش آلودگي هوا، ‌آب،‌مواد غذايي و صدا

·        كنترل عوامل مخاطره آميز محيط كار

 

توسعه جمعيت، رشد چشمگير در شاخه هاي مختلف توسعه نظير صنعت، كشاورزي، حمل و نقل و غيره،‌ افزايش نيازها  و بسياري از عوامل جانبي ديگر باعث شده اند تا مشكلات بهداشت محيط نيز در مقياس گسترده تري مورد توجه قرار گيرد. امروزه جهت تحقق اهداف بهداشت محيط صرفا نمي‌توان به توان فكري و اجرايي متخصصين اين رشته متّكي بود. حل مشكلات بهداشت محيط در چهارچوب شرايط كنوني و آتي، نيازمند مشاركت ساير گروههاي تخصصي (با مهارتها و تخصص‌هايي به غير از بهداشت محيط)  و همچنين دخالت فعال و همكاري  اقشار مختلف مردم است.

از اين رو  ارائه تصوير كلي از بهداشت محيط و دامنه عملكرد آن جهت ارتقاي آگاهي و آشنا كردن ساير افراد  به منظور جلب مشاركت آنها در حل مشكلات بهداشتي از اهم موارد تلقي مي‌گردد و لذا در اين گفتار، كلياتي جهت ايجاد يك زيرساختار منسجم فكري از راهبردها، دامنه فعاليت، محورهاي كاركرد و معيارهاي  بهداشت محيط از نظر خواهند گذشت.

بيماري‌هاي منتقله از محيط

با توجه به اينكه تامين و حفظ سلامتي انسان هدف اصلي بهداشت محيط مي‌باشد، شناخت و كنترل عوامل بيماري‌زا و نحوه انتقال آنها از محيط به انسان از مباحث اصلي در اين مقوله است. بيشترين سهم بيماري‌هاي منتقله توسط محيط مربوط به آب و مواد غذايي است. طبقه بندي اين بيماري‌ها، عوامل، مهمترين مخازن و نيز راه هاي معمول سرايت آنها به طور خلاصه در جدول (1) ارائه شده است.

همچنانكه  در اين جدول  ملاحظه مي‌شود، بسياري از بيماري‌هاي عفوني و همچنين برخي از بيماري‌هاي غيرواگير مي‌تواند از طريق آب و مواد غذايي به انسان منتقل گردد. برخي از اين بيماري‌ها مرگ و مير بالايي به بار آورده و در مدت زمان كوتاه ممكن است طيف وسيعي از جامعه را مبتلا كند. برخي ديگر نظير مسموميت‌هاي مزمن توسط فلزات سنگين و سموم ممكن است در اثر تماس دراز مدت سبب بروز سرطان‌ها و اختلال ژنتيكي در نسل‌هاي آتي شود. از بين عوامل محيطي بيشترين سهم بيماري‌هاي منتقله مربوط به آب، هوا، و حشرات و جوندگان (ناشي از دفع نادرست مواد زايد) مي‌باشد. ذيلا به تفكيك به بيماري‌هاي منتقله توسط اين عوامل خواهيم پرداخت :

عوامل بيماري‌زايي كه انسان را از طريق آشاميدن آب آلوده مبتلا مي‌كنند، در جدول (2) فهرست شده اند. در اين جدول علاوه بر عامل بيماري‌زا، اهميت بهداشتي،‌ پايداري در آب، مقاومت در برابر كلر، دوز نسبي بيماري‌زا و همچنين نقش مخزن حيواني ارائه شده است. برخي از اين عوامل نظير سالمونلا، شيگلا، اشريشيا كولي پاتوژنيك، ويبريو كلرا، يرسينيا آنتروكوليتيكا، كامپيلوباكتر ژژوني و كامپيلوباكتر كولي، ويروس‌ها، و انگل‌هايي نظير ژيارديا، كريپتوسپوريديوم، آنتاموبا هيستوليتيكا و دراكونكولوس مديننسيس مي‌توانند مخاطرات بهداشتي مهمي را سبب شوند.

بسياري از اين عوامل بيماري‌زا گسترش جهاني داشته و خاص يك منطقه يا ناحيه نيستند، در حالي كه برخي از آن‌ها فقط مربوط به ناحيه و منطقه خاص مي‌باشند. حذف اين عوامل بيماري‌زا از آب به دليل نرخ مرگ و مير بالا و سرعت انتشار اين بيماري‌ها در جامعه، از اولويت خاصي برخوردار است. برخي از عوامل بيماري‌زا در آب موسوم به عوامل فرصت طلب، از اهميت نسبي كمتري برخوردارند. اين عوامل در شرايط عادي، بيماري‌زا تلقي نمي‌شوند و صرفا افراد دچار اختلال سيستم ايمني و سالمندان را تهديد مي‌كنند (3).

بيماري‌هاي منتقله توسط آب

 

الف – بيماري‌هاي منتقله توسط آب (Water Borne Diseases)

در اين طبقه بيماري‌هايي گنجانده مي‌شوند كه عامل اصلي بيماري در آب بوده و از طريق بلع به انسان منتقل مي‌شود. وبا، حصبه، شبه حصبه و بسياري از بيماري‌هاي عفوني ديگر در اين زمـره قرار مي‌گيرند. بهبود كيفيت آب و عدم استفاده از ديگر منابع غيربهداشتي آب حتي به طور موقت، مي‌تواند در از بين رفتن اين بيماري‌ها نقش بسزايي ايفا نمايد.

جدول 1 ـ خصوصيات بيماريهاي منتقله توسط آب و مواد غذايي (1)

راههاي معمول سرايت	مهمترين مخازن	عامل بيماري	بيماري	طبقه بندي عوامل
فراوري ناكافي مواد غذايي كنسروي  و عرضه شده در بطري	خاك، گرد و غبار، ميوه و سبزي، مواد غذايي، ماهي، مدفوع انسان و حيوانات	كلستريديوم بوتولينوم و پارابوتولينوم	مسموميت غذايي بوتوليسم	سموم باكتريايي
فراورده هاي گوشتي آلوده، فراورده هاي لبني آلوده	پوست، غشاي مخاطي، گرد و غبار	استافيلوكوكوس اورئوس	مسموميت غذايي استافيلوكوكي
مواد غذايي آلوده، مواد غذايي گوشتي (پخت با حرارت ناكافي)	خاك، جهاز هاضمه انسان و حيوانات نظير احشام، ماكيان ، خوك و غيره	كلستريديوم پريفرينژنس (ولشي)	مسموميت غذايي كلستريديوم پريفرينژنس
سرمايش ناكافي مواد غذايي پخته شده و حرارت ناكافي متعاقب آن	به شكل اسپور در گستره وسيعي از مواد غذايي و سبزي‌ها و شير	باسيلوس سرئوس	مسموميت غذايي باسيلوس سرئوس (نوع اسهالي)
برنج پخته و سرخ شده	به شكل اسپور در گستره وسيعي از مواد غذايي و سبزي‌ها و شير	باسيلوس سرئوس	مسموميت غذايي باسيلوس سرئوس (نوع تهوع آور)
گوشت و سالاد آلوده، گوشت نپخته، شير و فراورده هاي لبني، آب، تخم مرغ	احشام، ماكيان، تخم مرغ، لاك پشت و ساير خزندگان	سالمونلا تيفي موريوم ، نيوپرت، انتريتيديس ، مونته ويدئو و غيره	سالمونلوز	سموم باكتريايي
آب آلوده، شير و فرآورده هاي آن، صدف، و ساير مواد غذايي، مگس	مدفوع و ادرار بيماران و حاملين تيفوئيد	سالمونلا تيفي	تب تيفوئيد
آب آلوده، شير و فرآورده هاي آن، صدف، و ساير مواد غذايي، مگس	مدفوع بيماران و حاملين	سالمونلا پاراتيفي و اسكاتمولاري و هرشفيلدي	تب پاراتيفوئيد
آب و مواد عذايي آلوده، شير و فرآورده هاي آن، مگس،  انتقال فرد به فرد	مدفوع  بيماران و حاملين	شيگلا شيگا ، فلكسنري ، سونه اي ، بوايدي و ديسانتري	شيگلوزيس
آب آلوده، مواد غذايي خام، مگس، صدف	مدفوع و استفراغ	ويبريو كلرا  O1 و O139	وبا
تماس و يا بلع مدفوع آلوده، خاك، آب	موش، خوكچه هندي، گربه، خرگوش و اسب	بورخولدريا سودوماله اي	مليوئيدوزيس
شير خام ميش يا گاو بيمار- تماس با حيوانات آلوده	بافت، خون، ادرار، شير، حيوانات آلوده	بروسلا مليتنسيس ، آبورتوس ،‌ سوئيس	بروسلوز
محصولات غذايي آلوده، شير و فرآورده هاي آن	ترشحات بيني ،‌گلو و دهان	استرپتوكوكوس پيوژن	عفونت استرپتوكوكي
تماس فرد به فرد، شير و فرآورده هاي آن	دستگاه تنفسي بيماران و حاملين	كورينه باكتريوم ديفتريا	ديفتري
تماسي، خوردن و آشاميدن مواد غذايي آلوده، شير و فرآورده هاي آن	دستگاه تنفسي انسان و ندرتا احشام	مايكوباكتريوم توبركولوزيس (هومينيس يا بويس )	توبركولوزيس

ادامه جدول 1 ـ خصوصيات بيماريهاي منتقله توسط آب و مواد غذايي

راههاي معمول سرايت	مهمترين مخازن	عامل بيماري	بيماري	طبقه بندي عوامل
محصولات خام دريايي و فرآورده هاي آنها، مواد غذايي دريايي خوب پخته نشده، تماس مواد غذايي آلوده خام و پخته شده با آب دريا	ماهي دريايي، صدف، گل و لاي، آب شور، آب شيرين، آب لب شور	ويبريو پاراهموليتيكوس	گاستروآنتريت ويبريو پاراهموليتيكوس	سموم باكتريايي
گوشت، خرگوش آلوده، آب آلوده، حيوانات وحشي	جوندگان، خرگوش، مگس، اسب، روباه	فرانسيسلا تولارنسيس	تولارمي
گوشت كاملا نپخته گاو، مرغ و خوك، شير خام	مرغ، خوك، سگ، انسان، شير خام، آب آلوده	كامپيلوباكتر ژژوني	كامپيلوباكتر انتريتيس
غذا، آب، آلودگي مدفوعي، گوشت خام يا خوب پخته نشده	افراد آلوده	اشرشيا كولي آنتروپاتوژنيك  آنترواينويزيو و توكسيژنيك	اسهال آنتروپاتوژنيك       (اسهال مسافران)
گوشت خام، متصديان آلوده، مواد غذايي، آب آلوده	انسان، آبهاي سطحي	يرسينيا آنتروكوليتيكا             (يرسينيا سودوتوبركولوزيس)	يرسينيوزيس
شير خام، شير پاستوريزه آلوده شده و فرآورده هاي لبني، سبزي آلوده	بز، احشام، انسان، خاك، آب، فاضلاب	ليستريا مونوسيتوژنز	ليستريوز
مواد غذايي دريايي خام يا خوب پخته نشده	ميگو، آب دريا، رسوبات، پلانگتون	ويبريو ولنيفيكوس	گاستروآنتريت ويبريو ولنيفيكوس
كشتارگاه ها، محصولات كارخانه هاي لبني، تماس با احشام آلوده و شير آلوده، گرد و غبار و آئروسل‌هاي در تماس با مدفوع و ادرار	چهارپايان، گوسفند، بز، كنه	كوكسيلا بورنتي	تب Q	ويروسي
مواد غذايي آلوده	ادرار و ترشحات موش خانگي	ويروس كوريومننژيت	كوريومننژيت لنفوسيتي (LCM)
آب، مواد غذايي، شير، ميگو، خرچنگ، تماس فرد به فرد، مسير مدفوعي ـ دهاني	مدفوع افراد آلوده	ويروس هپاتيت A ويروس هپاتيت E	هپاتيت عفوني
آب، مواد غذايي نظير شير، مسير مدفوعي ـ دهاني يا مدفوعي ـ تنفسي، يخ، خرچنگ	انسان، مدفوع متصديان مواد غذايي، فاضلاب	روتاويروس‌ها، ويروس نورواك، اكو و كوكساكي ويروس‌ها، ساير ويروس‌ها	گاستروآنتريت ويروسي
كيست‌ها، آب آلوده، مواد غذايي، سبزي‌هاي خام و ميوه ها، مگس	محتويات احشايي حاملين و افراد مبتلا، موش	آنتاموبا هيستوليتيكا	آميبيازيس (ديسانتري آميبي)	تك ياخته
كيست‌ها، آب و مواد غذايي آلوده، ميوه خام، مسير دست-دهان	محتويات احشايي حاملين و مبتلايان، سگ	ژيارديا  لامبليا	ژيارديازيس
آب و مواد غذايي آلوده، مسير مدفوعي- دهاني، تماس فرد به فرد	حيوانات اهلي، انسان، گربه، سگ، موش	كريپتوسپوريديوم	كريپتوسپوريديوز
بلع كيست‌ها در مدفوع آلوده	خوك، انسان و ساير حيوانات	بالانتيديوم كولي	بالانتيدياز
مواد غذايي ، آب و خاك آلوده به مدفوع بيمار، تماسي	ادرار و مدفوع موش ، خوك ، سگ ، گربه ، روباه و گوسفند	لپتوسپيرا  ايكتروهموراژيكا  ، هبدوماديس ، كانيكولا ، پومونا و غيره	لپتوسپيروز (بيماري ويل)	اسپيروكتي

ادامه جدول 1 ـ خصوصيات بيماريهاي منتقله توسط آب و مواد غذايي

راههاي معمول سرايت	مهمترين مخازن	عامل بيماري	بيماري	عوامل
خوك و فراورده هاي آلوده آن، گوشت خرس و گراز	خوك، خرس، گراز، موش، روباه، گرگ	تريشينلا اسپيراليس	تريشينوز	كرمها
بلع سركر، آشاميدن، استحمام و شنا در آب آلوده	ادرار، مدفوع، سگ، گربه، خوك، احشام، اسب، موش	شيستوزوما هماتوبيوم، مانسوني، ژاپونيكوم، اينتركالاتوم	شيستوزوميازيس
آب و مواد غذايي آلوده، فاضلاب	روده باريك انسان، گوريل و ميمون	آسكاريس لومبريكوئيدس	آسكاريازيس
آب و مواد غذايي آلوده، مسير دست ـ دهان تماس با سگ	سگ، گوسفند، گرگ، دينگو، خوك، اسب، ميمون	اكينوكوكوس گرانولوزوس	اكينوكوكوزيس
خوردن گوشت آلوده خام، مواد غذايي آلوده به مدفوع انسان و موش	انسان، احشام، خوك- بوفالو، احتمالا موش	تنيا سوليوم (خوك)، تنيا ساژيناتا (گاو)	تنيازيس
آب شيرين آلوده	انسان، قورباغه، سگ	ديفيلوبوتريوم لاتوم	بيماري كرم نواري ماهي
آب آلوده، خرچنگ آب شيرين	دستگاه تنفسي انسان ، سگ ، گربه ، خوك ، موش و گرگ	پاراگونيموس رينجري ، وسترماني ، كليكوتي	پاراگونيميازيس (فلوك ريه)
ماهي‌هاي آلوده آب شيرين	كبد انسان، گربه، سگ و خوك	كلونوركيس سيننسيس، اوپيس توركيس فلينئوس	كلونوركيازيس
مواد غذايي و خاك آلوده	روده بزرگ انسان	تريكوريس تريكورا	تريكوريازيس
انگشتان آلوده، گرد و غبار محتوي تخم انگل، آب و مواد غذايي آلوده، فاضلاب‌ها، لباس و رختخواب آلوده	روده بزرگ انسان بويژه كودكان	اكسيور ورميكولاريس	اكسيوريازيس
گياهان آب شيرين، آب و مواد غذايي آلوده	روده باريك انسان، سگ و خوك	فاسيولوپسيس بوسكي	فاسيولوپسيازيس
مواد غذايي آلوده،يخ ، تخم انگل،تماس،	انسان و جوندگان	هيمنولپيس نانا	بياري كرم پهن كوتاه
خوردن ماهي‌هاي آلوده يا خوب پخته نشده	پستانداران دريايي و ماهي‌ها  ، ماهي آزاد ،‌تن و كد	نماتودهاي خانواده آنيساكيدز	آنيساكيازيس
نان و مواد غذايي آلوده به قارچ	قارچ و برخي از غلات	ارگوت، نوعي قارچ انگلي       ( كلاويسپس پورپورا)	ارگوتيسم	گياهان و جانوران سمي
برگ ريواس	ريواس	اسيد اگزاليك	مسموميت ريواس
قارچ‌هاي سمي ( آمانيتا فالوئيدس، آمانيتا موسكاريا و سايرين )	قارچ آمانيتا فالوئيدس و ساير آمانيتاها	فالودين و ساير آلكالوئيدهاي آن، ساير قارچ‌هاي سمي	مسموميت قارچ
خوردن باقلاي خام، استشمام گرده	گياه ويسيا فابا	سم باقلاي ويسيا فابا، گرده	فاويسم
تخم تورون ، ملتا ، كلاپيا ، پيكرل	ماهي، خرچنگ، استروژن در فصل توليد مثل	مسموميت به تخم ماهي	مسموميت ماهي
ماهي‌هاي صخره هاي مرجاني كارائيب و اقيانوس آرام	ماهي‌هاي آب گرم نظير باراكودا ، اسننپر، گروپر	سم تغليظ شده در گوشت نوعي ماهي	مسموميت سيگاتريا

 

ادامه جدول 1 ـ خصوصيات بيماريهاي منتقله توسط آب و مواد غذايي

راههاي معمول سرايت	مهمترين مخازن	عامل بيماري	بيماري	عوامل
دوكفه ايها و خرچنگهايي كه از توده جلبكي موسوم به  “ موج قرمز “ تغذيه مي كنند.	خرچنگها و دوكفه اي هايي كه از برخي از دينوفلاژله ها تغذيه مي كنند.	سم نوروتوكسيك توليد شده توسط گونيالاكس كاتنلا   يا  گونيالاكس تامارنسيس	مسموميت صدف (پاراليتيك)	گياهان و جانوران سمي
ماهي هايي با نگهداري در دماي  اتاق ، سم هيستامين در ماهيچه آنها تجمع مي يابد.	خانواده اسكومبريده : تن ، ماهي آبي و آمبرجك	اسكامبروتوكسين	مسموميت ماهي اسكومبروئيد
شير دام‌هاي تغذيه كرده از گل مار	گل مار سفيد	اپاتوريوم اورتيكا فوليوم	مسموميت گل مار	گياهان و جانوران سمي
سيب زميني سبز جوانه زده	سيب زميني سبز جوانه زده	سولانوم توبروسوم	مسموميت سيب زميني
برگ و ريشه شوكران آبي	شوكران آبي	سيكوتوكسين يا صمغ شوكران	مسموميت شوكران
مواد غذايي طبخ شده در ظروف آنتي موآن	ظروف مواد غذايي پوشش داده شده با آنتي موآن	آنتي موآن	مسموميت آنتي موآن	مواد شيميايي سمي
آب و مواد غذايي آلوده به آرسنيك	تركيبات آرسنيك	آرسنيك	مسموميت آرسنيك
مواد غذايي اسيدي نگهداري شده در ظروف با لعاب كادميم دار	ظروف با لعاب كادميم دار	كادميم	مسموميت كادميم
تركيبات سيانيد دار	مواد جلادهنده سيانيد نقره	سيانيد	مسموميت سيانيد
فلوريد سديم مورد استفاده در پودر شيريني پزي ، سودا و آرد	تركيبات پودري فلوئور دار	فلوريد يا فلوريد سديم	مسموميت فلورايد يا فلوريد سديم
مواد غذايي و نوشابه هاي اسيدي آلوده به سرب، اسباب بازي، رنگ و آب آشاميدني آلوده	لوله هاي سربي، اسپري ها، اكسيدهاي سرب، ظروف سربي، رنگهاي با پايه سرب	سرب	مسموميت سرب
مواد غذايي آلوده به جيوه، ماهي	رسوبات آلوده، آب، مواد غذايي دريايي	جيوه، متيل جيوه و ساير تركيبات آلكيل جيوه	مسموميت جيوه
مواد غذايي نگهداري شده در يخچال دچار نشت كلريد متيل	تركيبات سرمازا، كلريد متيل	كلريد متيل	مسموميت كلريد متيل
آرد گندم از خاكهاي سلنيم دار، ساير گياهان و آب	سبزي هاي محتوي سلنيم	سلنيم	مسموميت سلنيم
مواد غذايي اسيدي در ظروف گالوانيزه	آهن گالوانيزه	روي	مسموميت روي
آشاميدن آب با مقادير نيترات زياد	آبهاي زيرزميني ، چاههاي كم عمق به كودهاي شيميايي	نيترات + نيتريت	مت هموگلوبينيميا
نيترات سديم به عنوان نمك – گوشت فرآوري شده	نيتريت و نيترات سديم ناخالص	نيتريت سديم	مسموميت نيتريت سديم
نوشابه هاي كربناته و مواد غذايي اسيدي در تماس دراز مدت با مس	لوله ها و ظروف مسي	مس	مسموميت مس

جدول 2 ـ مهمترين عوامل بيماري‌زاي  منتقله به انسان  از طريق  آشاميدن آب   (3)

 

ب – بيماري‌هاي ناشي از عدم شستشوي كافي Diseases) (Water Washed

وقوع اين بيماري‌ها بيشتر به دليل عدم دسترسي به آب كافي است. از اين رو كميت آب بيش از كيفيت آن دخيل مي‌باشد. بيماري تراخم مثال خوبي از اين گروه از بيماري‌ها است. افزايش كمّي مقادير آب مصرفي و بهبود شرايط دسترسي و قابل اعتماد و بهداشتي بودن آب‌هاي مورد مصرف در منازل و ارتقاي سطح بهداشت جامعه موثرترين راهكارهاي رفع اين گروه بيماري‌ها تلقي مي‌شود.

 

ج- بيماري‌هايي كه آب در چرخه انتقال آنها نقش دارد(Water Based Diseases)

در اين گروه بيماري‌هايي قرار دارند كه عامل بيماري دوره اي از زندگي خود را در درون بدن ناقل آبزي سپري مي‌كند. شيستوزوميازيس مثال بارزي از اين گونه بيماري‌ها است و بديهي است كه كاهش تماس با آب آلوده، كنترل جمعيت ناقلين و كاهش آلودگي منابع آب با مدفوع، راهكارهاي موثر كنترل اينگونه بيماري‌ها هستند.

 

د- بيماري‌هاي منتقله به وسيله حشرات ناقل مرتبط با آب (Water Related Insect Vectors)

در اين گروه ناقل بيماري در دوره اي از زندگي  آبزي بوده يا اينكه نزديك آب زيست مي‌كند. مالاريا از بيماري‌هاي شاخص اين گروه است. بهبود شرايط آبهاي سطحي، حذف جايگاه هاي پرورش و تكثير حشرات، كاهش ارتباط افراد با مكان‌هاي پرورش و تكثير حشرات و استفاده از وسايل حفاظتي در كنترل اين بيماري‌ها بسيار موثر هستند.

علاوه بر عوامل بيولوژيكي، بسياري از مواد شيميايي نيز مي‌توانند در كوتاه مدت يا درازمدت عوارض سويي را در انسان ايجاد كنند. امروزه با تكيه بر مطالعات سم شناسي و اپيدميولوژي گسترده در خصوص بسياري از عناصر و تركيبات شيميايي محدوديت‌ها و استانداردهايي وضع گرديده است. با رعايت استانداردهاي آب آشاميدني مي‌توان از بهداشتي و سالم بودن آب شرب اطمينان حاصل كرد. فهرست كامل اين عناصر و تركيبات شيميايي در كتاب رهنمودهاي كيفيت آب آشاميدني از انتشارات سازمان جهاني بهداشت، موجود است.  اخيرا فلزات سنگين،‌آفت كش‌ها، باقيمانده پاك كننده ها و تركيبات جانبي گندزداها بيش از پيش مورد توجه قرار گرفته اند. از اثرات سوء اين عوامل مي‌توان به سرطانزايي، جهش‌زايي، ناقص الخلقگي و سميت جنيني اشاره كرد.

بيماري‌هاي منتقله توسط هوا

بسياري از عوامل ميكروبي مي‌توانند از طريق هوا  انسان را مبتلا سازند. جدول شماره 3 فهرستي از اين بيماري‌ها و عوامل آنها را معرفي مي‌كند. 

علاوه بر عوامل ميكروبي و بيولوژيكي ديگر بسياري از عوارض و بيماري‌ها از طريق آلاينده هاي فيزيكي و شيميايي از طريق هوا سلامتي انسان را تهديد مي‌كنند. آين آلاينده ها عمدتا ذرات،‌ منواكسيد كربن، اكسيدهاي گوگرد، اكسيدهاي ازت، سرب، هيدروكربورهـا و تركيبات آلي خطرناك و فلزات سنگين هستنـد. اين آلاينده ها در

جدول 3 ـ مهمترين عوامل بيماري‌زاي  منتقله به انسان  از طريق  هوا  (4)

عامل	بيماري
بيماري‌هاي باكتريايي
بروسلا ملي تنسيس	بروسلوز
مايكوباكتريوم توبركولوزيس	سل
پسودومونا مالي	گلاندرز
كلاميديا پسيتاسي	پنوموني
كلبسيلا پنومونيا	پنوموني
باسيلوس آنتراسيس	آنتراكس ريوي
استافيلوكوكوس آرئوس	عفونت تنفسي استافيلوكوكي
استرپتوكوكوس پيوژن	عفونت تنفسي استرپتوكوكي
لژيونلا	لژيونلوزيس
نايسريا  مننژيتيديس	عفونت مننگوكوكي
يرسينيا پستيس	طاعون
سالمونلا تيفي	تب تيفوئيد
بردتلا پرتوسيس	سياه سرفه
فرانسيسلا تولارنسيس	تولارمي
كورينه باكتريوم ديفتريا	ديفتري
بيماري‌هاي قارچي
آسپرژيلوس فوميگاتوس	آسپرژيلوزيس
بلاستومايسيس درماتيديس	بلاستوميكوزيس
كوكسيديوئيدس ايميتيس	كوكسيديوئيدو مايكوزيس
كريپتوكوكوس نئوفورمنس	كريپتوكوكوزيس
هيستوپلاسما كپسولاتوم	هيستوپلاسموزيس
نوكارديا آستروئيدس	نوكارديوزيس
اسپوروتريكوم شنكه اي	اسپوروتريكوزيس
بيماري‌هاي ويروسي
ويروس آنفلوآنزا	آنفلوآنزا
بونياويروس	تب هموراژيك
هانتاويروس	سندرم ريوي‌هانتاويروس
ويروس هپاتيت	هپاتيت
هرپس ويروس	آبله مرغان
پيكورنا ويروس	سرما خوردگي و SARS
فلاوي ويروس	تب زرد
فلاوي ويروس	تب دانگ
ويروس لاسا	تب لاسا
كوكساكي ويروس – اكوويروس	پلورودايني
فلبوويروس	تب دره ريفت
رابي ويروس	روبلا
موربيلي ويروس	سرخك
بيماري‌هاي تك ياخته اي
پنوموسيستيس كاريني	پنوموسيستوزيس

جدول 4 ـ مهمترين بيماري‌هايي كه از جوندگان به انسان انتقال مي‌يابند

 

راه انتقال به انسان	عامل	بيماري
گوارشي	سالمونلا	مسموميت غذايي سالمونلايي
تماس و گوارشي	لپتوسپيرا	لپتوسپيروزيس
كپك آلوده و هوا	يرسينيا پستيس	طاعون
تماس شغلي	يرسينيا سودوتوبركولوزيس	شبه سل
گزش توسط جوندگان	اسپيريلوم ماينوس	تب گزش موش
كنه آلوده	بورليا	تب راجعه آندميك
تماس شغلي	فرانسيسلا تولارنسيس	تولارمي
تماس	هيستوپلاسما كپسولاتوم	هيستوپلاسموزيس
تماس	اسپروتريكوم شنكه اي	اسپوروتريكوزيس
گزش پشه خاكي	ليشمانيا دنواني	ليشمانيازيس ( ويسرال )
گزش پشه خاكي	ليشمانيا تروپيكا	ليشمانيازيس (جلدي)
تماس با مدفوع مگس	تريپانوزوما كروزي	شاگاس
ورود سركر از پوست	شيستوزوما ژاپونيكوم	شيستوزوميازيس
گوارشي	اكينوكوكوس	هيداتيدوزيس
ورود تخم از راه گوارش	هيمنولپيس نا نا	هيمنولپيس نانا
ورود تخم از راه گوارش	هيمنولپيس ديمينوتا	هيمنولپيس ديمينوتا
گوارشي	آنژيواسترانژيلوس	مننگوآنسفاليت
گوارشي	تريشينلا اسپيراليس	تريشينوزيس
كك آلوده	ريكتزيا موزري	تيفوس موشي
هوا،‌شير، كنه	كوكسيلا بورنتي	تب Q
گزش كنه آلوده	ريكتزيا پرووازاكي	انواع تيفوس كنه اي
گزش مايت آلوده	ريكتزيا آكاري	آبله ريكتزيايي
گزش مايت آلوده	تسوتسوگاموشي	تيفوس علف زار

 

اثر گسترش فعاليت‌هاي انسان نظير تردد خودروها، صنايع، مصرف سوخت‌هاي فسيلي جهت تامين انرژي و گرما و غيره حاصل مي‌شوند. بيشترين اثرات بهداشتي آلودگي هوا به بيماري‌هاي تنفسي مربوط مي‌شود كه شامل برونشيت، آمفيزم، سرطان ريه و غيره مي‌باشد. مطالعه تك تك آلاينده ها بر روي حيوانات نيز نشان داده است كه ممكن است در غلظت‌هاي بالا اثرات حادي بروز نمايد. به عنوان مثال ممكن است تاژك‌ها از حركت باز ايستند و در نتيجه مكانيسم اصلي پاكسازي دستگاه تنفسي مختل شود. به طور خلاصه بين آلوده كننده هاي اصلي و فيزيولوژي دستگاه تنفسي رابطه اي قطعي و انكارناپذير وجود دارد.

از اهداف مهم بهداشت محيط كنترل آلودگي هوا در محيط‌هاي انساني است. جهت رفع اين مشكل بايد در زمينه هاي مختلف نظير فناوري كنترل، مديريت، وضع و اجراي استانداردها، پايش مستمر، آموزش مردم،  بهينه سازي فرايند احتراق سوخت‌هاي فسيلي، جايگزيني سوخت‌هاي با آلودگي كمتر و استفاده از انرژي‌هاي پاك را دنبال كرد.

بيماري‌هاي منتقله توسط دفع نادرست مواد زايد

دفع نادرست و غير اصولي مواد زايد جامد مي‌تواند مخاطرات بهداشتي بسياري در جوامع ايجاد كند. آلودگي آب،‌ خاك و هوا از معضلات اساسي دفع مواد زايد جامد به شمار مي‌رود. قرار گرفتن منابع آب در معرض آلودگي به مواد زايد جامد كليه پيامدهاي سوء مطرح شده در خصوص بيماري‌هاي منتقله توسط آب را به دنبال دارد. مواد زايد جامد به لحاظ دارا بودن مواد آلي و مواد غذايي مي‌تواند محيط بسيار مناسبي جهت پرورش و تكثير حشرات و جوندگاني باشد كه بالقوه ناقل بيماري‌ها هستند. جدول (4) فهرستي از بيماري‌هايي را كه جوندگان در آنها نقش اساسي دارند،  ارائه مي‌نمايد. بديهي است كه اعمال معيارهاي بهداشت محيط و بهسازي در فعاليت‌هاي مديريتي مواد زايد جامد نظير جمع آوري،‌حمل و نقل، فرآورش، دفع نهايي و بازيافت مي‌تواند در مهار بيماري‌هاي مربوطه نقش ويژه اي ايفا نمايد.