معرفی برخی منابع لاتین جهت شرکت در آزمون ارشد بهداشت محیط

مواد زائد جامد

Integrated Solid Waste Management: Engineering Principles and Management Issues by George Tchobanoglous, Hilary Theisen, Samuel A. Vigil, S. A. Vigil Book, McGraw-Hill (January 1993) List Price: $156.95 کتاب فوق ۳ سال است که مورد توجه قرار گرفته ودر آزمون در درس مواد زائد جامد رفرنس میباشد

 

.

آب و فاضلاب

Small and Decentralized Wastewater Management Systems by Ron Crites, George Tchobanoglous Book, WCB/McGraw-Hill (January 1998) List Price: $134.90

دو کتاب فوق را که دیگه همه می شناسند ونیازی به معرفی نیست

 

این ۳ کتاب همگی از تالیفات پروفسور جرج چوبانوگلاس میباشند 

 

 

آلودگی هوا

 

 

 

 

 

 

 

 

 

کتاب مقابل که در ایران به وارک وارنر معروف است به همراه کتاب زیر که به جرمی کولز معروف است در آلودگی هوا رفرنس میباشند 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

منابع دیگر در فرصتهای آتی معرفی میگردند

 

 

 

Wastewater Engineering: Treatment and Reuse
by Inc Metcalf & Eddy, George Tchobanoglous, Franklin L. Burton, Franklin Burton, H. David Stensel

Book, McGraw-Hill (January 2003)
List Price: $147.00

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Air Quali

 Compliance and Permitting Manual - Page 465
by Richard Trzupek - 2002 - 671 pages
David Cooper and F. Alley, Air Pollution Control: A Design Approach, ... Wark, 1981.
Kenneth Wark and Cecil Warner, “Air Pollution: Its Origin and Control,” ...
Limited preview - Table of Contents - First page - Index - About this book

	Air Pollution By: Jeremy Colls

معرفی برخی منابع جهت شرکت در آزمونهای مقاطع مختلف بهداشت محیط

 

 

	عنوان:             مدیریت مواد زائد خطرناک  مولفین: نادر مختارانی - بابک مختارانی              سید محمد رضا علوی مقدم  انتشارات: شرکت جهش کیمیا نوبت چاپ:  اول  1386 قیمت:3500 تومان
	مدیریت زباله های شهری  مولف: دکتر قاسمعلی عمرانی  انتشارات: دانشگاه علوم پزشکی تهران نوبت چاپ:  اول 1386 قیمت: -
	عنوان:               تصفیه آب  (با بیانی ساده برای بهره برداران تصفیه خانه ها)  مترجمان:  دکتر امیر حسین محوی              مهندس مصطفی لیلی انتشارات: خانه زیست شناسی  نوبت چاپ:  اول تابستان 1386 قیمت:5000 تومان
	عنوان:     بهداشت مسکن و اماکن عمومی نویسندگان:  مهندس مهدی مختاری           مهندس علی اکبر بابایی انتشارات:  آثار سبحان تهران نوبت چاپ:  اول 1385 قیمت: 1700 تومان
	عنوان:     کتاب بهداشت محیط (جهت آزمون ارشد)  گردآورندگان: حمید رضا پورزمانی         مهدی کارگر              محمد حسن محمودیان انتشارات: دانش پژوهان نوبت چاپ:  اول 1386 قیمت: 8000 تومان
	عنوان:           بیوتکنولوژی زیست محیطی :               مبانی و کابردها مترجمان:  دکتر ایوب ترکیان مهدی احمدی انتشارات: دانشگاه صنعتی شریف نوبت چاپ:  اول 1385 قیمت: 12000 تومان
	عنوان:          اصول بهداشت محیط   تالیف:   دکتر محمد حسن احرام پوش مهندس محمد فرساد - دکتر باقیانی مقدم انتشارات: آثار سبحان نوبت چاپ:  اول زمستان 1385 قیمت: 2500 تومان
	عنوان:      نیتریفیکاسیون و دنیتریفیکاسیون              در فرایند لجن فعال مترجمان:  مهندس پیمان شهبازی مهندس ایرج کرد- دکتر علیرضا رحمانی انتشارات: فن آوران نوبت چاپ:  اول 1385 قیمت: 2000 تومان
	عنوان:  بهداشت هوا و روشهای مبارزه با آلا ینده ها گردآورندگان:  مهندس حسن امیر بیگی مهندس اکبر احمدی آسور انتشارات: فن آوران نوبت چاپ:  اول 1386 قیمت: 3950 تومان
	عنوان:    درسنامه جامع بهداشت محیط             ( بانک سوالات) گردآورندگان:  مهندس مهدی کارگر              مهندس محمد رفیعی انتشارات: اندیشه رفیع نوبت چاپ:  اول 1386 قیمت: 2500 تومان

 

 

بنا به در خواست محرم  این هم چند تا کتاب  بهداشت محیط که میتونه در آزمون ارشد مفید باشه.البته منابع زیادی وجود داره .منابع زیر فقط منابعی هستند که مولفان آنها در فیلد طرح سوالات  آزمونها میباشند. اما در مورد جزوات .جزوات همین اساتید که

اغلبشون طراح سوال هستند مفید میباشه .برای تهیه جزوات با پست الکترونیکی ما در تماس باشید

	تصفيه آبهای سطحی در کشورهای در حال توسعه	عنوان:
	ک.ار شولتز و د.ا.اوکان	تأليف:
	دکتر علی اکبر عظيمی – مهندس ميرزمان زمانزاده	ترجمه:
	انتشارات دانشگاه تهران	ناشر:
	اين کتاب  که نتيجه تجربه چند ده سالة پرفسور شولز و پرفسور اوکان دربارة تصفية آب در کشورهای در حال توسعه است, از جمله کتب معتبری است که دربارة شيوه های آسان و ارزان تصفيه متعارف آبهای سطحی برای مصارف آشاميدنی و بهداشتی منتشر شده و هدف از ترجمة آن, معرفی شيوه های مذکور به دست اندرکاران امور آموزشی, پژوهشی و اجرايی در امور آب کشور است. اميد است انجام اين اقدام ناچيز به بهره گيری هرچه بيشتر از روشهای آسان و ارزان تصفيه صنعت آب کشور کمک کرده و پاسخگوی بخش کوچکی از درخواستهای روزافزون علاقمندان در اين زمينه باشد.

 

	آزمايشات فاضلاب برای استفاده در کشاورزی	عنوان:
	راشل ام. آيريس   ود.  دانکن مارا	تأليف:
	دكتر علی الماسی، دکتر کاظم ندافی و مهندس غلامرضا موسوی	ترجمه:
	دانشگاه علوم پزشكي وخدمات درمانی کرمانشاه ، چاپ اول ،1382	ناشر:
	رشد سريع جمعيت و بحران جدی منابع آب ، بويژه خشکسالی های اخير ، استفاده از پساب های تصفيه شده در کشاورزی را اجتناب ناپذير می نمايد . اهميت اقتصادی و بهداشتی استفاده مجدد از پساب ها ايجاب می کند ، اقدام لازم نسبت به تعيين کيفيت در راستای متناسب سازی اين قبيل منابع قبل از مصرف صورت گيرد . آزمايش فاضلاب برای استفاده در کشاورزی قدمی اساسی در جهت بهينه سازی منابع آب و خاک و ارتقاء بهداشت محيط است . بدون شک اين نوشتار حرکتی در جهت حفظ و ارتقاء سلامت جامعه به عنوان محور توسعه خواهد بود .

 

	مديريت کيفيت آب در درياچه ها ورودخانه ها	عنوان:
	م. ديويس   ود.  كورن ول	تأليف:
	دكتر سيمين ناصري و مهندس محمد تقي قانعيان	ترجمه:
	موسسه علمي فرهنگي نص ، چاپ اول ،1381	ناشر:
	اين كتاب , ضمن معرفي و بيان كليات در مبحث بهسازي رودخانه ها و حفاظت از منابع آب سطحي , اصول رياضي و معادلات مربوط به برآورد حد مجاز تخليه مواد آلي به رودخانه ها و تعيين نقاط بحراني را به خوانندگان ارائه مي نمايد.  مترجمين اين كتاب اميدوار هستند كه اين مجموعه مورد توجه و استفاده متخصصين و دانشجويان بهداشت محيط و محيط زيست قرار گيرد و بتواند اطلاعات مناسبي را در زمينه حفاظت از رودخانه ها در اختيار آنها قرار دهد.

                                                                       

	از هيروشيما تا نابودي جهان – اثرات زيست محيطي انفجارات هسته اي	عنوان
	دكتراشرف السادات مصباح	تاليف
	سالمي - 1380	ناشر
	با آنكه از حادثه هيروشيما چنددهه مي گذرد ولي متاسفانه كليه مدارك مربوط به اثرات پزشكي  و بيولوژيكي آن تا حدود سي سال پس از فاجعه كاملاً توسط امريكا مهروموم شده بود و تازه در دهه هفتاد بود كه تحت فشار متخصصين علوم هسته اي وافكار عمومي جهان, سازمانهاي بين المللي در اين كار مداخله كرده و كم وبيش ابعاد قضيه شناخته شد .دراين كتاب سعي شده كه مقايسه اي بين عواقب فاجعه هيروشيما و ناكازاكي و آنچه كه با پيشرفت, گسترش سلاحهاي هسته اي ساكنين كره زمين را تهديد مي كند بعمل آيد  و ابعاد قضيه به ويژه از نظر تاثيرات درازمدت زيست محيطي آن مورد بررسي قرار گيرد.

 

	انگليسي تخصصي محيط زيست	عنوان:
	دكتر جعفر نوري	تأليف:
	مركز انتشارات علمي دانشگاه آزاد اسلامي – 1380	ناشر:
	اين كتاب براي اولين بار در كشور جهت دانشجويان و دوستداران محيط زيست كه از مدت ها قبل مورد نياز بوده است طراحي و تدوين گرديده است. اين كتاب براي 17 جلسه ترمي دانشگاهي و براي 17 درس كه داراي دو بخش فعاليت كلاسي وتكاليف دانشجويي مي باشد تنظيم گرديده است.

 

	تصفيه فاضلاب ، حذف ازت و فسفر از فاضلاب هاي شهري	عنوان:
	: ريچارد سدلاك و همكاران	تأليف:
	: دكتراحمدرضا يزدانبخش ، مهندس اكبر اسلامي ،مهندس ادريس بذرافشان     ومهندس قادر غني زاده	ترجمه:
	انتشارات فردابه 1380	ناشر:
	اين كتاب دربردارنده فن آوري هاي موجود در حذف نيتروژن و فسفر از فاضلاب شهري است. مطالب اين كتاب از چند جنبه حائز اهميت است: ٭  بررسي جنبه هاي تئوريك روش هاي فيزيكي – شيميايي و بيولوژيكي حذف اين تركيبات. ٭  بررسي سيستم هاي مناسب كاربردي كه براساس مباني تئوريك طراحي مي گردند. ٭ تاكيد بر روش هايي كه به خاطر سهولت، هزينه هاي پايين بهره برداري وقابليت تصفيه، كاربرد بيشتري دارد.  اين كتاب فابل استفاده دست اندركاران آب و فاضلاب كشور و دانشجويان مرتبط می باشد.

 

	: تصفيه فاضلاب , براي كنترل آلودگي آب	عنوان
	: پروفسور آرس والا	تاليف
	دكتركاظم ندافي و دكتراحمدرضا يزدانبخش	ترجمه
	انتشارات فردابه ، 1379	ناشر
	اين كتاب توسط يك استاد با تجربه محيط زيست تاليف شده است و تاحدودي مي تواند خلاء موجود در زمينه روشهاي ساده تصفيه فاضلاب را پركند. كمبود اطلاعات علمي در اين زمينه در كنار اين تصور غلط كه روشهاي ساده تر الزاماً داراي كيفيت پايين تري هستند موجب مشكلات زيادي درزمينه كنترل آلودگي آب گرديده است. كتاب با وجود اينكه با زباني بسيار ساده و به طور مختصر تهيه شده است دربردارنده مباحث ، اصول طراحي و مثال هاي جالبي است و مي تواند براي دانشجويان ومهندسين رشته هاي بهداشت محيط و محيط زيست مفيد باشد.

 

	جمع آوري و زهكشي آبهاي سطحي در جوامع كم درآمد	عنوان:
	سازمان بهداشت جهاني WHO  با همكاري  UNEP	تأليف:
	دكتر سيمين ناصري  و دكترنعمت اله جعفرزاده حقيقي	ترجمه:
	دانشگاه علوم پزشكي اهواز – 1378	ناشر:
	تاكيد اين كتاب براهميت مشاركت افراد جامعه مورد نظر در كليه مراحل برنامه ريزي، طراحي، اجراء و نگهداري سيستم هاي زهكشي مي باشد و سعي شده است تا به زباني نسبتاً ساده و با بهره گيري بيشتر از تصاوير به اين هدف برسد. كتاب شامل سه بخش مي باشد : 1.      اصول هدايت آبهاي سطحي در مناطق شهري . 2.      انتخاب سيستم زهكشي مناسب. 3.      اصول بازسازي و نگهداري سيستم ها.

 

	پرتوهاي يونساز و بهداشت آنها	عنوان
	دكتراشرف السادات مصباح	تاليف
	انتشارات دانشگاه تهران - 1376	ناشر
	از آنجا  كه درحال حاضر در كشورهاي پيشرفته نه تنها پرتوكاران و افرادي كه با اين دستگاهها كار مي كنند مرتباً تحت كنترل بهداشتي هستند بلكه حتي ميزان پرتوگيري افراد جامعه از محيط هاي طبيعي نيز تعيين و اندازه گيري مي شود. متاسفانه در كشورهاي جهان سوم هنوز اين مساله از حيطه انديشه متخصصين اين فن فراتر نرفته و افراد جامعه از خطرات آن هيچگونه اطلاعي ندارند, بنابراهميت موضوع و همچنين نياز فراوان دانشجويان بخصوص در رشته هاي مختلف بهداشتي, پزشكي, پيراپزشكي و علوم به منابع فارسي در زمينه حفاظت در برابر پرتوهاي يونساز اين مجموعه تهيه و تدوين شده است.

 

	بركه هاي تثبيت فاضلاب , اصول , طراحي و اجرا	عنوان:
	سازمان بهداشت جهاني WHO	تأليف:
	دكتر كاظم ندافي و دكتر رامين نبي زاده	ترجمه:
	موسسه علمي فرهنگي نص – 1375	ناشر:
	سيستم هاي بركه هاي تثبيت فاضلاب به مدت 75 سال و در بسياري از قسمتهاي دنيا مورد استفاده قرار گرفته اند. از جنبه هاي جالب اين سيستم براي كشورهاي درحال توسعه ،حداقل نياز به مهارت بهره برداري و نگهداري است.  اين كتاب به دو بخش تقسيم شده است : ٭ حاوي مطالب گسترده اي براي مديران محلي و ملي وتصميم گيران در جنبه هاي مختلف ساخت, بهره برداري و نگهداري سيستم و همچنين جنبه هايي نظير مديريت و ايمني . ٭  براي تهيه كنندگان طرحهاي مقدماتي: برآورد هزينه وملاکهای انتخاب . ضميمه و پيوست حاوی مثال هايي كاربردي و متدولوژي آسان جهت  طراحي  مي باشد.  اين كتاب کمکي به دانشجويان و سخنراني هاي آنان در دانشكده هاي مهندسي  مي باشد.

 

	: مقدمه اي برارزيابي اثرات زيست محيطي	عنوان:
	: دكترسيدمحمود شريعت و سيد مسعود منوري	تأليف:
	سازمان حفاظت و محيط زيست   1375	ناشر:
	اين كتاب در 4 فصل تنظيم شده است. فصل اول:ارزيابي: تعاريف، مفاهيم ، اهداف، نياز، فوايد وتاريخچه  در جهان و كشور. فصل دوم: دستور ارزيابي و روال اداري و قانوني آن . فصل سوم: مراحل اجرايي تهيه گزارش ارزيابي. فصل چهارم: اصول مديريت يك گزارش و چگونگي تهيه و تدوين آ. اين كتاب قابل استفاده برای دانشجويان دانش پژوه ، متخصصين و مسئولين مملكتي می باشد.

 

	جنبه هاي بهداشتي و زيبايي شناسي كيفيت آب	عنوان
	: سازمان AWWA	تاليف
	دكتراميرحسين محوي	ترجمه
	انتشارات بال گستر - 1375	ناشر
	توسعه صنايع گوناگون در بخش هاي توليد فرآورده هاي شيميايي، دارويي ، فلزي ، غذايي و … موجب مصرف آب بسيار زيادي است و دراين راستا توليد فاضلابهاي مختلف با شدت آلودگي بسيار بالا اجتناب ناپذيراست. متاسفانه، فاضلاب هاي تصفيه نشده و يا پسابهاي تصفيه شده با كيفيت غيرقابل قبول و نازل، موجب ورود تركيبات آلي ومعدني زيانبار به محيط زيست مي گردد. شناخت اين آلاينده ها و رديابي آنها از يكطرف و حذف وكاهش آنها از طرف ديگر، امر بسيار مهمي مي باشد تا بتوان آب كاملاً سالم و بهداشتي در اختيار مصرف كننده قرار داد. آشنايي با استانداردها و معيارهاي كيفي آب شرب چه از نظربهداشتي و چه از نظر گوارايي كليد اصلي اين امر است.

 

	: رهنمودهاي كيفيت آب آشاميدني – توصيه ها	عنوان:
	: سازمان بهداشت جهاني	تأليف:
	دكتر رامين نبي زاده نودهي و مهندس دادمهر فائزي رازي	ترجمه:
	موسسه علمي فرهنگي نص , 1375	ناشر:
	در اين كتاب رهنمودهايي براي آلاينده هاي مختلف آب آشاميدني و روش هاي مورد استفاده در تعيين آنها بيان شده است. اين نسخه در برگيرنده مقادير رهنمودي تجديدنظر شده براي آلاينده هاي مطرح شده در ويراست نخست كتاب مي باشد.

 

	طرحهاي مدل استاندارد براي تامين آب اجتماعات كوچك.	عنوان
	سازمان بهداشت جهاني  WHO	تاليف
	دكتراميرحسين محوي	ترجمه
	نشر مرنديز – 1374	ناشر
	باتوجه به اينكه برخي از مهندسين از اعمال سليقه هاي شخصي در امر طراحي واحدهاي مختلف مبرا نبوده اند، ضرورت دارد كه هميشه به الگوهاي استاندارد شده و قابل قبول از نظر فني و مهندسي استناد نموده و از اين طرحها بهره گيرند. اكنون كه به برنامه هاي بهسازي محيط بخصوص در زمينه آب و فاضلاب بيش از پيش بها داده مي شود و اجراء طرحهاي مربوطه يكي پس از ديگري شكل مي گيرد، استاندارد عنوان طرح ها هم در مباني طراحي و هم در تهيه نقشه هاي اجرايي كاملاً ضروري است، براين اساس كتاب حاضر جهت رفع برخي نيازها و كمبودهاي موجود وتقديم علاقمندان شده است.

 

	مواد زائد جامد	عنوان
	دكترقاسمعلي عمراني	تاليف
	مركز انتشارات علمي دانشگاه آزاد اسلامي – 1373	ناشر
	اين كتاب مهمترين جوانب بهداشتي، اقتصادي و تكنولوژيك مواد زائد جامد را در دو جلد مورد بحث قرار مي دهد.جلد اول به امور مديريت، جمع آوري، حمل ونقل، دفن بهداشتي و تهيه كمپوست    مي پردازد  و جلد دوم به امور مديريت، جمع آوري، حمل ونقل ، دفن بهداشتي و تهيه كمپوست . كاربرد تكنولوژي ساده و متناسب با محيط و ارائه طريق در عدم وابستگي از جمله موارد اساسي در اين مجموعه است.

 

	: بيوتكنولوژي محيط زيست	عنوان:
	: دكتر جعفر نوري	تأليف:
	: مولف – 1373	ناشر:
	اين كتاب يكي از اولين منابع بيوتكنولوژي محيط زيست در كشورمان مي باشد كه در سطوح كارشناسي ارشد و دكتري رشته هاي محيط زيست و بهداشت محيط كاربرد آموزشي و پژوهشي دارد. از طريق اين منبع دانشجويان و دانش پژوهان راههاي ورود به تحقيقات بيوتكنولوژي محيط زيست را خواهند يافت. و تلاش در راه مبارزات بيولوژيكي را حمايت و پشتيبان خواهند بود. اين كتاب در دوازده فصل تنظيم شده و سعي شده كه اكثر زمينه های فعاليتهايي كه مي توان در محدوده بيوتكنولوژي محيط زيست فرض نمود ارائه دهد. متخصصين علوم و مهندسي محيط زيست , شهرسازي , شيمي , بيوشيمي , بيولوژي و همچنين پژوهشگران ، صنعتگران و يا مشاوراني كه به اطلاعات جامعي نياز دارند مي توانند به خوبي از اين كتاب استفاده نمايند.

 

	شيمي و ميكروبيولوژي آب وفاضلاب	عنوان
	ن.ف. وزنايا	تاليف
	دكتراميرحسين محوي  و مهندس هادي دهقان	ترجمه
	نشر مرنديز – 1373	ناشر
	اين كتاب ترجمه بخش هايي  از كتاب    Chemistry and Microbiology of Water مي باشد. اين كتاب حاوي مطالبي در زمينه ميكروبيولوژي آب وفاضلاب وهمچنين تصفيه بيولوژيك فاضلاب است. ترجمه اين كتاب باتوجه به اين مسئله انجام گرفت كه رشته مهندسي بهداشت محيط در مقاطع مختلف تحصيلي درحال گسترش بوده و دانشجويان اين رشته، در تهيه كتاب هاي مرجع در اين زمينه در تنگنا قرار دارند. اين مجموعه مي تواند جهت پوشش نياز آموزشي دانشجويان دوره هاي كارداني و كارشناسي بهداشت محيط واقع گردد.

 

	مهندسي بهداشت محيط در مناطق گرمسيري	عنوان
	: سندي كران كراس و ريچارد ميشم	تاليف
	: دكتراميرحسين محوي  و مهندس منصور عيسي لو	ترجمه
	: انتشارات جهاد دانشگاهي دانشگاه علوم پزشكي تهران 1371	ناشر
	اين كتاب براي رفع پاره اي از كمبودهاي كتب علمي در زمينه علوم بهداشتي خاصه رشته مهندسي بهداشت محيط ارائه شده است. اين كتاب ترجمه كتاب   Environmental Health Engineering in the Tropics كه مشتمل مباحث مهندسي بهداشت محيط است مي باشد. در اين كتاب سعي گرديده تا با ارائه راه حلهاي ساده و عملي گامي در راستاي پيشبرد اهداف زيست محيطي برداشته شود

 

 

کتابهای مربوط به همايش های کشوری بهداشت محيط

 

	ششمين همايش كشوري بهداشت محيط – برنامه روزانه و خلاصه مقالات	عنوان:
	انجمن علمی بهداشت محيط ايران	تأليف:
	انجمن علمی بهداشت محيط ايران 1382	ناشر:
	اين كتاب حاوي فهرستي از اسامي نويسندگان و ارائه دهندگان و همچنين چكيده مقالات ارائه شده در پنجمين همايش كشوري بهداشت محيط مي باشد كه در دانشگاه علوم پزشكي مازندران در آبان 1382 برگزار شد. فهرست چكيده ها به ترتيب الفباي نام نويسندگان تنظيم شده است. مجموعه مقالات كامل اين همايش متعاقباً چاپ خواهد شد.اين كتاب را مي توانيد از دفتر انجمن علمي بهداشت محيط ايران  تهيه فرمائيد.

 

	پنجمين همايش كشوري بهداشت محيط – برنامه روزانه و خلاصه مقالات	عنوان:
	انجمن علمی بهداشت محيط ايران	تأليف:
	انجمن علمی بهداشت محيط ايران 1381	ناشر:
	اين كتاب حاوي فهرستي از اسامي نويسندگان و ارائه دهندگان و همچنين چكيده مقالات ارائه شده در پنجمين همايش كشوري بهداشت محيط مي باشد كه در دانشگاه علوم پزشكي ايران در آبان 1381 برگزار شد. فهرست چكيده ها به ترتيب الفباي نام نويسندگان تنظيم شده است. مجموعه مقالات كامل اين همايش متعاقباً چاپ خواهد شد.اين كتاب را مي توانيد از دفتر انجمن علمي بهداشت محيط ايران  تهيه فرمائيد.

 

	مجموعه مقالات  همايش راهكارهاي اساسي در مديريت مواد زائد جامد قبل و بعد از زلزله	عنوان
	معاونت بهداشتي دانشكده بهداشت دانشگاه علوم پزشكي وخدمات بهداشتي درماني كرمان  – 1381	ناشر
	اين كتاب حاوي مقالات كامل همايش – كارگاه آموزشي منطقه اي پيرامون راهكارهاي اساسي در مديريت مواد زائد جامد قبل و بعد از زلزله است. اين همايش در دانشگاه علوم پزشكي كرمان ودر تاريخ 8 الي 9 اسفندماه 1380 برگزار شده است. كتاب را مي توانيد از دفتر انجمن علمي بهداشت محيط ايران تهيه فرمائيد.

 

	چهارمين همايش كشوري بهداشت محيط	عنوان:
	انجمن علمی بهداشت محيط ايران	تأليف:
	انجمن علمی بهداشت محيط ايران 1380	ناشر:
	اين كتاب كه در 3 جلد منتشر شده است حاوي مقالات كامل چهارمين همايش كشوري بهداشت محيط مي باشد كه در دانشگاه علوم پزشكي شهيدصدوقي يزد در آبان 1380 برگزار شد. اين مجموعه در دو بخش سخنراني و پوستر تنظيم شده است. اين كتاب را مي توانيد از دفتر انجمن علمي بهداشت محيط ايران  تهيه فرمائيد.

 

	: مجموعه مقالات سومين همايش كشوري بهداشت محيط	عنوان:
	انجمن علمی بهداشت محيط ايران	تأليف:
	انجمن علمی بهداشت محيط ايران 1379	ناشر:
	اين كتاب كه در 4 جلد منتشر شده است حاوي مقالات كامل سومين همايش كشوري بهداشت محيط مي باشد كه در دانشكده بهداشت دانشگاه علوم پزشكي كرمان در آبان 1379 برگزار شد. اين مجموعه در دو بخش سخنراني و پوستر تنظيم شده است. اين كتاب را از دفتر انجمن علمي بهداشت محيط ايران مي توانيد تهيه فرمائيد.

 جزوات کارشناسی ارشد بهداشت محیط

به نام خدا

چندی پیش برخی دوستان تقاضای جزواتی جهت شرکت در آزمون کارشناسی ارشد بهداشت محیط را کرده بودند که ما به آنها قول داده بودیم که جزوات را به آنها معرفی ودر صورت امکان برای این عزیزان ارسال بکنیم. از آنجا ئی که ما چند وقتی است که در صدد تهیه جزواتی جامع در رابطه با بهداشت محیط هستیم  .جزواتی که تلفیقی  است از جزوات اساتید این رشته ومطالب ومنابع مختلف.میخواستیم بعد از کامل شدن جزوات با نام جزوات آبی  آنه را در اختیار دوستان قرار بدهیم  ولی نظر به اینکه  اینکار وقت زیادی نیاز دارد ونیز اینکه برخی دوستان عجله دارند ما اصل برخی ازجزوات را برای دوستانی که در خواست کنند ارسال خواهیم کرد. برای آگاهی از جزوات موجود در قسمت نظرات ایمیل بگذارید 

 منابع مفید در آزمون زبان عمومی کارشناسی ارشد بهداشت محیط

 

کتاب زیر ذر ۳جلد

 

این کتاب هم در ۳جلد

وکتاب معروف زیر که در همه آزمونهای زبان  به عنوان یک منبع کمکی استفاده میشود

سات تخصصی بهداشت محیط

نيروگاه هاى برقابى مولد گاز هاى گلخانه اى آينده گرمايش جهانى

نيروگاه هاى برقابى مولد گاز هاى گلخانه اى آينده گرمايش جهانى

[ 10 Jul 2006 ]   [ ترجمه: عبدالله مصطفايى ]   [ محیط زیست ]

بر خلاف اعتقاد عامه مردم نيروگاه هاى برقابى قادرند كه تخريب آب و هوايى را به دنبال داشته باشند. تغييرات پيشنهادى در زمينه سهميه هر يك از كشورها براى گازهاى گلخانه اى تاكيد دارد كه درياچه هاى پشت سد نيروگاه هاى برقابى بايستى در حساب ها آورده شوند و حتى طرفداران اين تغييرات نگران آن هستند كه اهميت كافى به اين موضوع داده نشود.
اريك دوكمين مشاور هيات بين الدول تغييرات آب و هوا (Ipcc ) است و در اين باره معتقد است كه تصور سبز و بى خطر بودن نيروگاه هاى برقابى به عنوان جايگزينى براى سوخت هاى فسيلى صحيح نيست. او مى گويد: «همگان فكر مى كنند كه نيروگاه هاى برقابى بسيار تميز هستند ولى اين موضوع ديگر صحيح نيست.»درياچه هاى پشت سد نيروگاه هاى برقابى مقادير زيادى دى اكسيد كربن و متان توليد مى كنند كه در بعضى موارد ميزان اين گازهاى گلخانه اى بيشتر از نيروگاه هايى است كه با سوخت هاى فسيلى كار مى كنند. فيليپ فيرنسايد از موسسه ملى تحقيقات آمازون در مانائوس برزيل مى گويد كه ميزان انتشار كربن از يك سد تا سد ديگر متفاوت است. او اظهار داشته كه «ما آگاهيم كه ابعاد اين مسئله به حدى است كه درباره آن نگران شويم.»
فيرنسايد در تحقيقى كه نتايج آن را منتشر كرده، بيان داشت كه در سال ۱۹۹۰ پديده گلخانه اى حاصل از گازهاى منتشره از سد كورا اونا در برزيل بيش از سه و نيم برابر نيروگاه هاى فسيلى با همان ظرفيت بوده است.اين موضوع ناشى از كربن حاصل از درختان و گياهانى است كه پس از آبگيرى سد در كف آن باقى مانده و پس از درگذشت يك دوره اوليه، تجزيه بى هوازى آنها به دليل نبود اكسيژن در كف سد آغاز مى شود و متان محلول تشكيل خواهد شد. اين متان نيز پس از عبور آب از توربين نيروگاه آزاد شده و وارد اتمسفر مى شود.
تغييرات فصلى در عمق آب پشت سدها بدين معنى است كه مواد تجزيه شونده به طور مداوم وجود خواهند داشت. در فصول گرما گياهان وارد مخزن پشت سد مى شوند و با بالا آمدن آب در فصول ديگر، تجزيه شروع مى شود. در صورتى كه درياچه پشت سد به صورت يك مخزن باريك باشد، مساحت درياچه بالغ بر چندين هزار كيلومتر مربع خواهد شد.
همواره بايد به خاطر داشت كه ميزان تاثير متان در پديده گرمايش جهانى ۲۱ برابر تاثير دى اكسيدكربن است. بايد توجه داشت كه بيان تاثير پروژه نيروگاه هاى برقابى بر توليد گازهاى گلخانه اى موضوع جديدى نيست و قبلاً در شماره سوم ژوئن سال ۲۰۰۰ مجله نيوساينتيست نيز بدان پرداخته شده است ولى اهميت مطالب فوق الذكر در آن است كه باعث شروع تصميم گيرى هاى سياسى در اين زمينه شده است. چون قرار است كه در نشست سال ۲۰۰۶ هيات بين الدول تغييرات آب و هوا (Ipcc ) در برنامه ملى ليست بردارى از گازهاى گلخانه اى كه مسئول برآورد و بودجه بندى انتشار دى اكسيدكربن براى هر كشور است، ميزان انتشار از مناطقى كه توسط انسان و به صورت مصنوعى آبگيرى شده اند نيز مورد محاسبه قرار گيرد. نبايد فراموش كرد كه اين محاسبه براى ده سال اول آغاز به كار سد است و فقط شامل انتشارات سطحى مى شود. البته دانشمندان درباره مكانيسم توليد متان اتفاق نظر ندارند. اين ميزان در هر سد با توجه به مشخصات آن متفاوت است. البته اگر روش فيرنسايد تاييد شود بايستى منتظر بود كه تمامى انتشارات وارد محاسبات شوند. در برنامه پيشنهادى Ipcc ميزان انتشار گاز هاى گلخانه اى مناطق گرمى كه در سطحى وسيع از نيروگاه هاى برقابى استفاده مى كنند (مثل برزيل) حدود ۷ درصد افزايش خواهد يافت. البته تاثير اين موضوع در كشورهاى سردتر (مثل كانادا) كمتر است چون گرما باعث تجزيه بيشتر گياهان شده و گازهاى گلخانه اى بيشترى توليد خواهد شد.به رغم يك دهه تحقيقات مستند درباره انتشار كربن از مخازن ساخته شده به دست بشر نيروگاه هاى برقابى هنوز مشهورترين راه حل براى كاهش گرمايش جهانى به شمار مى روند. فيرنسايد اظهار مى دارد كه «مهم اين است كه مقدار و تاثير اين انتشار به حساب آورده شوند.»

با استفاده از باكترى هاى نوتركيب جلوگيرى از آلودگى محيط زيست

با استفاده از باكترى هاى نوتركيب جلوگيرى از آلودگى محيط زيست

[ 30 May 2005 ]   [ غزاله بزرگ منش فرد ]   [ محیط زیست ]

فعاليت هاى صنعتى و كشاورزى باعث آزاد شدن فلزات سنگين و سمى در محيط مى شوند. اين فلزات حيات اكوسيستم ها و سلامتى انسان را به مخاطره مى اندازند. باكترى ها مى توانند كاتاليزكننده حالت سمى فلزات به حالت هاى غيرسمى يا كم تحرك آنها باشند. مثلاً احياى مستقيم Cr(iv) (سمى و محلول) به Cr(III) (كمتر سمى و نامحلول)، اكسيداسيون Mn(II)، انتقال فعال جيوه به خارج سلول توسط اپران mer و زيست درمانى به معنى استفاده از اين موجودات در پاكسازى محيط از آلودگى هاست. مى توان سويه هاى باكترى مهندسى شده اى ايجاد كرد كه توانايى زيادى در تجمع يون هاى فلزى داشته باشند. تلاش هايى كه در اين راستا انجام شده شامل بيان بالاى پپتيدها يا پروتئين هايى نظير پلى هيستيدين ها يا متالوتيونين ها است كه به فلزات متصل مى شوند.
فايتوكلاتين ها، كلات كننده هاى بيولوژيكى فلزات سنگين هستند كه وجود آنها در گياهان و بعضى موجودات ديگر (مخمرها و نوعى نماتد) اثبات شده است. در گياهان از ريشه به ساقه و برگ ها منتقل شده، باعث افزايش تجمع فلزات سنگين در برگ هاى گياه مى شوند. PCها، پپتيدهاى غنى از سيستئين هستند كه در پاسخ به تنش فلزات سنگين ساخته مى شوند. آنزيم دست اندركار سنتز، PC سنتتاز (EC2.3.2.15) است كه اين پپتيد را از گلوتاتيون مى سازد. گلوتاتيون منبع اصلى تيول هاى غيرپروتئينى در بيشتر سلول هاى گياهى است و نقش دهنده و پذيرنده الكترون را در بسيارى واكنش هاى بيولوژيكى ايفا مى كند. طبيعت نوكلئوفيلى گروه تيول، در تشكيل باندهاى مركاپتيد و واكنش با الكتروفيل هاى انتخابى اهميت به سزايى دارد. اين واكنش به همراه پايدارى نسبى و حلاليت بالاى گوتاتين در آب، آن را براى حفظ گياهان از تنش هاى محيطى از جمله تنش فلزات سنگين مناسب مى كند. گلوتاتيون همچنين در سم زدايى از تركيبات آلى نقش دارد، يكى ديگر از وظايفى كه براى آن پيشنهاد شده است نقش آن در چرخه سلولى است به اين ترتيب كه با افت مقدار گلوتاتين تقسيم سلولى در مريستم هايى غير از مريستم ريشه كاهش مى يابد. گلوتاتيون، همچنين در تشكيل آنتوسيانين ها و تجمع آنها در واكوئل نيز نقش دارد.
اين مولكول توسط آنزيم فايتوكلاتين سنتاز در سيتوسول پليمريزه شده و فايتوكلاتين را به وجود مى آورد. وقتى سلول هاى گياهى با مخمرها در معرض فلزات سنگين قرار مى گيرند، شروع به توليد فايتوكلاتين مى كنند. فايتوكلاتين تكرارهاى nتايى ۲ تا ۱۱ تايى از دى پپتيد Glu-Cys است كه در انتها به يك باقيمانده Gly ختم مى شود. فايتوكلاتين با فلزات سنگينى از جمله كادميم، نقره، مس و نيز آرسنيت تشكيل كمپلكس مى دهد. همسانه سازى ژن هاى PC سنتاز از گندم، آرابيداپسيس و اخيراً نوعى نماتد انجام و نقش قطعى آنها در سم زدايى از فلزات سنگين به اثبات رسيده است.
سنتز آنزيمى PCها باعث افزايش كاربرد آنها در زيست فناورى شده است. اولاً PCها برخلاف متالوتيونئين ها تركيباتى پايدار بوده، دستخوش پروتئوليز شديد قرار نمى گيرند. ثانياً در مقايسه با متالوتيونئين ها، ظاهراً توانايى انتخاب فلزات را دارند و مخصوصاً به Cd و Cuمتصل مى شوند. زمانى كه باكترى هاى با Cd يا ساير فلزات سنگين (Cu، Ag، Cu )تيمار مى شوند، سنتز Pc، احتمالاً به علت فعال شدن PC سنتاز، به مقدار زيادى افزايش مى يابد. سنتز PC همچنين ممكن است توسط بيان بالاى آنزيم هاى مسير بيوسنتزى خود، مثلاً آنزيم هايى كه در سنتزگلوتاتيون يا سيستئين شركت دارند بهينه شود. البته مقدار گلوتاتيون احتمالاً بيش از هر منبع ديگرى ميزان سنتز PC را محدود مى كند.
از موارد ذكر شده فوق مى توان چنين استنباط كرد كه بيان بالاى PC سنتاز در سويه هاى باكتريايى راهى مطمئن براى اصلاح مقادير فلزات سنگين مثل Cd يا متالوئيدهايى مثل As در پروسه هاى زيست درمانى است. مثلاً ممكن است سويه هاى باكتريايى كه براى تشكيل بيوفيلم ها يا رشد در بيوراكتورها سازگار شده اند در پاكسازى آب ها از آلودگى استفاده شوند، يا باكترى هاى خاكزى كه PC سنتاز در آب ها بيان مى شود در توسعه بيوفيلترها به كار روند. در اين حالت، PCها با فلزات سنگين خاك هاى آلوده تركيب شده منجر به كاهش اثرات سمى آنها در رشد گياهان مى شوند. اين مسئله اخيراً در توتون مورد ارزيابى قرار گرفته است. همچنين بيان بالاى PC سنتاز درگياهان، به علت كلات كردن فلزات، كاربرد بالقوه آنها را در پروسه هاى گياه درمانى افزايش مى دهد.

منبع: شرق

تكنولوژى زباله سوز يا تكنولوژى هاى سازگار با محيط زيست؟

تكنولوژى زباله سوز يا تكنولوژى هاى سازگار با محيط زيست؟

[ 02 Oct 2005 ]   [ دكتر رسول همكار، دبير انجمن ويروس شناسى ايران ]   [ محیط زیست ]

زباله هاى بيمارستانى به علت كارهاى تخصصى كه در بيمارستانها انجام مى پذيرد، آلودگى هاى متعددى را از قبيل آلودگى هاى بيولوژيك (شامل انواع باكتريها و ويروسها و انگلها و قارچهاى بيماريزا، نسوج و ضايعات پاتولوژيك و...)، موادشيميايى توكسيك و يا كارمينوژن (مانند انيديوم برومايد، فنل و...) و آلودگى هاى راديو اكتيو (راديو ايزوتوبهايى كه جهت تشخيص و يا درمان به كار گرفته مى شوند) دارند كه هر كدام به تنهايى مى توانند تهديدى جدى براى محيط زيست و جوامع بشرى به شمار روند. با توجه به اهميت ويژه آلودگى هاى راديواكتيو و جدى گرفته شدن آن از طرف سازمانهاى ذيربط معمولاً آلودگى هاى مربوطه به طور جدى كنترل مى گردند و معمولاً اين آلودگى ها در محيط منتشر نمى شوند مگر اينكه سهل انگارى و يا اختلالى در جمع آورى آنها روى دهد. سالها زباله هاى عفونى بيمارستانى از دغدغه هاى متخصصين علوم پزشكى و بهداشتى كشور بود ولى هنوز بسترسازى لازم انجام نشده بود و انعكاس در افكار عمومى جامعه نداشت. خوشبختانه در سالهاى اخير مسؤولان بهداشتى و حفاظت محيط و مديريت شهرى بويژه در كلان شهر تهران موضوع دفع مناسب زباله هاى بيمارستانى را در برنامه خويش قرار داده اند. براساس آمارهاى بين المللى، به طور متوسط روزانه در بيمارستانها به ازاى هر بيمار ۱‎/۵-۱ كيلوگرم زباله توليد مى شود كه با توجه به مراكز متعدد درمانى در شهرهاى بزرگ ميزان معتنابهى زباله را شامل خواهد شد كه در كنار انبوه زباله هاى ديگر شهرى معضل بزرگى را بر جوامع شهرى تحميل مى كند.
در شهر تهران در كنار بيمارستانهاى متعدد و هزاران مطب پزشكى كه روزانه پذيراى هزاران بيمار در سطح شهرهستند صدها آزمايشگاه، راديولوژى، درمانگاههاى اورژانس و... نيز مشغول به كار هستند كه براساس مطالعات انجام شده چيزى حدود ۷۰تن در هر روز زباله هاى عفونى و بيمارستانى توليد مى كنند كه حاوى عناصر بسيار خطرناك بيماريزا از جمله ويروسهاى ايدز، هپاتيت و... يا انواع انگل ها، ميكروبهاى خطرناك و... هستند و هر از چندگاهى به دليل آلودگى آبهاى زيرزمينى و سطحى به فاضلابهاى شهرى و يا شيرابه محل هاى دفن زباله احتمال بروز اپيدميهاى مختلفى وجود دارد. اهميت حفظ محيط زيست و بهداشت جوامع شهرى ايجاب مى كند كه زباله هاى بيمارستانى و مراكز بهداشتى درمانى ديگر جداى از ساير زباله هاى شهرى دفع شوند. ولى كدام روش و تكنولوژى براى اين كار مناسب است و با ساختار اجتماعى، فرهنگى و اكولوژيكى ما مناسبت دارد؟ كدام روش كارآيى مطلوب دارد و ازنظر اقتصادى مقرون به صرفه است؟
روشهاى سنتى دفع زباله نمى توانند در جوامع امروزى وشهرهاى كلانى مانند تهران ازكارآيى لازم برخوردار باشند. در روشهاى سنتى معمولاً زباله ها از محل توليد جمع آورى شده و به محلهاى ديگرى در خارج از شهر منتقل مى شوند و در آنجا دفع مى شوند. اگر فرض بر اين باشد كه زباله هاى بيمارستانى جداگانه جمع آورى مى شوند و در محلى جداگانه دفن مى شوند يا حتى قبل از دفن سوزانده شوند، باز هم مى توان تصور نمود كه اين زباله ها قبل از اينكه بى خطر شوند همانند يك بمب ميكروبى متحرك در شهر به حركت درمى آيند و مسيرهايى را طى مى كنند و احتمال نشت شيرابه هاى آن و ريزش زباله ها به جاى خود باقى است. بايد به اين موضوع اضافه نمود كه افراد سودجويى اقدام به زباله دزدى و بازيافت مى كنند و مواد پلاستيكى و... را از زباله ها جدا كرده و به وسايل بازيافت شده تبديل و وارد بازار مى كنند. براى اين افراد زباله هاى بيمارستانى فرقى با زباله هاى ديگر ندارد.
امروزه دفع زباله هاى پزشكى به صنعتى تبديل شده است كه روشهاى متنوعى را ارائه مى كنند. صنايع زباله هاى پزشكى طيف گسترده اى از استراتژى ها و تكنولوژيهاى دفع زباله هاى پزشكى را شامل مى شود كه براساس اندازه و منشأ زباله هاى توليد شده انعطاف پذيرى نيز دارند. اين روشها قابليت اجرايى در محل توليد زباله ها و يا خارج ازآن محل را دارند. اين استراتژى ها براساس تفاوتهاى منطقه اى و تفاوتهاى مقررات دولتى در مناطق مختلف تغيير مى كنند. در بسيارى از كشورهاى توسعه يافته اروپا و آمريكا مقررات بسيار محدود كننده اى در مورد دفع زباله هاى پزشكى وجود دارد و دفع اين زباله ها بايد به نوعى انجام شود كه استانداردهاى آلودگى هوا،آب و خاك و فضاهاى سبز در استراتژى دفع زباله كاملاً لحاظ شده باشد. علاوه بر اين براى دفع زباله هاى پزشكى، بسته به حجم زباله هاى توليد شده، فضاى قابل دسترس، در دسترس بودن و ظرفيت تسهيلاتى مثل آب و برق و فاضلاب، نيروى كار و مسائل مالى مى توان در مورد روشهاى مناسب دفع در محل تصميم گرفت و يا از روشهاى دفع خارج از محل استفاده نمود و زباله ها را به محل دفع منتقل كرد. سازمان بهداشت جهانى در مورد روشهاى دفع زباله هاى بيمارستانى، معيارهايى اساسى را ارائه مى كند كه بسيار حائز اهميت هستند. براساس اين معيارها بازيافت اين زباله ها ممنوع هستند و روشى براى دفع مناسب است كه علاوه بر ميكروب زدايى كامل، شكل ظاهرى زباله ها را نيز طورى تغيير دهد كه قابل شناسايى نباشد و امكان بازيافت آنها وجود نداشته باشد.
يكى از روشهايى كه در گذشته بسيار مطرح بود، سوزاندن زباله ها است. سوزاندن به مثابه يك تكنيك با سابقه، توانايى خود را در دفع توأم زباله هاى پزشكى و زباله هاى ديگر بيمارستانى شامل زباله هاى پاتولوژيك (مانند بخشهايى از بدن و بافتها) زباله هايى با منشأ شيمى درمانى و زباله هاى جامد وسايل مراقبتهاى بهداشتى به اثبات رسانده است . دفع توأم انواع زباله هاى پزشكى با يك وسيله در محل توليد و يا خارج از محل از نقاط قوت اين روش محسوب مى شود. وقتى عمل در درجه حرارت بالايى انجام گيرد زباله سوز با كارآيى بيشترى موجب كشته شدن عوامل بيولوژيك بيماريزا مى گردد. زباله سوزها به طور قابل ملاحظه اى موجب كاهش ۹۰درصدحجم زباله ها مى شوند بنابراين فضاى بسيار كمى نيز براى دفع بقاياى آن مورد نياز است. تغيير فيزيكى حاصل از سوزاندن موجب مى شود ديگر نيازى به آسياب كردن زباله ها نخواهد بود.
اگر بهترين زباله سوزها به تكنولوژى هاى جديد كنترل آلودگى هوا مجهز شوند، ذرات ريز، فلزات سنگين و گازهاى آلى مانند دى اكسين ها و فوران ها با كارآيى خوبى جذب مى شوند. با اين حال با تكنولوژى هاى مدرن، زباله سوزهاى موجود مانند يك تكنولوژى قديمى رخ مى نمايند. كارآيى احتراق مى تواند متغير باشد و كمترين كارآيى موقعى ديده مى شود كه متناوباً زباله هايى مرطوب مانند قوطى هاى حاوى مايعات، وارد زباله سوز شود كه منجر به انباشته شدن موادغيرقابل اشتعال در زباله سوز خواهد شد. مقرراتى را بايد در مورد اين مواد اعمال نمود به اين صورت كه اين مواد مجدداً به محفظه احتراق برگردانده شوند و اين عمل بارها تكرار شوند تا آنها نيز بسوزند. گاهى مواد نسوخته با بزرگى زباله مى تواند در ارتباط باشد.
از معايب عمده زباله سوزها توليد آلودگى هاى زيست محيطى بسيار خطرناكى مانند دى اكسين ها و فوران است كه كنوانسيونهاى بين المللى مقرراتى را ناظر بر عدم توليد آنها وضع كرده است كه ايران نيز رعايت اين مقررات را ملتزم شده وامضا نموده است. يكى ديگر از معايب آن هزينه نصب و نگهدارى بسيار گران آنها است كه مى تواند مشكل آفرين باشد؛ به طورى كه به گفته معاونت خدمات شهرى شهردارى تهران براى نصب يك زباله سوز مركزى براى شهر تهران ۳۵ميليون دلار اعتبار لازم است. اين زباله سوزها به فيلترهايى مجهز هستند كه به طور مرتب بايد تعويض شوند كه بسيار گران تمام مى شود. بايد به اين هزينه ها هزينه هاى حمل و نقل زباله ها به محل زباله سوز مركزى نيز افزوده شود كه خود مى تواند رقم بسيار قابل توجهى باشد؛ و درعين حال خطر انتشار آلودگى هاى ميكروبى را درحين حمل زباله ها به محل سوزاندن را نيز به همراه دارد. در آمريكا، ژاپن و برخى كشورهاى اروپايى اروپا بر مبناى مقررات جديد حفاظت محيط زيست (بويژه در آمريكا براساس بخشنامه هاى آژانس حفاظت محيط آمريكا EPA) درمورد زباله سوزها و زباله هاى پزشكى، اغلب مراكز زباله سوزى تعطيل واز نظر اقتصادى تشخيص داده شد كه هزينه نگهدارى زباله سوزها مقرون به صرفه نيست وبايد روش ديگرى جايگزين آنها شود. در حال حاضر تكنولوژى هايى مطرح است كه استانداردهاى حفاظت محيط زيست را در حد بسيارمطلوبى دارند و از نظراقتصادى نيز مقرون به صرفه هستند.امروزه براساس استانداردهاى بهداشت ومديريت شهرى سالم سيستم هايى مورد تأييد هستند كه در محل توليد زباله عفونى يعنى در بيمارستانها و مراكز درمانى طى فرآيندى كه آسيبى به محيط نرساند عمل سالم سازى را در مورد آنها اعمال مى كند.
براساس قوانين مصوب مجلس شوراى اسلامى، سالم سازى زباله هاى ويژه مانند زباله هاى بيمارستانى و صنعتى به عهده توليد كنندگان آنهاست و اين يك روش درست و منطقى است ودر بسيارى از كشورهاى توسعه يافته جهان اعمال مى گردد. شهردارى برمبناى قانون موظف به جمع آورى زباله هاى شهرى وخانگى معمولى است و وظيفه اى در قبال زباله هاى بيمارستانى ندارد و اگر هم بخواهد در اين جهت نيز خدماتى ارائه دهد بايد هزينه آن را از مراكز درمانى و بيمارستانى دريافت نمايد وبسيار پسنديده خواهد بود كه مطابق استانداردهاى بهداشت محيط كشور به اين امر مبادرت نمايد ودنبال تكنولوژى هايى كه تأييديه هاى زيست محيطى جهانى را دارند.
يكى از اين روشها كه در آمريكا و برخى كشورهاى اروپايى به كار گرفته شده است سيستمى است كه به صورت سيار عمل مى كند و زباله هاى بيمارستانى را در همان محل توليد غيرعفونى مى كند. فرآيند ميكروب كشى اين دستگاه به تأييد مراكز ذيصلاح آمريكايى واروپايى رسيده است. اين سيستم در هر ساعت مى تواند ۱۵۰۰ - ۱۲۰۰ كيلو زباله را غيرعفونى نمايد. فرايند به صورت كاملاً اتوماتيك صورت مى گيرد و همه مراحل كارتوسط كامپيوتر كنترل مى گردد. در اين سيستم شناگرهايى تعبيه شده است كه اگر احياناً بطور اشتباهى زباله هاى آلوده به مواد راديواكتيو وارد سيستم شوند؛ علائم هشدار دهنده اى به كار مى افتد و تا زباله راديواكتيو از دستگاه خارج نشود دستگاه به كار نمى افتد. بر روى اين سيستم ژنراتور برق و مخزن آبى نصب شده است كه سيستم بطور خودكفا عمل نمايد. به در اين سيستم ۸۰ - ۷۰ درصد حجم زباله ها نيز كاهش مى يابد و در نهايت زباله ها به شكلى در مى آيند كه اصلاً قابل شناسايى نخواهد بود و حتى مى توان حجم زباله را با پرس نمودن نهايى كاهش بيشترى داد.اين مزيت كاهش حجم مى تواند معيار بسيار قابل توجهى باشد. هم اكنون شهرهاى شمالى ايران در استانهاى مازندران و گيلان با مشكل كمبود دفن زباله روبروهستند و اگر زباله هاى بيمارستانى به عنوان بخشى از زباله هاى اين استانها با اين روش دفع شوند علاوه بر رفع معضل عفونى بودن آنها كمكى به رفع معضل كمبود دفن نيز شده است.
براساس برآوردهايى ۱۰ دستگاه به راحتى مى توانند كل استان تهران را پوشش دهند و زباله هاى بيمارستانى همه مراكز درمانى استان را در همان محل توليد غيرعفونى كنند. قيمت ده دستگاه كمتر از يك سوم سرمايه اى است كه به گفته معاون شهردار تهران براى نصب زباله سوز مركزى لازم است. يعنى با سرمايه اى كمتر از يك سوم قيمت زباله سوز، مى توان كل زباله هاى بيمارستانى تهران بزرگ را با روشى كاملاً سازگار با محيط زيست و مطابق با بالاترين استانداردهاى جهانى غير عفونى نمود.
در حال حاضر تكنولوژى زباله سوز در جهان درحال كنار گذاشته شدن است و انتخاب آن براى تهران اصلاً مقرون به صرفه نيست و علاوه بر آن منطقى هم نيست كه با اين وسعت آلودگى هاى هوا و محيط در تهران با راه اندازى زباله سوزها مشكلى نيز به آن بيفزاييم.

وازگان زیست محیطی

روی حروف کلیک کنید تا واژگان زیست محیطی آن حرف را ببینید

Z

Y

X

W

V

U

T

S

R

Q

P

O

N

M

L

K

J

I

H

G

F

E

D

C

B

A

 

منبع:سایت شهرداری منطقه ۲۲

QDSFTBQSVEFMGX

فرستادن ایمیل فارسی

با کلیک کردن در آدرس زیر ایمیلتان را فارسی بفرستید

http://parsplanet.com/metatraffic/track.asp?r=/farsimail-index1.asphttp://parsplanet.com/metatraffic/track.asp?r=/farsimail-index1.asp

معرفی کتابچه جدید

آب، آلودگي ها و تصفيه و اب و فاضلاب و دستگاه ها

---

دانشگاه علوم و فنون دريايي خرمشهر
(مهر1385)

فهرست مطالب
عنوان................................................................................................ 1
واژه های کلیدی.................................................................................... 4
مقدمه................................................................................................ 4
ناخالصی های آب.................................................................................. 7
1- ناخالصی معلق................................................................................. 7
2- ناخالصی محلول............................................................................... 7
منابع تامین آب..................................................................................... 8
منابع تامین آب در اجتماعات .................................................................... 8
ویژگی های آب سالم.............................................................................. 10
آلودگی آب......................................................................................... 10
تعریف آب آلوده................................................................................... 10
آلودگی آب از نظر منشاء........................................................................ 11
آلودگی آب از نظر منشاء زیست شناختی...................................................... 11
جدول شماره 1- عوامل بیماریزای منتقله توسط آب و اهمیت آنها .......................... 13
آلودگی آب از نظر منشاء شیمیایی............................................................. 14
جدول شماره 2- طبقه بندی سختی آب......................................................... 15
ویژگی های فیزیکی یا ظاهری آب............................................................. 15
بو و طعم.......................................................................................... 16
کدورت آب........................................................................................ 16
رنگ آب.......................................................................................... 16
دمای آب..........................................................................................16
فاضلاب........................................................................................... 17
ترکیب فاضلاب................................................................................... 17
شدت فاضلاب یا قدرت فاضلاب................................................................ 18
انواع فاضلاب.................................................................................... 18
علل لزوم تصفیه فاضلاب....................................................................... 19
اهداف ویژه تصفیه فاضلاب.................................................................... 19
روش های متداول در تصفیه فاضلاب......................................................... 20
آب،فاضلاب و بهدات فردی نامناسب.......................................................... 20
تصفیه آب......................................................................................... 20
راههای بهسازی آب............................................................................. 21
1- روش فیزیکی................................................................................ 21
پالایه یا صافی شنی کند......................................................................... 22
مزایای صافی شنی کند.......................................................................... 23
پالایه شنی تند.................................................................................... 23
مزایای پالایه شنی تند........................................................................... 24
2- روش شیمیایی................................................................................ 25
چگونگی اثر گند زایی کلر...................................................................... 25
مبانی کلرزنی.................................................................................... 25
روش کلر زنی................................................................................... 26
آشنایی با فرآیندهای تصفیه آب در تاسیسات بزرگ.......................................... 27
1- آماده سازی اولیه........................................................................ 27
مهمترین مشکلات آلگها (جلبکها) در فرآیند تصفیه.......................................... 27
2- هوادهی.................................................................................. 28
انواع روش های هوادهی....................................................................... 28
3- انعقاد..................................................................................... 28
جدول شماره 3- نوع ومقدار مواد منعقدکننده................................................. 28
4- فلوکاسیون............................................................................... 29
5- ترسیب................................................................................... 29
6- فیلتر...................................................................................... 29
7- گندزایی.................................................................................. 30
مزایای و معایب روش گندزایی................................................................ 30
منابع............................................................................................... 31

مقدمه

شناخت آب از نظر كيفيت و كميت و چگونگي حصول آن،قدمي اساسي در جهت بهينه سازي مصرف آن مي باشد. اگر چه بيش از سه چهارم كره زمين را آب فراگرفته است،اما سهم قليلي از آب هاي موجود، براي مصارف بهداشتي و كشاورزي، قابل استفاده است. زيرا حدود 3/97 درصد اقيانوس ها و 1/2 درصد يخ هاي قطبي و 6/0 درصد درياچه ها و رودخانه و آب هاي زيرزميني وجود دارد، كه حدود 36/0 درصد كل منابع آب مي باشد. آب اقيانوس ها، درياها و اغلب درياچه ها و بسياري از منابع آب زيرزميني به علت شوري بيش از حد و داشتن املاح معدني براي مقاصد بهداشتي، كشاورزي و صنعتي، غيرقابل استفاده مي باشند.
آب ماده حياتي است كه بطور يكنواخت در سطح كره زمين موجود نمي باشد. در نتيجه بسياري از نقاط كره زمين با كمبود آب مواجه است. حركت مداوم بخار آب به هوا و برگشت آن به زمين را گردش آب در طبيعت مي نامند.
انرژي خورشيد باعث تبخير آب اقيانوس ها، رودخانه ها، درياچه ها و منابع آب سطحي مي گردد. بخار آب فشرده شده همراه توده هاي هوا باعث نگهداري آب درهوا شده و موجب تشكيل ابر باردار يا ذخيره كننده آب مي شود.ريشه گياهان، آب و رطوبت موجود در خاك را گرفته و از طريق روزنه هاي تنفسي برگ ها به هوافرستاده و به بخار تجمع يافته در هوا اضافه مي شود كه در شرايط مناسب به صورت نزولات جوي به زمين برمي گردد.
آب يك عنصر حياتي است با ويژگي هاي قابل توجه و كم نظير، يكي از مهمترين عناصر شيميايي مي باشد، كه قسمت اعظم موجودات زنده و محيط زيست راتشكيل مي دهد. اين ماده 70% گياهان را تشكيل مي دهد. آب فراوان‌ترين و بهترين حلال در طبيعت است. آب يك مايع زيست شناختي است كه واكنش هاي فيزيكوشيميايي سوخت و ساز را در پيكره موجودات زنده مقدور و تسهيل مي نمايد.
آب ناشي از تعريق در گرما باعث خنك كردن بدن مي گردد. آب و انيدريد كربنيك توسط انرژي خورشيدي در پيكره گياهان سبز تبديل به كربوهيدرات يا انرژي شيميايي مي شود.
اگر چه آب خالص در طبيعت يافت نمي شود، اما آب خالص مايعي بي رنگ، بي بو و بي مزه است كه داراي نقطه انجماد صفر و نقطه جوش 100 درجه سانتي گراد مي باشد،که ساختار شيميايي آن به صورت H2O است وبه احتمال كمتر از 3/0 درصد آب هاي موجود در طبيعت بر دارنده ايزوتوپ هاي H4O2 ، H6O3 نيز مي باشند.
آب در چرخه گردش خود قادراست ،املاح و گازهاي موجود در طبيعت را به صورت محلول در آورده و بسياري از آلودگي ها را همراه خود به حركت در آورد. آب باران قبل از رسيدن به زمين ناخالصي هاي موجود درهوانظير ذرات گرد وغبار، گازها، مواد راديواكتيو و ميكروب ها را به سطح زمين آورده و درحين حركت در زمين نيز آلاينده ها را با خود حمل مي كند. به علاوه آب هاي جاري اغلب دريافت كننده فاضلاب ها و مواد زائد ناشي از فعاليت هاي انساني مي باشند.
یکی از مهمترین مشكلات بهداشتي كشورهاي در حال پيشرفت، عدم برخورداري از آب آشاميدني سالم است. آب از دو بعد بهداشتي واقتصادي حائز اهميت است.
از بعد اقتصادي به حركت درآورنده چرخ صنعت و رونق بخش فعاليت كشاورزي است.
از بعد بهداشتي آب با كيفيت، تضمين كننده سلامت انسان است. آب با شكل ظاهري و با وسعت محتوايي آن دنياي زنده ديگري است.
آب آشاميدني علاوه بر تامين منايع مورد نيازبدن ، به مفهوم مطلق آن يعني H2O ، دربردارنده املاح و عناصر ضروري براي موجودزنده و انسان مي باشد. كمبود پاره اي از آن ها در آب ايجاد اختلال در بدن موجود زنده مي كند، و منجربه بروز برخي بيماري ها مي شود.فقدان يد و فلوئور و ارتباط آن ها با گواتر اندميك و پوسيدگي دندان ها به ترتيب بيان كننده اين اهميت است.
علاوه بر مواد شيميايي، موجودات ذره بيني گوناگوني نيز در آب پيدا مي شوند كه بعضي از آنها بيماري زا بوده وايجاد بيماري هاي عفوني خطرناكي مي كنند. بهسازي آب رابطه مستقيمي باكاهش بيماري هاي عفوني دارد. بطوري كه پس از تامين آب آشاميدني سالم ميزان مرگ از وبا 1/74 درصد، ميزان مرگ از حصبه 3/63 درصد، ميزان مرگ به علت اسهال خوني 1/23 درصد و ميزان مرگ از بيماري اسهال 7/42 درصد كاهش می یابد.
بنابراين برنامه ريزي و هزينه در جهت تامين آب سالم سرمايه گذاري قابل توجهي براي آينده خواهد بود. تهيه و تامين آب آشاميدني سالم براي جامعه يكي از موثرترين و پايدارترين فن آوري ها براي ارتقاء سلامت جامعه است.

ناخالصي هاي آب

چنانچه آب خالص با تركيب شيميايي H2O را اساس مطالعه قرار دهيم ناخالصي هاي آن عبارتند از:

1 ـ ناخالصي هاي معلق
نظير ذرات معلق زنده وغيرزنده كه درآب به صورت معلق يافت ميشوند. اين نوع ناخالصي را مي توان در سه گروه، تقسيم بندي و مطالعه نمود.
الف) ذرات معلق زنده بيماري زا : مانند عوامل بيماري زاي موجد وبا، حصبه، شبه حصبه، انواع اسهال ها، تخم انگل ها مانند آسكاريس و عامل كيست هيداتيد و ويروس ها، که منشاء اصلي اين دسته از ناخالصي ها فاضلاب شهري و حضور حيوانات اهلي يا وحشي در مجاورت منابع آب مي باشد.
ب) ذرات معلق زنده غيربيماري زا : مانند باكتري هاي ساپروفيت، اغلب جلبك ها و تك سلولي هايي كه در طبيعت به وفور پيدا مي شوند.
ج) ذرات معلق غيرزنده : مانند رس، ليمون كه ناشي از فرسايش سطح زمين و سطوح آبخيز مي باشد.
از نظر فيزيكي ذرات بالا به دو گروه تقسيم مي شوند گروهي كه در حوضچه هاي ته نشيني و يا صافي ها جدا مي شوند و گروهي كه براي جدا كردن آن ها احتياج به مواد منعقد كننده است، تا از طريق لخته سازي، به ذرات درشت تري تبديل شده و حذف شوند.

2 ـ ناخالصي هاي محلول
اين دسته شامل املاح معدني، تركيبات آلي و گازهاي محلول مي باشند، كه مي توان آن ها را به صورت زير گروه بندي نمود:

الف) املاح محلول معدني كه اغلب به صورت املاح كلسيم، منيزيم، سديم، آهن، منگنز و000 مي باشد.

ب) گازهاي محلول مانند اكسيژن، انيدريد كربنيك ، هيدروژن سولفوره، ازت وغيره مي باشند و اين نوع ناخالصي نيز كيفيت شيميايي آب را تحت تاثيرقرار می دهند.

منابع تامين آب

آب يك منبع حياتي است كه معمولا ازمحدوديت خاصي برخوردار است. منابع آب مشروب اجتماعات را مي توان به سه دسته تقسيم نمود:

الف) منابع سطحي
آب هايي كه در قالب آب باران، آب رودخانه، آب درياچه هاي طبيعي، آب درياچه ها يا سدهاي ذخيره اي و قنوات در طبيعت موجود هستندو در صورتي كه استحصال و بهسازي، نگهداري و بهره برداري آن ها با درنظر گرفتن ملاحظات اقتصادي و فني مقدور باشد به عنوان منبع آب آشاميدني انتخاب مي شوند.

ب) منابع آب زيرزميني
منابعي نظير چشمه سارها، آب چاه هاي كم عمق، چاه هاي عميق، چاه هاي جاري و آب حاصل از كانال هاي ساخته شده منابع آب زيرزميني را تشكيل مي دهند. 

ج) منابع آب شور
و بالاخره در شرايطي كه هيچ كدام از منابع فوق جهت دستيابي به آب شيرين مقدور نباشد سومين منبع عبارت خواهد بود از آب درياها و درياچه هاي شور ياآب هاي شور زيرزميني.

منابع تامین آب در اجتماعات

منابع تامين آب در اجتماعات را به دو گروه عمده تقسيم مي‌نمايند:
•    منابع سطحي
•    منابع زيرزميني
گروه اوّل ازجمله منابع عمده در تامين آب براي اجتماعات بزرگ محسوب مي‌گردد. اين منابع از لحاظ كمّي حجم قابل توجهي را در اختيار اجتماعات زيستي قرار داده،و معمولاً با احداث سدّ در بالادست محل مصرف، اقدامات اوّليه جهت آبگيري و انتقال به تصفيه خانه انجام مي‌گردد. اين نوع منابع همواره در معرض خطر آلودگي‌هاي مختلف، ازجمله آلودگي منابع سطحي به فاضلاب‌هاي شهري و صنعتي است كه از عمده مخاطرات آلودگي در اين منابع محسوب مي‌گردد. از طرفي تخليه پساب‌هاي كشاورزي به درياچه پشت سدها و افزايش تركيبات ازت و فسفر در فاضلاب اين گروه باعث رشد بي‌حد و حصر آلگها در پشت مخازن سد گرديده و اين امر بر مشكلات ناشي از تصفيه مي‌افزايد معمولاّ چنانچه درياچه پشت سدها دچار آلودگي‌هاي جلبكي گردد، با استفاده از تركيبات سولفات مس به مقدار يك ميلي گرم بر ليتر ،مي‌توان مخازن را پاكسازي نمود. براي دستيابي به منابع سالم در اجتماعات بزرگ بهترين گزينه استفاده از فرآيندهاي پولساتورها است ،زيرا در اين روش فرآيند با سرعت بالا قادر خواهد بود، طيف گسترده اي از ذرات كلوئيدي را از محيط واكنش جداسازي نمايد. در پولساتورها با استفاده از تئوري جداسازي بستر لجن تماسي، راندمان جداسازي بهتر انجام مي‌گردد.
معمولاً در اجتماعات كوچك و يا در مناطقي كه دسترسي به منابع سطحي امكان پذير نمي‌باشد، از منابع زيرزميني استفاده مي‌گردد. دسترسي به اين منابع توسط چاه هاي عميق و به كمك پمپ‌هاي شناور امكان پذير است. با استفاده از روش لوله گذاري و گراول پك (gravel pack) مي‌توان ميزان آبدهي اين نوع چاهها را افزايش داد. منابع آبهاي زيرزميني معمولاً از نظر املاح محلول با توجه به بافت زمين داراي تركيبات افزون بر منابع سطحي هستند. بعضي از اين تركيبات نظير تركيبات آهن و منگنز باعث تغييراتي در طعم و رنگ آب مي‌شوند. منابع زيرزميني آلوده لازم است با روش‌هاي مختلف، هوادهي شده، تركيبات فوق به صورت اكسيد فلز نامحلول از محيط واكنش جداسازي گردد. روش هوادهي پلكاني، ساده ترين و ارزانترين روش در تصفيه آبهاي حاوي آهن و منگنز مي‌باشد.
چنانچه املاح موجود در منابع زيرزميني بيش از حد استاندارد، باشند، مشكلاتي را از نظر تغييرات رنگ، طعم، بو و ساير مشخصات فيزيكي، همچنين موانعي را از لحاظ مصرف ايجاد مي‌نمايند، استفاده از تركيبات كنترل كننده PH نظير آهك، سود، مواد منعقد كننده مانند سولفات آلومينيوم، كلرورفريك و غيره باعث توليد حجم زيادي لجن در تصفيه خانه هاي آب گرديده اين عمل مشكلات دفع لجن را به همراه دارد. با طراحي بسترهاي لجن خشك‌كن، انواع سانتريفوژها، فيلترهاي پرسي مي‌توان لجن مازاد توليدي را جمع‌آوري و دفع نمود در اين روشها دستگاههاي فيلتر پرس با توجه به فضاي كم اشغالي و راندمان نسبتا بالا از ساير روشها مناسب تر مي‌باشد.
در نهايت با توجه به توسعه جمعيت در جوامع جهان و كمبود آب شيرين و سالم به نظر ميرسد كشور ما نيز همانند اكثر كشورهاي در حال توسعه در سالهاي آتي ناگزير به جداكردن سيستم آب شرب و آب آشاميدني گردد و عملاً روش فوق كه طي 40 سال گذشته به عنوان روش قالب در تامين آب شهرها محسوب مي‌گردد در آينده نزديك نياز به بازنگري اساسي دارد .

ويژگي هاي آب سالم

1 ـ  عاري از عوامل زنده بيماري زا باشد.
2 ـ عاري از مواد شيميايي زيان آور باشد.
3 ـ بدون رنگ و بو، و طعم مطبوع داشته باشد.
4 ـ قابل استفاده براي مصارف خانگي باشد.
آبي كه يك يا دو مورد از ويژگي هاي فوق را نداشته باشد (بويژه مورد يك و دو) آن را آلوده و براي شرب غيرقابل مصرف مي دانند.

آلودگي آب

آب خالص مطابق ساختمان شيميايي آن به هيچ وجه در طبيعت وجود ندارد، ليكن انواع ناخالصي ها به صورت حل شده، معلق يا بينابيني با خود دارد كه در بخش ناخالصي هاي آب آمده است. جنبه وخيم تر، آلودگي آب ناشي از فعاليت هاي انساني است، مانند شهرنشيني و صنعتي شدن است که جای بحث دارد.

تعريف آب آلوده

آبي كه داراي عوامل بيماري زاي عفوني يا انگلي، مواد شيميايي سمي، ضايعات و فاضلاب خانگي و صنعتي باشد را آب آلوده گويند. بیشتر آلودگي آب از فعاليت هاي انساني، نشات مي گيرد.
منابع آلاينده آب عبارتند از:
الف) گندآب كه عوامل زنده بيماري زا و مواد آلي تجزيه پذير را در بردارد.
ب) مواد زائد تجاري و صنعتي در بردارنده عوامل سمي از نمك هاي فلزي يامواد شيميايي پيچيده مصنوعي.
ج) آلاينده هاي كشاورزي نظير كودها و آفت كش ها.
د) آلاينده هاي فيزيكي مانند گرما (آلودگي حرارتي) و مواد پرتوزا.
آلودگي را مي توان به عنوان يك تغيير نامطلوب در خواص فيزيكي، شيميايي و بيولوژيكي آب تعريف كرد كه باعث به خطر انداختن سلامت، بقاء و فعاليت هاي انسان يا ساير موجودات زنده مي شود. آلودگي از نظر پايداري نيز قابل بررسي و مطالعه است. لذا از اين ديدگاه دو نوع آلودگي وجود دارد.
آلودگي قابل انحطاط و آلودگي غيرقابل انحطاط.
آلوده كننده قابل انحطاط را مي توان تجزيه كرد، ازبين برد و يا براي برخي فعاليت ها مصرف نمود. از اين طريق حدقابل پذيرش آلودگي را مي توان طي مراحل طبيعي يا با روش هاي مهندسي (سيستم هاي تصفيه) نقصان داد. البته در صورتي كه سيستم تحت تاثير شوك ناشي از آلاينده، شكست نخورده باشد يا به عبارتي آلودگي لبريز نگردد. اين دسته خود به دو گروه تقسيم مي شوند.
قابل انحطاط تند و كند،
آلوده كننده هاي قابل انحطاط تند، نظير فاضلاب انساني وزائدات حيواني و كشاورزي، معمولا خيلي سريع قابل تجزيه اند.
آلوده كننده هاي قابل انحطاط كند مانند د.د.ت و بعضي از مواد راديواكتيو به كندي تجزيه مي شوند.
به هرحال اجزاي آن ها يا كاملا تجزيه میشوندويابه حدغيرقابل ضرر كاهش مي يابند.
آلوده كننده هاي غيرقابل انحطاط از راه هاي طبيعي تجزيه نمي شوند. نمونه چنين آلوده كننده هايي عبارتند از جيوه، سرب، تركيبات آلي هالوژنه ها، ديوكسين ها و بعضي از پلاستيك ها.

آلودگي آب از نظر منشاء

1- آلودگي آب با منشاء زيست شناختي

آلودگی آب با منشاء زیست شناختی عبارتند از :
الف) باكتري ها: وبا، حصبه و اشباه آن، اسهال خوني باكتريال، اسهال به علت اشريشياكلي ، لپتوسپيروزيس و بيماري ناشي از يرسينيا انتركولتيكا وناراحتي گوارشي ناشي از كمپيلوباكترها.
ب) ويروس ها: هپاتيت هاي ويروسي، فلج اطفال، بيماري هاي ناشي از ويروس هاي كوكساكي، اكو و گاستروانتريت ويروسي .
ج) پروتوزوئرها: آميبيازيس، ژيارديازيس، بالانتيديازيس، نگلريافاولري مولد مننگوآنسفاليت آميبي و اكانتاموباي عامل مننژيت و ناراحتي تنفسي.
د) كرم هاي انگلي: شيستوزوميازيس، بيماري خارش شناگران، آسكاريازيس، هيداتيدوز، دراكونكولوس، بيماري ناشي از كرم قلابدار و كرم نواري ماهي.
ه) سموم توليدي از سيانوباكتري ها: سمومي كه ايجاد ناراحتي كبدي مي كنند، اين سموم توسط ميكروسيستيس، اسيلاتوريا، آنابناو نودولاريا كه مسموميت كبدي ناشي از آن ها طي 24 ساعت پس از خوردن، فرد را از پاي در مي آورد.
ميكروارگانيسم هايي كه از طريق آب آلوده به انسان منتقل مي شوند و داراي اهميت چشمگير بهداشتي هستند، در جدول شماره 1 آمده است. در اين جدول نيزبرخي از ميكروارگانيسم هاي فرصت طلب كه در افراد با نقص ايمني نظيركودكان، سالمندان و يا بيماران HIV مثبت ممكن است، ايجاد ناراحتي كنندذكر شده است. در صورتي كه میکروارگانيسم هاي فرصت طلب، با تراكم زيادي در آب وجود داشته باشند، موجب عفونت هاي مختلفي در پوست، مخاط، چشم، گوش، بيني و گلوي افراد حساس يا بامقاومت پايين مي گردند. مثال بارز اين ميكروارگانيسم هاپسودوموناس آئروژينوزا و گونه هاي فلاوباكتريوم، اسينتوباكتر، كلبسيلا، سراتيا، آئروموناس و 000 مي باشد.

جدول شماره 1 عوامل بيماري زاي منتقله توسط آب واهميت آن ها

عامل بيماريزا اهميت بهداشتي دوام آنها در سيستم تأمين آب(الف) مقاومت آنها در مقابل كلر(ب) دزلازم براي ايجاد عفونت(ج) اهميت مخازن حيواني
باكتريها:
كمپيلوباكترژژوني،
كمپيلوباكتركلي
اشريشياكلي بيماري زا
سالمونلاتيفي
سالمونلاهاي ديگر
گونه هاي شيگلا
ويبريوكلرا
يرسينيا اينتروكوليتيكا
پسودوموناس آئروژينوزا
گونه هاي آئروموناتس
زياد


زياد
زياد
زياد
زياد
زياد
زياد
متوسط
متوسط
متوسط


متوسط
متوسط
طولاني
كوتاه
كوتاه
طولاني
ممكن است تكثير يابد
ممكن است تكثير يابد

پايين


پايين
پايين
پايين
پايين
پايين
پايين
متوسط
پايين

متوسط


بالا
بالا(د)
متوسط
متوسط
بالا
بالا(؟)
بالا(؟)
بالا(؟)
بلي


بلي
خير
بلي
خير
خير
بلي
خير
خير


ويروس ها:
آدنوويروس ها
انتروويروس ها
هپاتيت‌A
هپاتيت E
نورواك ويروس
روتاويروس
(ويروس هاي كوچك گرد)

بالا
بالا
بالا
بالا
بالا
بالا
بالا
متوسط
؟
طولاني
؟
؟
؟
؟
؟
؟
متوسط
متوسط
متوسط
؟
؟
؟
؟
؟
پايين
پايين
پايين
پايين
پايين
پايين
متوسط
پايين(؟)
خير
خير
خير
خير
خير
خير
خير(؟)
خير
پروتوزوآ:
آميب هيستوليتيكا
ژيارديالامبليا
كريپتوسپوريديوم پاروم
بالا
بالا
بالا
متوسط
متوسط
طولاني
بالا
بالا
بالا
پايين
پايين
پايين
خير
بلي
بلي
كرم ها:
دراكونكولوس مديننسيس
بالا
متوسط
متوسط
پايين
بلي

2- آلودگي آب با منشاء شيميايي

منابع آب، اغلب در بردارنده ناخالصي هاي شيميايي نیز هستند. اين ناخالصي ها ممكن است ناشي از آلودگي هوا، آلودگي خاك يا موادآلاينده ناشي از فعاليت هاي انساني، كه به صورت فضولات جامد و مايع به محيط تخليه مي گردد باشند. آلاينده هاي شيميايي با اشكال متفاوت كه از زباله هاي صنعتي و فضولات جامد و مايع شهري حاصل مي شوند منابع آب را بيش از پيش تهديد مي نمايند. اين آلاينده هاعبارتند از:
حلال هاي شوينده، سيانيد، فلزات سنگين، اسيدهاي آلي و معدني، مواد ازته، مواد سفيد كننده، رنگ ها، رنگدانه ها، سولفيدها، آمونياك، مواد سمي و انواع گوناگون تركيبات آلي كشنده موجودات زنده.
آلاينده هاي شيميايي نه تنها مي توانند بطور مستقيم بر سلامت انسان آسيب برسانند، بلكه از راه تجمع در آبزيان بطور غيرمستقيم هم مي توانند بر انسان اثر كنند، نظير ماهي كه براي تغذيه انسان مورد استفاده قرار مي گيرد.
آلاينده هاي شيميايي موجود درآب ممكن است ايجاد آسيب هاي سمي حاد يا مزمن درانسان نمايند. به هرحال برخي از آلاينده ها حتي در دز پايين ممكن است سلامت انسان را تحت تاثير قرار دهند، يااينكه ارتباط درازمدت انسان با برخي آلاينده ها سبب ضايعات پاتولوژيكي در انسان شود.
دربيماري هاي ناشي از آلاينده هاي شيميايي مي توان به عارضه متهموگلوبينميا در كودكان، مسائل مربوط به بهداشت دندان ها، سختي آب و بيماري هاي قلب و عروق و مسموميت حاد يا مزمن ناشي از تركيباتي نظير سموم دفع آفات، تركيبات فنلي، هيدروكربورهاي حلقوي، تري هالومتان ها و فلزات سنگين اشاره نمود.
سختي آب مربوط به املاح خاصي است كه در آب وجود دارد اين املاح شامل كاتيون هاي كلسيم، منيزيم، استرانسيم، آهن، آلومينوم، منگنز و مس مي باشدكه با آنيون هاي بيكربنات، كربنات كلرور، سولفات، سيليكات و نيترات به صورت محلول در آب وجود دارند. سختي آب را مي توان به صورت " خراب شدن صابون درآب" تعريف كرد. اگر مقدار زيادي آب لازم باشد تا صابون كف كند مصرف كننده آب، آن را سخت بشمار مي آورد. اغلب سختي آب ناشي از چهار جزء مي باشد:
بي كربنات كلسيم، بيكربنات منيزيم، سولفات كلسيم و سولفات منيزيم.
وجود هر يك ازاين تركيب ها موجب سختي آب مي شود، اگر چه تركيبات ديگر هم هستند، اما كمتر موجب سختي آب مي شوند. سختي آب به صورت سختي دائم و سختي موقت نامگذاري مي شود.مجموع سختي موقت و سختي دائم را سختي كل مي نامند. با رويكردي ديگر، سختي را به سختي كربناتی و سختي غيركربناتي تقسيم بندي نموده اند. سختي كربناتي موقتي و سختي غيركربناتي، دائمي است. سختي موقت دراثرجوشاندن آب ته نشين مي شود و جرم داخل ظروف را تشكيل مي دهد.اين پديده به املاح كربنات كلسيم و منيزيم مربوط ميشود. جوشاندن آب به مدت چند دقيقه موجب تجزيه شدن بي كربنات كلسيم و منيزيم و خارج شدن CO2 و رسوب كربنات هاي كلسيم و سديم مي گردد. اماسختي مربوط به سولفات ها، نيترات هاي كلسيم، منيزيم و... دراثر حرارت رسوب نمي دهند. سختي آب معمولا برحسب ميلي اكي والان در ليتر يا ميلي‌گرم در ليتر كربنات كلسيم بيان مي شود و آب ها را بر اين اساس طبق جدول زير درجه بندي مي نمايند.

جدول شماره 2 ـ طبقه بندي سختي آب

طبقه يا درجه سختي آب مقدار سختي آب برحسب ميلي اكي والان
در ليتر آب (ميليگرم در ليتر)
الف) سبك
ب) سختي متوسط
ج) آب سخت
د) آب خيلي سخت 1 ( كمتر از 50 ميلي گرم در ليتر)
3-1 ( 150-50 ميلي گرم در ليتر)
6-3 ( 300-150 ميلي گرم در ليتر)
6  ( بيش از 300 ميلي گرم در ليتر)

معيار آب آشاميدني از نظر سختي اين است كه آب آشاميدني بايد داراي سختي متوسط باشد. اگر سختي آب بيش از 3 ميلي اكي والان درليتر باشد، پيشنهاد مي شود سبك گردد. سختي آب بيشتر از نظر اقتصادي اهميت دارد، اگرچه طبق مطالعات انجام شده امكان رويداد بيماري هاي قلب و عروق در استفاده كنندگان از آب سبك بيشتر است.

ويژگي هاي فيزيكي يا ظاهري آب

ويژگي هاي فيزيكي آب نظير بو، مزه، كدورت، درجه حرارت و رنگ آب مي تواند آب را براي مصرف كننده نامطلوب سازد.


بو و طعم
اساسي ترين مساله درمورد آب تصفيه شده عدم داشتن بو و طعم مي باشد، بوي آب قاعدتا ارتباط نزديكي با طعم آن دارد. عوامل مختلفي در ايجاد طعم و بوي آب موثر است. ازجمله اين عوامل جلبك ها، تجزيه گياهان آبزي، محصولات حاصل از كلرينه نمودن آب نظيركلروفنل ها و آب هاي راكدي كه در انتهاي سيستم توزيع ساكن مي مانند.

كدورت آب
کدورت آب پديده اي است كه ميزان زلال بودن ياشفافيت آن را مشخص مي كند و يكي از معيارهاي تعيين كيفيت ظاهري آب است. كدورت معمولا به علت وجود مواد معلق در آب ايجاد مي شود. در برنامه هاي تهيه، تامين و توزيع آب بهداشتي معيار كدورت نيز مورد توجه است، و معمولا براي كدورت هاي قابل توجه از واحد J.T.U براي سنجش استفاده مي شود و براي كدورت هاي پايين از واحد N.T.U استفاده مي گردد.

رنگ آب
آب خالص معمولا بي رنگ است. رنگ آب آلوده نشده مي تواند ناشي از مواد درحال گنديدگي زمين يا نمك هاي فلزي موجود در طبيعت (آهن و منگنز) باشد. آلاينده هاي صنعتي نيز مي توانند بوجود آورنده طيف وسيعي از رنگ هادر آب هاي پذيرنده باشند. رنگ آب معمولا با واحد هيزن كه معروف به مقياس پلاتين ـ كبالت است، بيان مي شود.

دماي آب
از آنجايي كه گوارايي آب مربوط به ميزان اكسيژن محلول درآن مي باشد، هرقدر دماي آب بالاتر باشد، ميزان حلاليت اكسيژن محلول در آن كمتر خواهد بود. لذا آب به اصطلاح گرم با دماي 20 درجه بالاتر اكسيژن كمتري در بر دارد و مورد رضايت مصرف كننده نيست، این در حالي است كه آب با دماي بين 5 تا15 درجه سانتيگراد اكسيژن محلول بيشتري در خود دارد كه گوارا و مطلوب است البته دماي پايين تر از 5 درجه نيز براي نوشيدن مطلوب نيست.
غلظت يون هيدروژن در آب با معيار PH سنجيده مي شود. اين ويژگي يكي از مهم ترين خواص فيزيكوشيميايي آب محسوب مي شود. در آب نزديك خلوص، غلظت يون هاي H  و OH- خيلي كم و تقريبا نزديك به هم هستند، چنين آبي را خنثي گويند. كه PH آن در 25 درجه سانتي گراد حدود 7 است. در شرايطي كه غلظت يون هيدروژن بيش ازيون هيدروكسيل باشد PH كمتر از 7 و آب اسيدي است، در صورتي كه غلظت يون هيدروكسيل بيش از يون هيدروژن باشد PH بيشتر از 7 و آب قليايي است.

فاضلاب

فاضلاب يا گنداب عبارت است از آب استفاده شده اي كه براي مصرف خاص خود قابل استفاده مجدد نيست ، يا به عبارتي كيفيت آن پايين تر از قبل ازاستفاده از آن مي باشد. اين آب داراي مقاديري فضولات جامد و مايع است كه از خانه ها، خيابان ها، شستشوي زمين ها و در مجموع ناشي از فعاليت هاي انساني نظير سرويس هاي بهداشتي، كارخانه ها، صنايع و كشاورزي است. چون اين آب اغلب ناپاك و داراي بويي ناخوشايند است " گنداب" نيز ناميده مي شود.
فاضلاب يا گنداب ممكن است خانگي يا تركيبي از فاضلاب خانگي، فاضلاب صنعتي و كشاورزي نيز باشد. در اين بحث، بيشتر فاضلاب ناشي از فعاليت هاي خانگي، مورد نظر است. اين فاضلاب، آبي است كه مواد زائد بدن انسان (مدفوع وادرار) و فاضلاب حاصل از اقدامات بهداشتي مانند استحمام، شستشوي لباس، پخت و پز و ديگر مصارف آشپزخانه را تشكيل مي دهد. حجم فاضلاب توليدي دراجتماعات به موارد زير بستگي دارد :
1 ـ عادات فردي: هر چه ميزان مصرف آب مردم بيشتر باشد فاضلاب توليدي آن هابيشتر خواهد شد.
2 ـ نوع شبكه گردآوري فاضلاب (تركيبي يا مجزا): در نوع تركيبي حجم فاضلاب بيشتر خواهد شد.
3 ـ تغييرات فاضلاب در زمان

تركيب فاضلاب
فاضلاب تقريبا 9/99 درصد آب و حدود يك دهم در صد مواد جامد در برداردكه بخشي از آن مواد آلي و بخش ديگر مواد معدني جامد به حالت محلول يا معلق در آب مي باشند. بوي بد فاضلاب اغلب به علت مواد آلي موجود در آن مي باشد. اين مواد بيشتر قابل تجزيه ميكروبي هستند و بعضا تجزيه ميكروبي منجر به توليدبوي نامطبوع مي شود. علاوه بر مشكل توليد بو فاضلاب هاي دريافت كننده مدفوع انساني و حيوانات زنده در بردارنده عوامل بيماري زا هستند كه از نظرآلودگي محيط بويژه منابع آب و خاك فوق العاده اهميت دارند. طبق پژوهش هاي انجام شده هر گرم مدفوع حدود يك ميليون عدد اشريشياكلي، حدود 2/2 x 107 عدد استرپتوكوك و مقادير قابل توجهي اسپوركلستريديوم پرفرنجس و انواع موجودات زنده بيماري زاي ديگر نيز در بردارد.

شدت آلودگي يا قدرت فاضلاب
هر چقدر مواد زائد موجود در فاضلاب بيشتر باشد، قدرت آلايندگي فاضلاب يا شدت آلودگی آن بیشتر است.
معمولا شدت وضعف فاضلاب ازنظرموادآلي موجود درآن برحسب معيارهاي زير سنجيده مي شود:
الف) اكسيژن مورد نياز زيست شيميايي  BOD5
(Biochemical Oxygen Demand)
اين معيار مهمترين ابزار سنجش مواد آلي قابل تجزيه زيست شناختي است كه در مورد فاضلاب كاربرد متداول دارد. در اين روش مقدار اكسيژن مورد نياز براي اكسيداسيون مواد آلي فاضلاب توسط باكتري ها بدست مي ايد. با استفاده از اندازه گيري مقدار اكسيژن مورد نياز، غلظت مواد آلي موجود در فاضلاب كه قابل اكسيداسيون باكتريايي است بدست مي ايد. (تجزيه پذيري زيست شناختي) 0 مقدار BOD معمولا براساس پنج روز درحرارت 20 درجه سانتي گراد بيان مي گردد. اين مقدارهمان اكسيژن مصرف شده در طول اكسيداسيون فاضلاب، در زمان پنج روز و حرارت 20 درجه است.
ب) نياز شيميايي به اكسيژن (Chemical Oxygen Demand) COD
در اين روش مقدار اكسيژن متناسب براي تجزيه و تثبيت شيميايي مواد آلي را اكسيژن مورد نياز تجزيه شيميايي يا اصطلاحا COD گويند. اين معيار از طريق اكسيداسيون فاضلاب توسط محلول اسيد دي كرمات، تقريبا تمام مواد آلي موجود در فاضلاب را به گاز كربنيك و آب، اكسيده مي نمايد كه در اين واكنش معمولا حدود95% اكسيداسيون مواد آلي صورت مي گيرد.
ج) مواد جامد معلق (Suspended Solids) SS
مواد جامد معلق يكي ديگر از نشانگرهاي كيفيت فاضلاب از نظر غلظت مواد مي باشد اين مواد ممكن است از 100 تا 500 ميلي گرم در ليتر در فاضلاب متغير باشد.

انواع فاضلاب
فاضلاب از نظر منشاء آن ممكن است خانگي، صنعتي، كشاورزي يا به صورت تركيبي باشد. از نظر خصوصيات فيزيكي شيميايي و بيولوژيكي و قدرت آلايندگي داراي چهار حالت ضعيف، متوسط، قوي و خيلي قوي مي باشد.
اهميت بهداشتي فاضلاب به عواملي نظير وجود عوامل شيميائي و عوامل بيماري‌زاي زنده ومواد آلي متعفن كه علاوه بر ايجاد بيماري هاي مختلف موجب تعفن و بدمنظر شدن محيط نيز مي گردد، بستگي دارد.
عوامل باكتريايي نظير ويبريوكلرا، سالمونلاتيفي، سالمونلا پاراتيفي، شيگلا، باسيل سياه زخم، لپتوسپيرا، عوامل ويروسي نظير انواعي از هپاتيت ها، عوامل تك ياخته اي نظير آميب ژيارديا و تخم انگل هاي پرياخته اي نظير كرم شلاقي، آسكاريس و000 از طريق فاضلاب و لجن فاضلاب مصرف شده باعث ايجاد بيماري مي شود.
از نظر اقتصادي علاوه براينكه آب تبديل شده به فاضلاب به خودي خود غيرقابل استفاده شده است، خود نيز باعث آلودگي منبع آب سطحي و زيرزميني مي شود و بنابراين آب به عنوان منبع حياتي محدود با كمبود شديدي كه در جهان دارد در معرض تهديد قرار گرفته است. با توجه به مخاطرات بهداشتي و ملاحظات اقتصادي توجه به توليد، جمع آوري و بهسازي فاضلاب امري ضروري و اجتناب ناپذير است.
پرداختن به امر كم خطر نمودن فاضلاب و يا انجام اقداماتي در جهت صدور جواز تخليه آن ها در محيط يا استفاده مجدد از فاضلاب، تصفيه فاضلاب ناميده مي شود. چراباید فاضلاب را تصفيه كنيم ؟ این سوالی است که خود،جای بحث دارد

علل لزوم تصفيه فاضلاب
فاضلاب مي بايست قبل از اينكه در مرحله نهايي به آبهاي پذيرنده دفع گردد، تصفيه شود تا اينكه:
الف) بيماري هاي واگير ناشي از آلودگي هاي فاضلاب مهار و بهداشت عمومي تامين گردد.
ب) حفظ منابع آب، از طريق عدم آلودگي آب هاي سطحي و زيرزميني و در صورت امكان استفاده مجدد از بخش عظيمي از آب مصرف شده براي مصارف خاص نظيرفعاليت هاي كشاورزي و پرورش آبزيان.
ج) حفظ محيط زيست

اهداف ويژه تصفيه فاضلاب
فاضلاب را به روش هاي متعددي تصفيه مي كنند. در بين اين روش ها، تصفيه زيست شناختي، رايج تر است. هدف از تصفيه فاضلاب به نوعي همان پاسخ سئوال " چرا فاضلاب را تصفيه كنيم" مي باشد. اما اگر به صورت ويژه به آن نگاه شود، هدف از تصفيه فاضلاب عبارت است از:
الف) تثبيت مواد آلي.
ب) توليد پساب قابل تخليه در محيط و محافظت از محيط زيست.
ج) استفاده مجدد از آب و مواد جامد ناشي از تصفيه فاضلاب.

روش های متداول در تصفیه فاضلاب
تجزيه و تثبيت مواد آلي موجود در فاضلاب اغلب از طريق فرايندهاي زيست شناختي، به دو روش هوازي و بي هوازي صورت مي گيرد.
الف - روش هاي متداول هوازي در تصفيه فاضلاب
روش هاي متداول هوازي در تصفيه فاضلاب عبارتند از:
لجن فعال، لاگول هوادهي، صفحات چرخان بيولوژيكي، حوضچه هاي جلادهي و صافي چكنده.
ب - روش متداول بي هوازي در تصفيه فاضلاب
روش متداول بي هوازي در تصفيه فاضلاب عبارتند از:
سپتيك تانك، بركه هاي بي هوازي، UASB و 000 هر كدام از فرايندهاي مزبور ممكن است مراحل مقدماتي و پاياني به صورت تكميلي داشته باشند. از نگاه ديگر ممكن است مراحل تصفيه فاضلاب به صورت اوليه، ثانويه و پيشرفته انجام شود.

آب، فاضلاب و بهداشت فردي نامناسب

نداشتن فاضلاب، تماس با آب ناسالم، مصرف آب ناسالم، عدم دسترسي به آب بهداشتي، مديريت نامناسب منابع و سيستم هاي آب از جمله در كشاورزي با عوارض نامطلوب سلامت همراه است. اسهال عفوني به تنهايي بيشترين سهم را از بار بيماري مربوط به آب، فاضلاب و بهداشت فردي نامناسب به خود اختصاص داده است. بيماري هاي شيستوزومياز، تراخم، آسكارياز، تريكورياز و كرم هاي قلابدار با آب ناسالم، دفع نامطلوب فاضلاب و رعايت نكردن بهداشت فردي ارتباط كامل دارند. نزديك به 1/3% از موارد مرگ (7/1 ميليون) و 7/3% ازDALY (2/54 ميليون) از دست رفته در سراسر جهان به آب، فاضلاب و بهداشت فردی نامناسب مربوط می شود .

تصفيه آب

كيفيت آب هاي مورد نياز براي مصارف خاص به ندرت باويژگي هاي طبيعي آن ها مطابقت دارد. آب آشاميدني با ويژگي ذكر شده كه بايستي سالم وتميز باشدبه طور طبيعي به مقدار كافي در دسترس نمي باشد. اكثر منابع آب از نظر كيفيت شيميايي و بيولوژيكي براي شرب مناسب نيستند و قبل از مصرف احتياج به يك سري عمليات دارند. چنين عملياتي كه به منظور متناسب سازي آب براي مصرف خاصش صورت مي گيرد تصيفه ناميده مي شود. تصفيه يا پالايش آب از نظر پزشكي وبهداشت اهميت زيادي دارد. ازبين منابع آب، آب هاي سطحي ناخالصي هاي بيشتري در بردارند تا آب هاي زيرزميني. پس اين قبيل منابع احتياج به بهسازي جدي دارند ليكن آب هاي زيرزميني از نظر كيفيت ميكروب شناختي براي حفظ سلامت، حداقل بايد ضدعفوني شوند و شايد برخي از آن ها به خاطر داشتن پاره اي عناصرشيميايي نظير آهن و منگنز احتياج به تصفيه بيشتري داشته باشند. بطور كلي عمليات بهسازي يا تصفيه آب به يكي از طرق زير صورت مي گيرد.

راه های بهسازی آب

بهسازي آب ممكن است به چند روش فيزيكي، شيميايي، بيولوژيكي يا بعضا تركيبي از اين روش ها انجام شود. در مجموع با در نظر گرفتن ميزان مصرف و شرايط موجود، اغلب تصفيه آب از طرق زير انجام مي شود:

1- روش فیزیکی

الف) جوشاندن در سطح خانوار و گروه هاي محدود جمعيتي
در اين روش جوشاندن حدود 5 دقيقه آب علاوه بر ازبين بردن زيستوارك هاي بيماري زا سختي آب نيز تا حدودي كاهش مي يابد.

ب) انبار كردن آب
كه براي اجتماعات كوچك و بزرگ قابل اجرا است. آب درمنبع اصلي در مخازن طبيعي يا مصنوعي براي مدتي نگهداري مي شود، جلوگيري ازآلودگي بعدي بايستي مورد توجه باشد. انبار كردن آب به مقدار قابل ملاحظه اي ناخالصي هاي معلق آب را كاهش مي دهد. ذخيره نمودن آب براي مدتي، از چندديدگاه مورد تامل است.

1) از نظر فيزيكي، كاهش مواد معلق از طريق ته نشيني كه مواد معلق موجود درآب در اثر قوه ثقل ته نشين مي شوند، تجربه نشان مي دهد در 24 ساعت اوليه حدود 90% ناخالصي هاي معلق ته نشين مي گردند. در نتيجه فرايند تصفيه درمراحل بعدي آسان تر مي شود.
2) از نظر شيميايي، در مدت ذخيره سازي آب ممكن است برخي تغييرات شيميايي وبيوشيميايي روي دهد. بيكربنات ها تجزيه شده و توليد انيدريك كربنيك نمايند، گازهاي سمي نظير آمونياك، هيدروژن، سولفوره و انيدريد كربنيك از آب خارج مي شوند. مواد آلي موجود در آب خام در اثر فعاليت هاي ميكروبي به كمك اكسيژن محلول در آب تجزيه و تثبيت مي شوند و در نتيجه، مواد آلي فساد پذير، به مواد معدني تبديل مي گردند.

3) از نظر زيست شناختي، موجودات زنده بيماريزاي موجود در آب خام در اثر عوامل مختلف روبه كاهش گذاشته و شمار قابل توجهي از آن ها نابود مي شوند. تجربه نشان مي دهد با انبار كردن آب رودخانه در مدت 7ـ5 روز اول تا 90% ميكروب ها كاهش مي يابند و اين يكي از مزاياي ذخيره كردن آب است. مدت نگهداري بهينه آب 14ـ10 روز است ليكن از نظر اقتصادي مقرون به صرفه نيست ضمنا احتمال رشد جلبك ها و تغيير كيفيت فيزيكي آب وجود دارد.

ج) پالايش آب
معمولا در سطح وسيع تر از مصرف خانوار، يعني اجتماعات كوچك و بزرگ درصورتي كه منابع آب سطحي باشد پس از انبار كردن پالايش مي شود. پالايش آب دومين مرحله بهسازي آب و در واقع مهم ترين مرحله آن است .زيرا اكثر قريب به اتفاق ميكروب ها (99%ـ98%) در مرحله پالايش از بين مي روند و ديگر ناخالصي ها معلق و احيانا بينابين از آب گرفته مي شود.
پالايش آب آشاميدني از طريق دو نوع پالايه يا صافي انجام مي شود. يكي پالايه شني كند و ديگري پالايه شني تند يا مكانيكي است.

پالايه يا صافي شني كند
تقريبا در سراسر جهان متداول است، به عنوان روش استاندارد براي بهسازي آب در سطح اجتماعات كوچك و موسسات با مصرف محدود كاربرد دارد. مهمترين بخش صافي شني كند، بستر شني آن است كه ارتفاعي در حدود 2/1 متر دارد.
براي ساختن اين نوع صافي، حوض ها يا مخازني از بتون ساخته و در كف آن مجاري فرعي و اصلي با آجر، تمبوشه (سفالي) يا لوله براي خروج آب تعبيه مي نمايند و بر روي آن ها به ترتيب سنگ ريزه و شن نرم مي ريزند و دانه هاي شن با دقت بسيار برگزيده مي شوند بطوري كه ترجيحا گرد باشند و قطر موثر آن هابين 15/0 تا 35/0 ميلي متر باشد. شن ها لازم است تميز و عاري از خاك رس ومواد آلي باشند. آب هدايت شده يا ذخيره شده بر روي صافي به كمك نيروي ثقل از خلل و فرج قشرهاي ماسه و شن و سنگ ريزه عبور كرده و بوسيله مجاري زيرصافي جمع آوري مي شود.
سطح بستر صافي هاي كند از وسعت قابل توجهي برخوردارند به طوري كه يك متر مكعب بستر صافي، سطحي در حدود 15000 متر مربع دارد. آب به آهستگي دربين ماسه تراوش مي كند (فرايند عبور بيش از 2 ساعت به طول مي انجامد) ودر طي عبور خالص سازي از طريق چند فرايند صورت مي پذيرد كه عبارتند ازپالايش مكانيكي، ته نشيني، جذب سطحي، اكسيداسيون بيوشيميايي كه هر يك سهم ويژه اي در بهسازي آب دارند. بازدهي اين صافي بطور معمول 4/0ـ1/0 متر مكعب آب در ساعت در مترمربع سطح مي باشد.
لايه زيستي تشكيل شده بر روي سطوح بستر، فعاليت زيست شناختي بسيار خوبي در بهسازي آب دارد. در ابتداي فعاليت صافي، عمل تصفيه مكانيكي است. بطوري كه نمي توان به آن عنوان صافي كند داد، ليكن بتدريج در زمان كوتاهي لايه اي از يك توده حياتي بر روي سطوح بستر، رشد مي كند كه به نام لايه زيستي Schmutzdecke يا لايه زيست شناختي لجني لزج باكتريايي ناميده مي شود. اين لايه زيست شناختي ژلاتيني شكل كه شامل رگه هاي جلبك و اشكال پر شمار حيات ازجمله پلانكتون ها، دياتومه ها و باكتري ها است، تشكيل لايه اي زيستي به عنوان "عمل كردن يا به كار آمدن" صافي شناخته مي شود. ديگر قسمت هاي پالاي شني كندعبارت است از دستگاه زه كشي كف صافي، شير كنترل، مخزن برداشت آب كه در كتب مرجع بهسازي آب به تفصيل آمده است.

مزاياي صافي شني كند
1 ـ آسان بودن ساخت و بهره برداري
2 ـ ارزان تر بودن نسبت به صافي تند
3 ـ كيفيت فيزيكي، شيميايي و بيولوژيكــي آب تصفيه شده، بسيار خوب است وكارايي آن در حذف ميكروب ها 9/99 تا 99/99 درصد مي باشد و E. coli را 99 تا 9/99 درصد كاهش مي دهد. در صافي شني كند پيش تصفيه صورت نمي پذيرد وازمواد منعقد كننده استفاده نمي شود. به همين دليل آب مورد استفاده بايستي كدورتي كمتر از 10 واحد J.T.U داشته باشد.

پالايه شني تند
پالاي شني تند در اواخر قرن نوزدهم بكار گرفته شد و اولين بار در سال 1885 در ايالات متحده آمريكا نصب گرديد. پس از آن اين نوع فن آوري بهسازي آب در كشورهاي صنعتي، مورد توجه قرار گرفت. در حال حاضر دو نوع پالاي شني تند مورد استفاده است يكي صافي شني تند كه با قوه ثقل، جاذبه كار مي كند ونوع دوم صافي شني تند كه با فشار، كار مي كند. در هر دو نوع پالايه مراحل انعقاد، اختلاط و لخته سازي، ته نشيني و پالايش به ترتيب صورت مي گيرد.
بستر صافي داراي سطحي در حدود 90ـ80 مترمربع است كه در آن شن محيط پالاينده است. حجم فعال بخش شني بين 2ـ6/0 مترمعكب و عمق بسترشني بطورمعمول نزديك به يك متر است. در زير بستر شني لايه اي از سنگ ريزه به ارتفاع 4/0ـ3/0 متر است. سنگ ريزه ها در نگهداري بستر شني كمك مي كنند و امكان مي دهند كه آب پالايش شده به سوي قسمت زه كشي آزادانه جريان يابد. عمق در بخش بالاي بسترشني 5/1ـ1 متر است. ميزان پالايش 15ـ5 مترمكعب به ازاي هرمترمربع سطح پالايه درهرساعت است.

مزاياي پالاهاي شني تند
مزاياي پالايه هاي شني تند نسبت به پالايه هاي شني كند عبارت است از:
1 ـ بسترهاي شني تند سطح كمتري را اشغال مي كنند.
2 ـ پالايش هاي سريع انجام مي شود و حدود 50ـ40 برابر سريع تر از پالايه هاي شني كند است.
3 ـ شستن پالايه آسان است.
4 ـ عمليات آن انعطاف پذير است.

د ـ استفاده از اشعه ماوراءبنفش (U.V)
پرتوهاي فرابنفش به علت خاصيت ميكروب كشي كه دارند در بهسازي آب آشاميدني موسسات، بيمارستان ها، هتل ها و كاخ ها بكار مي رود. اگر چه اين فرايند فيزيكي در نابودي خرده زيستمندهاي آب آشاميدني موثرند، ولي به علت معايب زير بكارگيري آنها محدود است:
1 ـ مقرون به صرفه نبودن مخصوصا براي مقادير بالا از نظر حجمي
2 ـ اثر ميكروب كشي ابقايي ندارد
3 ـ رنگ و كدور مانع گندزدايي پرتوهاي فرابنفش مي شود
لازم به ذكر است بهسازي يا خالص كردن آب در مقادير محدود يا براي مصارف خانوار و جمعيت هاي كوچك از طريق جوشاندن، گندزدايي شيميايي و پالايش انجام مي شود و اقدامات محافظتي در خصوص استخرهاي شنا و ديگر تفريحگاه هاي آبي نظير رودخانه ها و سواحل نيز طبق دستورالعمل هاي محلي و استانداردهاي ملي نيز صورت مي گيرد.

2 ـ روش شيميايي

متداول ترين ماده شيميايي كه در تصفيه آب كاربرد دارد كلر و تركيبات آن مي باشد. كلرزني (Chlorination) به صورت معمول آخرين مرحله بهسازي آب است. اين فرايند، مهم ترين پيشرفتي است كه در عمل تصفيه آب حاصل شده است. كلرزني مكمل پالايش است زيرا علاوه براز بين بردن عوامل ميكروبي بيماري زا ازآلودگي ثانويه ميكروبي نيز جلوگيري مي كند. اما كلر در مقدار متداول آن بر هاگ ميكروب ها، تخم و كيست انگل ها و بعضي ويروس ها تاثيري ندارد. كلر علاوه براثر گندزدايي كه دارد به علت داشتن ويژگي اكسيدكنندگي آن عناصري نظير آهن، منگنز، هيدروژن سولفيد و سيانور را اكسيده مي كند. بعضي از عوامل مولد بوو طعم نامطبوع را ازبين مي برد.

چگونگي اثر گندزدايي كلر
كلر افزوده شده به آب، منجر به تشكيل اسيدكلريدريك و اسيدهيپوكلرو مي شود. اسيد هيپوكلرو موثرترين تركيب كلردار براي گندزدايي آب مي باشد. هرچه قدر PH آب پايين باشد اثر گندزدايي آن بيشتر مي شود، زيرا در PH نزديك 7 اسيدهيپوكلرو بيشتر توليد مي گردد و در PH حدود 5/8 اثر گندزدايي كلر، ضعيف خواهند شد.

فرهنگ لغت آب

معرفی سایت

کلیک کن http://www.ngdir.ir/sitelinks/kids/html/water-mafahim.htm

فاضلاب

 دید کلی

آب شرط وجود حیات می‌باشد و اکثر قریب به اتفاق واکنشهای شیمیایی در محیط آبی صورت می‌گیرد. آب به علت پاره خواص ویژه اساسی نقش تنظیم کننده‌ای در طبیعت داشته و آن را در برابر تغییرات ناگهانی دما حفظ می‌کند. آب بعد از مصارف گوناگون (خانگی ، کشاورزی و صنعتی و …) تبدیل به پساب می‌شود. برای جلوگیری از آلودگی آب و محیط زیست توسط این پسابها باید راهکارهایی برا ی تصفیه و استفاده مجدد از آنها اتخاذ کرد.

 طبقه بندی آبهای آلوده

آبهای آلوده‌ای که پس از تصفیه دوباره می‌توان استفاده کرد :

1. آبهای آلوده‌ای که در کارخانجات و مراکز صنعتی تولید شده و به شدت سمی هستند و نمی‌توان برای مصارف خانگی استفاده کرد و برای برگشت دوباره به

2. آبهایی که مصارف خاصی داشته و قابل استفاده مجدد نمی‌باشند. مانند آبهای صنایع نوشابه سازی.

 انواع فاضلابها

فاضلابهای صنعتی

 

فاضلابهایی هستند که از صنایع مختلف حاصل می‌شوند و نسبت به نوع صنایع ، ترکیبات شیمیایی مختلفی دارند و وقتی وارد دریاها می‌شوند باعث آلودگی آب و مرگ آبزیان می‌گردتد.

 

مواد شیمیایی موجود در فاضلابهای صنعتی

 

بسته به نوع کارخانه‌ها و محصول تولیدی آنها ترکیبات شیمیایی و درصد آنها در پسابهای صنعتی متفاوت است اما از مهمترین این ترکیبات می‌توان به آرسنیک ، سرب ، کادمیم و جیوه می‌توان اشاره کرد. این مواد از طریق پساب کارخانجات تهیه کاغذ ، پلاستیک ، مواد دفع آفات نباتی ، استخراج معادن وارد آبهای جاری و محیط زیست می‌شود.

از مهمترین فجایع آلودگی با جیوه به فاجعه آلودگی آب رودخانه میناماتا در ژاپن با ترکیبات ارگانومرکوریک که به عنوان کاتالیزور در کارخانه پلاستیک سازی استفاده می‌شود می‌توان اشاره کرد که طی آن مردم اطراف رودخانه به مرض اسرار آمیزی میتلا شدند که ناشی از وجود جیوه فراوان در بدن آنهابود و هزاران نوزاد ناقص الخلقه و فوت تعدادی از مردم نتیجه آلودگی آب با پساب این کارخانه بود.

فاضلابهای کشاورزی

در این فاضلابها سموم کشاورزی مانند هیدروکربنهای هالوژنه ، DDT آلودین ، ترکیبات فسفردار نظیر پاراتیون وجود دارد. مخصوصا ترکیبات هالوژنه بسیار خطرناک هستند و هنگامی که توام با آب کشاورزی در لایه‌های زمین نفوذ نمایند یا به بیرون از محیط کشاورزی هدایت شوند، باعث ایجاد فاضلابهای کشاورزی فوق‌العاده خطرناک می‌شوند.

فاضلابهای شهری

این فاضلابها از مصرف خانگی آب حاصل می‌شود. در این پسابها انواع موجودات ریز ، میکروبها و ویروس‌ها و چند نوع مواد شیمیایی معین وجود دارد که عمده‌ترین آن آمونیاک و نیز مقداری اوره می‌باشد. این فاضلابها باید از مسیرهای سر بسته به محل تصفیه هدایت گردند. جهت خنثی سازی محیط قلیایی این فاضلابها که محیط مناسب برای رشد و نمو میکروبهاست از کلر استفاده می‌شود.

 انواع آلاینده‌های موجود در فاضلابهای شهری

• آلاینده‌های بیولوژیکی : از دفع پسابهای بیمارستانی و مراکز بهداشتی شهری ناشی می‌شود.

• آلاینده‌های شیمیایی : بیشتر آلاینده های شیمیایی از دفع پسابهای خانگی شامل مصرف شوینده هاست که روز به روز مصرف آنها بیشتر می‌شود. این آلاینده‌ها به علت وجود عامل حلقوی در ساختمان مولکول شوینده (ABS) ، غیر قابل تجزیه بیولوژیکی در تصفیه خانه‌ها هستند.

  فرمول عمومی:LABS):linear Alkgl Benzo Sulturic acid=RŔ/ (C₆ M₅) SO₃H)

  امروزه در کشور ژاپن و آمریکا شوینده حلقوی را تبدیل به خطی نموده‌اند که قابل تجزیه بیولوژیکی در تصفیه خانه‌ها است. ولی در اکثر کشورها به علت ارزان بودن (LABS) هنوز هم از این ماده در صنعت شوینده‌ها استفاده می‌شود.

• سایر آلوده کننده‌ها : مواد جامد و رسوبات ، مواد رادیواکتیو ، مواد نفتی و آلوده کننده های حرارتی مثل نیروگاهها.

 

 آلودگی آب درجهان

 

حدود 69 % آب مصرفی جهان صرف کشاورزی و عموما آبیاری می‌شود. 23 % به مصرف صنایع می‌رسد و مصارف خانگی تنها حدود 8 % را شامل می‌شود. در کشورهای توسعه یافته کشاورزی و صنایع بیشترین مصرف آب را داشته و بالاترین نقش را در آلودگی آبها دارد.

 پروژه GEMS

نزدیک به سه دهه است که سازمان بهداشت جهانی و برنامه محیط زیست سازمان ملل تحت پروژه‌ای به نام GEMS    (سیستم مراقبت زیست محیطی ازجهان) ، کیفیت محیط زیست را از نظر اندازه گیری کیفیت هوا ، آب ، آلودگی مواد غذایی و شاخصهای بیولوژیکی مورد مراقبت قرار می‌دهند. برای جمع آوری اطلاعات در مورد کیفیت آب بیش از 50 پارامتر انتخاب شده‌ است که مهمترین آنها عبارتنداز Do (اکسیژن محلول) ، BoD (اکسیژن مورد نیاز واکنشهای بیوشیمیایی) ، CoD (اکسیژن مورد نیاز واکنشهای شیمیایی) ، میزان کلروفرمها و نیتراتها و فلزات سنگین می‌باشد.

 تصفیه آب و فاضلابها

آب و فاضلابها برای استفاده و برای برگشت به محیط یا استفاده مجدد نیاز به تصفیه دارند. روشهای مختلفی برای تصفیه آبها و فاضلابها وجود دارد که بسته به مصارف آب و نوع آلودگی از این روشها استفاده می‌شود.
عمده‌ترین‌ روشهای تصفیه آب عبارت‌اند از:

1.  تصفیه مکانیکی آب

2.  تصفیه شیمیایی آب

3.  تصفیه آب به روش اسمز معکوس

4.  تصفیه بیوشیمیایی آب

5.  فیلتراسیون آب

منبع:http://www.ngdir.ir

معرفی یک کتابچه بسیار مفید فارسی

بهداشت آب و منابع آن در حوادث

این مبحث شامل بخش های زیر می باشد که می توانید با کلیک بر روی صحفه مورد نظر اطلاعات مورد نیاز خود را کسب کنید :

1- مقدمه

2- اهمیت آب و بهداشت آن

3- منابع آب سالم ، آلاینده های عمده آب

4- بیماری هایی که توسط آب منتقل می شوند ، وبا

5-  علل عمده اشاعه وبا ، تب تیفوئیدی (حصبه) ،اسهال حونی ، اسهال التهاب روده

6 - هپاتیت عفونی ، ناراحتی های معده و روده بدون درد خاص

7- تصفیه آب ، راههای بهسازی آب ، پالایش آب و روشهای پالایش آب آشامیدنی

8- تصفیه شیمیایی ، قوائد روش کلرزنی ، روش Easy Bleach

9- عملیات بهداشت آب در سوانح ، اهداف رعایت دستورات بهداشتی در تهیه و توزیع آب

10- گامهای  1 2  3 4  5  6  7

 منبع:سایتhttp://www.emdadgar.com

ادامه بيماري‌هاي منتقله از طريق آب

صفحه۴

شكل 3 ـ ايجاد آبشار مصنوعي در روش هوادهي

6- Filtration

بسياري از ذرات معلق در واحد ته نشيني حذف مي گردد اما هنوز ذرات بسيارريزي وجود دارد كه بوسيله يك لايه شن دانه بندي شده به نام فيلتر حذف مي گردد انواع فيلترها شامل :‌

Slow sand filter

Rapid sand filter

Rapid Pressure filter

7- Disinfection

            روشهاي متعددي براي گندزدايي آب وجود دارد كه متداول‌ترين آن روش استفاده از كلر و تركيبات آن است. اين روش به وسيله دو نوع دستگاه تزريق مي‌گردد:

            الف) Hypochlorinator

            ب) Injection Gas Chlorine

الف. در اين روش از پودر هيپوكلريت كلسيم استفاده مي‌گردد پس از انحلال كلر در آب با غلظت 3 ميلي‌گرم برليتر برحسب درصد خلوص به وسيله پمپ ديافراگمي به خط انتقال آب تصفيه شده تزريق مي‌گردد.

ب. كلرزنهاي گازي كه توسط دستگاه Injector به داخل خط آب تصفيه تزريق مي‌گردد.

مزايا و معايب روشهاي گندزدايي:

در روش گندزدايي مايع تكنيك و تجهيزات بسيار ساده بوده، اما به علت ناخالصيهاي موجود در كلر نياز به كنترل و رسيدگي دائم دارد.

در روش گندزدايي گازي كيفيت تصفيه بسيار خوب انجام مي‌گردد اما اين دستگاهها همواره در معرض خطر نشت گاز و انفجار و نياز به آموزشهاي لازم جهت كنترل و حفاظت سيستم دارد.

شكل 4 ـ پاروهاي گردان به منظور لخته سازي

 

شكل 5 ـ حوضچه سانترينلكوك جهت فرايند اختلاط انعقاد و ته نشيني ذرات كلوئيدي

 

شكل 6 ـ حوضچه اكسيلاتور جهت فرايند حذف مواد كلوئيدي

شكل 7 ـ حوضچه هاي ته نشيني لاملا (Lamla)

 

 

شكل 8 ـ شِماي يك صافي تند و دوتايي در حال تصفيه آب

شكل 9 ـ صافي كُند

انتخاب فرآيند مناسب جهت تصفيه آب

با توجه به تنوع روشهاي مختلف تصفيه در اجتماعات، انتخاب بهترين گزينه تصفيه به شرايط مختلفي ازجمله جمعيت، كيفيت و كميت منابع آب و اعتبارات بستگي دارد.

منابع تامين آب در اجتماعات را به دو گروه عمده تقسيم مي‌نمايد:

·        منابع سطحي

·        منابع زيرزميني

گروه اوّل ازجمله منابع عمده در تامين آب براي اجتماعات بزرگ محسوب مي‌گردد اين منابع از لحاظ كمّي حجم قابل توجهي در اختيار اجتماعات زيستي قرار داده معمولاً با احداث سدّ در بالادست محل مصرف، اقدامات اوّليه جهت آبگيري و انتقال به تصفيه خانه انجام مي‌گردد. اين نوع منابع همواره در معرض خطر آلودگي‌هاي مختلف ازجمله آلودگي منابع سطحي به فاضلاب‌هاي شهري و صنعتي است كه از عمده مخاطرات آلودگي در اين منابع محسوب مي‌گردد. از طرفي تخليه پساب‌هاي كشاورزي به درياچه پشت سدها و افزايش تركيبات ازت و فسفر در فاضلاب اين گروه باعث رشد بي‌حد و حصر آلگها در پشت مخازن سد گرديده اين امر بر مشكلات ناشي از تصفيه مي‌افزايد معمولاّ چنانچه درياچه پشت سدها دچار آلودگي‌هاي جلبكي گردد با استفاده از تركيبات سولفات مس به مقدار يك ميلي گرم بر ليتر مي‌توان مخازن را پاكسازي نمود براي دستيابي به منابع سالم در اجتماعات بزرگ بهترين گزينه استفاده از فرآيندهاي پولساتورها است زيرا در اين روش فرآيند با سرعت بالا قادر خواهد بود طيف گسترده اي از ذرات كلوئيدي را از محيط واكنش جداسازي نمايد در پولساتورها با استفاده از تئوري جداسازي بستر لجن تماسي، راندمان جداسازي بهتر انجام مي‌گردد.

معمولاً در اجتماعات كوچك و يا در مناطقي كه دسترسي به منابع سطحي امكان پذير نمي‌باشد از منابع زيرزميني استفاده مي‌گردد دسترسي به اين منابع توسط چاه هاي عميق و به كمك پمپ‌هاي شناور امكان پذير است. با استفاده از روش لوله گذاري و گراول پك (gravel pack) مي‌توان ميزان آبدهي اين نوع چاهها را افزايش داد. منابع آبهاي زيرزميني معمولاً از نظر املاح محلول با توجه به بافت زمين داراي تركيبات افزون بر منابع سطحي هستند بعضي از اين تركيبات نظير تركيبات آهن و منگنز باعث تغييراتي در طعم و رنگ آب مي‌شوند. منابع زيرزميني آلوده لازم است با روش‌هاي مختلف، هوادهي شده تركيبات فوق به صورت اكسيد فلز نامحلول از محيط واكنش جداسازي گردد، روش هوادهي پلكاني، ساده ترين و ارزانترين روش در تصفيه آبهاي حاوي آهن و منگنز مي‌باشد.

چنانچه املاح موجود در منابع زيرزميني بيش از حد استاندارد باشد مشكلاتي را از نظر تغييرات رنگ، طعم، بو و ساير مشخصات فيزيكي، همچنين موانعي را از لحاظ مصرف ايجاد مي‌نمايند، استفاده از تركيبات كنترل كننده PH نظير آهك، سود، مواد منعقد كننده مانند سولفات آلومينيوم، كلرورفريك و غيره باعث توليد حجم زيادي لجن در تصفيه خانه هاي آب گرديده اين عمل مشكلات دفع لجن را به همراه دارد. با طراحي بسترهاي لجن خشك‌كن، انواع سانتريفوژها، فيلترهاي پرسي مي‌توان لجن مازاد توليدي را جمع‌آوري و دفع نمود در اين روشها دستگاههاي فيلتر پرس با توجه به فضاي كم اشغالي و راندمان نسبتا بالا از ساير روشها مناسب تر مي‌باشد در نهايت با توجه به توسعه جمعيت در جوامع جهان و كمبود آب شيرين و سالم به نظر ميرسد كشور ما نيز همانند اكثر كشورهاي در حال توسعه در سالهاي آتي ناگزير به جداكردن سيستم آب شرب و آب آشاميدني گردد و عملاً روش فوق كه طي 40 سال گذشته به عنوان روش قالب در تامين آب شهرها محسوب مي‌گردد در آينده نزديك نياز به بازنگري اساسي دارد در حال حاضر در شهرهاي بزرگ كشور بيش از 25 درصد از آب تصفيه شده بدون استفاده و در اثر نشت از اتصالات فرسوده موجود در شبكه توزيع از دست مي‌رود همچنين بصورت روزانه حجم عظيمي از آب تصفيه شده به مصارف غيرشرب مي‌رسد كه اين عمل بار مالي شديدي را بر مسئولان دولتي تحميل مي‌نمايد، علاوه بر موضوع فوق جدا سازي منابع مي‌تواند امكان تامين بعضي از املاح نظير آهن كه در سطح گسترده در جوامع ايجاد كمبود مي‌نمايد مرتفع كند.

منابع

1) Bennett, N., Murray, s., ogrady, k., Guidelines for control of infections diseases, www.health.vic.gov.au/ideas / blue book, May (2005).

 

2) National Health & Medical Research council, National guidelines for waste management in the health industry, www.nhmrc.gov.au (2004).

 

3) Crittenden,J., Trussell, R., whand, D., water treatment principles and design, john wiley and sons,Inc.,(2005).

 

4) Australian Government department of Health and Ageing, infection control guidelines for the prevention of transmission of infectious diseases in the health care setting, , www.icg.health.gov.au (2004).

 

5) Rand,M.C., Greenbery,A.E.,Taras,M.J., standard Methods for the Examination of water.

Murrar, Drew, Kobayashi, Thompson, Medical Microbiology, C.V., Mosby company,(1990).

 

6) Gordis, l., Epidemiology, third edition, Elsevier,(2004).

ادامه بيماري‌هاي منتقله از طريق آب

صفحه۳

2 ـ هوادهي Aeration

            هوادهي به منظور حذف گازكربنيك، هيدروژن سولفوره، متان، آهن، منگنز، مزه و طعم آب انجام مي‌شود.

انواع روشهاي هوادهي:

·        هوادهي آبشاري.

·        هوادهي به روش چكانيدن.

·        هوادهي به روش پودر كردن آب.

·        باران مصنوعي

3- انعقاد  Coagulation

            مواد معلق موجود در آب قابل ته نشيني نيستند اين ذرات را كلوئيد مي‌نامند سطح خارجي هر ذره داراي بار الكتريكي منفي است و ذرات از هم دور ميشوند نيروي فوق را Zeta Potential مي‌گويند.

            مواد منعقد كننده به عنوان هسته هايي با يون مثبت ذرات كلوئيدي را به هم چسبانده و Flocc تشكيل مي‌دهد.              

شكل 1 ـ پودر كردن آب توسط انژكتور در روش هوادهي

 

 

جدول 1 ـ نوع و مقدار مواد منعقد كننده

 

مقدار مصرف mg/l	فرمول شيميايي	ماده منعقد كننده
15 – 100		سولفات آلومينيوم
5 – 20		سولفات مس
10 – 50		سولفات فريك
5 – 25		سولفات فرو
5 - 50		آلومينات سديم

 

 

شكل 2 ـ هوادهي در محيط سربسته

4- فلوكولاسيون Flocculation

            پس از اختلاط ماده منعقد كننده با آب نياز به كنترل PH محيط مي‌باشد هر منعقد كننده در  خاصي بهترين راندمان را نشان مي‌دهد اين تاثيرات به كمك دستگاه جار تست ارزيابي و به كمك آهك PH محيط تنظيم مي‌گردد سپس به وسيله Padle در حوضچه تشكيل فلوكها، ذرات فلوك درشت مي‌گردد.

5- تَرسيب Sedimentation

            فلوكها كم كم درشتر شده در اثر سكون آب و طي رابطه  استوكس سقوط مي‌نمايد معمولاٌ در تجهيزات پيشرفته سه واحد اختلاط، انعقاد و ته نشيني را به صورت مشترك طراحي مي‌كنند.

 اين واحدها به چهار گروه تقسيم مي‌شود:

الف. Centrifloc

ب. Accelator

ج. Pulsator

د. (Lamela) Plate Settlers

شكل 3 ـ ايجاد آبشار مصنوعي در روش هوادهي

ادامه بيماري‌هاي منتقله از طريق آب

صفحه۲

2-5- Tuberculosis

            مايكوباكتريوم‌هاي كمپلكس توبركولوزيس، باكتري‌هاي مقاوم به اسيد، غيرمتحرّك، بدون اسپور و خاصيت گرم مثبت ضعيف، هستند كه بيشترين راه انتقال آنها از طريق تنفسي است. اما آلودگي منابع آب به برخي از گونه هاي مايكوباكتريوم كه تحت عنوان مايكوباكتريوم‌هاي غير سلي (nontuberculosis) معروف هستند و انتقال آنها از طريق تماس با آب آلوده نيز به اثبات رسيده است. اين ارگانيسم‌ها از انسان به انسان منتقل نمي‌شوند و جزو ارگانيسم‌هاي منتقله از محيط و عوامل محيطي هستند.

مهم‌ترين مايكوباكتريوم‌هاي منتقله از طريق آب، شامل مايكوباكتريوم مارينوم، مايكوباكتريوم اولسرانس و مايكوباكتريوم آويوم اَنتراسلولر، مي‌باشند كه همگي جزو مايكوباكتريوم‌هاي غيرسلي هستند.

 روشهاي پيشگيري

رعايت مقررات و موازين بهداشتي

خودداري از تميز كردن آكواريوم ماهي، بدون استفاده از دستكش

تعويض مرتب آب آكواريوم ماهي‌ها

2-6- Leptospirosis

            عامل بيماري باكتري است كه برخي از سروتيپهاي آن بصورت ساپروفيت در آب يافت مي‌شوند اما برخي انواع عامل بيماري در حيوانات وحشي بوده و به انسان نيز سرايت مي‌كنند.

روش انتقال

            عامل بيماري در مجاري ادراري ميزبان زندگي مي‌نمايد آلوده شدن آب گل يا لجن به ادرار باعث بيماري در انسان مي‌گردد.عامل از طريق زخمهاي پوستي يا مخاط وارد بدن انسان مي‌گردد.

2-7- Entamoeba histolytica

            نوعي پروتوزوئر است كه در شرايط عادي به صورت بي‌ضرر در روده انسان يافت مي‌شود و در شرايط مناسب مانند كاهش مقاومت بدن، بيماري و غيره باعث بروز اسهال خوني در انسان مي‌گردد.

·        كيستهاي خارج شده همراه مدفوع در محيط مقاومند.

·        در آبهاي پذيرنده تا چند هفته زنده مي‌مانند.

·        در آب دريا تا 2 هفته زنده مي‌مانند.

·        از طريق مگس و سوسك به راحتي منتقل مي‌شوند.

روشهاي پيشگيري:

            با توجه به اينكه كيست عامل بيماري در مقابل كلر، بسيار مقاوم مي‌باشد لذا بهترين روش جهت حذف عامل بيماريزا استفاده از صافيهاي شني كند مي‌باشد كه بصورت فيزيكي منابع آب را از عامل بيماري پاك مي‌كنند.

3- بيماريهايي كه آب محيط پرورش ميزبان يا عامل بيماري است

3-1- Schistosomisis

            كرم پهن گروه ترماتود كه در مويرگهاي خوني جداره مثانه فرد مبتلا زندگي مي‌كند تخم از راه ادرار وارد منابع شده در صورت وجود حلزون Bulinus Truncatus مراحل لاروي و فعاليت را پشت سر گذاشته در صورت تماس پوست با عامل بيماري وارد بدن مي‌گردد.

- اين بيماري خاص مناطق گرمسير است.

روشهاي پيشگيري:

·        دفع بهداشتي فاضلاب.

·        بيماريابي و جداسازي بيماران از ساير افراد.

·        از بين بردن حلزون ميزبان واسط.

·        حفاظت فردي افرادي كه با آب تماس دارند.

3-2- Fasciola hepatica

            از گروه كرمهاي پهن مخصوص مناطقي كه حيوانات علفخوار نظير گوسفند زياد است در آب حلزون Lymnaeidae وجود دارد كه ميزبان وسط انگل است. سپس انگل بروي گياهان اطراف بركه بصورت كيست در مي‌آيد كه حيوانات با خوردن علفها آلوده شده، انسان نيز بصورت اتفاقي آلوده مي‌شود.

3-3- Dracunculus Medinensis

            كرم ماده در بافت همبندپاي فرد مبتلا زندگي مي‌كند، پوست را سوراخ كرده لاروهاي خود را به درون آب مي‌ريزد كه در آن سخت پوستي به نام Cyclops زندگي مي‌كند. خوردن اين سخت پوست همراه آب افراد سالم را مبتلا مي‌كند.

4- بيماريهايي كه آب به صورت غيرمستقيم در انتشار آن نقش دارد

4-1- Plasmodium Species

            بيماري مالاريا كه در اين بيماري عامل از طريق يك ناقل مانند پشه آنوفل از فرد بيمار به فرد سالم انتقال مي‌يابد، در انتقال عامل بيماري آب نقش چنداني ندارد. در صورتي كه محيط مناسب براي تكثير حشره ناقل است، به طوري كه خشكانيدن باتلاقها در نواحي جنوبي كشور براي كاهش ناقل نقش موثري داشته است.

4-2- Onchocerca Volvulus: در اين بيماري كه كوري رودخانه ناميده شده ناقل بيماري نوعي مگس به نام سيموليوم است به نام Simulium damnosum كه در كنار سنگريزهاي رودخانه تخم‌گذاري كرده شرايط محيطي كه از طريق آب بوجود آورده امكان تكثير حشره و در نتيجه افزايش تعداد بيماران را فراهم مي‌كند.

آشنايي با فرايندهاي تصفيه آب در تاسيسات بزرگ

Preliminary Treatment

Aeration

Coagulation

Flocculation

Sedimentation

Filtration

Disinfection

1 ـ آماده سازي اوّليه Preliminary Treatment

            اين نوع با توجه به نوع منابع آب متغير است ممكن است از يك ته نشيني ساده تشكيل شود و يا با استفاده از مواد شيميايي تصفيه شيميايي روي آن انجام شود هدف از مرحله پيش تصفيه جداسازي اجسام شناور، حذف جلبكها، ته نشيني مواد معلق قابل ته نشيني مي‌باشد.

جلبكها مهمترين عامل حذف، در فرايند پيش تصفيه هستند. مهمترين جلبكها شامل:

Blue – Green Algae

Green Algae

Diatomos

Pigmented Flagellate

 

مهمترين مشكلات آلگها در فرايند تصفيه عبارتست از:

·        گرفتگي صافيها.

·        ايجاد قشر لزج ژلاتيني.

·        ايجاد رنگ، بو و مزه.

·        افزايش فرايند خوردگي.

·        تداخل در ساير فرايندهاي تصفيه.

·        بروز سميت

روشهاي كنترل

·        سولفات مس به ميزان يك ميلي‌گرم بر ليتر.

·        استفاده از كربن اكتيو گرانوله.

·        كاهش قليائيت به ميزان كمتر از 50 .

2 ـ هوادهي Aeration

بيماري‌هاي منتقله از طريق آب

صفحه ۱     شروع

 

 

بيماري‌هاي منتقله از طريق آب

Waterborne Diseases

 

دكتر محمدرضا مسعودي نژاد

دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي، دانشكده بهداشت

اهداف درس

پس از يادگيري اين مبحث، فراگيرنده قادر خواهد بود :

·        نقش آب در انتقال بیماریها را بشناسد

·        گروههای مختلف بیماریها كه آب در انتقال آن نقش دارد را نام ببرد

·        روشهای كنترل بهداشت آب به منظور جلوگیری از انتقال بیماریها را توضیح دهد

·        چرخه بیماریهای منتقله از طریق آب و چگونگی انتشار بیماری را تشریح نماید

·        روشهای مختلف تصفیه آب برای اجتماعات بزرگ را بازگو كند

·        انواع دستگاههایی كه برای تصفیه عوامل مولّد بو و طعم در آب وجود دارد را نام ببرد

·        انواع دستگاههایی كه برای حذف مواد معلّق و كلوئیدی در آب بكار می‌رود نام ببرد

·        انواع دستگاههایی كه برای حذف مواد منعقد در آب بكار می‌رود را نام ببرد

·        انواع روشهای گندزدائی آب و مزایا و معایب هر یك از این روشها را بازگو نماید

 

واژگان كليدي

آب ، بیماری ، دستگاه های تصفیه.

نقش آب در انتقال بيماريها

1 ـ بيماريهايي كه در اثر افزايش يا كمبود املاح محلول، موجود در آب آشاميدني بروز مي‌كند

2 ـ بيماريهايي كه آب وسيله انتقال آنها است

3 ـ بيماريهايي كه آب، محيط پرورش ميزبان يا عامل سببي آنها است

4 ـ بيماريهايي كه آب به صورت غيرمستقيم در انتشار آنها نقش دارد.

1-1- نقش افزايش املاح محلول در انتقال بيماريها

1-1-1- مِتهِموگلوبينمي (Blue babies) Methemoglobinemia

            اين بيماري در اثر افزايش نيترات به ميزان 45 ميلي‌گرم بر ليتر ايجاد مي‌گردد.

 

 

1-1-2- فلوئوروزيس دندانها Dental Fluorosis :          

افزايش ميزان فلوئور بيش از 2 تا 3 ميلي‌گرم بر ليتر در آب آشاميدني.

1-2-3- سرطان‌زايي

- افزايش هيدروكربورهاي حلقوي در غلظت بيش از 2/0 ميكروگرم بر ليتر در آب آشاميدني

- افزايش احتمال بروز سرطان در مصرف آبهاي آلوده بيش از 05/0 ميلي‌گرم بر ليتر ارسنيك

- افزايش احتمال بروز سرطان در مصرف آبهاي آلوده به تركيبات نيتروزامين.

1-2- نقش كاهش املاح محلول با انتقال بيماريها

1-2-1- كمبود يد كمتر از يك ميلي‌گرم بر ليتر مشروط بر عدم تامين يد مورد نياز از ساير منابع غذايي

1-2-2- پوسيدگي دندان، كمبود فلوئور كمتر از 5/0 ميلي‌گرم بر ليتر باعث افزايش پوسيدگي دندان

1-2-3- بيماري‌هاي قلبي ـ عروقي، مصرف آبهاي سبك (كمتر از 100 تا 150 ميلي‌گرم بر ليتر) باعث گسترش بيماريهاي قلبي، عروقي مي‌گردد.

2- بيماريهايي كه آب وسيله انتقال بيماري است

2-1- ويبريو كلرا، عامل وبا Vibrio Cholerae

2-2- سالمونلا تيفي، عامل تب روده Typhoid Fever

2-3- شيگلا، عامل شيگلوز Shigellosis

2-4- فرانسيسلا تولارنسيس، عامل تولارمي Francisella Tularensis

2-5- مايكوباكتريوم توبركولوزيس، عامل سِل Tuberculosis

2-6- لپتوسپيرا، عامل لپتوسپيروز Leptospirosis

2-7- آنتاموبا هيستوليتيكا، عامل آميبياز Entamoeba histolytica

2-1- Vibrio Cholerae

            باكتري است متحرك، هوازي بي‌هوازي اختياري، گرم منفي، بدون اسپور، بدون كپسول، در دماي 22-40 درجه سانتيگراد رشد مي‌كند.

·        در البسه مرطوب و آلوده 1-3 روز

·        در سبزيجات و ميوه هاي تازه 4-7 روز

·        در مخازن نگهداري آب 6 تا 9 هفته

·        در آب دريا تا 4 روز

·        در آبهاي سطحي تا 13روز

روش كنترل

·        كلرزني 2 تا 3 ppm براي مدت 10 دقيقه.

·        شستشوي توالتها با گندزدا

·        حوضچه ته نشيني

·        استفاده از صافي شني كند

2-2- Typhoid Fever

            عامل بيماري سالمونلا تيفي، باسيل متحرك، بدون اسپور، هوازي بي‌هوازي اختياري، جايگريني در روده، ورود به غدد لنفاوي، جريان خون، بروز تب شديد.

·        در آبهاي گل آلوده تا يكسال

·        در مخازن نگهداري تا 6 ماه

·        در يخ تا 3 ماه

·        كره، خامه، پنير تا چند هفته

آلودگي از طريق آب آلوده، غذاي آلوده، حشرات

روش كنترل

·        گندزدايي با كلر

·        بهداشت فردي

·        كارت معاينه بهداشتي (ناقلين سالم)

·        كنترل حشرات

·        كنترل مخازن آب

·        رعايت فاصله در محل توالتها

2-3- Shigellosis

            از دسته آنتروباكترياسه مي‌باشد، بدون تاژك و بي‌حركت، بدون كپسول و اسپور، ميله اي شكل.

داراي 4 گونه اصلي:

S . Sonnei

S . Dysenteriae

S . Flexneri

S . Boydii

علائم: ايجاد اسهال همراه بلغم و خون

در آبهاي تميز تا يكماه و در آب دريا تا 15 روز زنده مي‌ماند.

 

روشهاي كنترل

·        آموزش بهداشت فردي

·        كنترل افرادي كه با موادغذايي سروكار دارند

·        كنترل حشرات نظير مگس

·        بهداشت موادغذايي (مخصوص مواد لبني)

·        رعايت فاصله در چاههاي توالت با مخازن و چاههاي آب

ـ كنترل عوامل ميكروبي حداقل 11 متر در خلاف جهت حركت آبهاي زيرزميني

ـ كنترل عوامل شيميايي حداقل 45 متر در خلاف جهت حركت آبهاي زيرزميني

ـ كلرزني آب مصرفي و كنترل مخازن نگهداري

2-4- Francisella Tularensis

            باسيل غيرمتحرك، گرم منفي، مطلقاٌ هوازي، عامل بيماري مشترك انسان و حيوان، مخزن، اكثراٌ حيوانات وحشي، حيوانات اهلي

 

عامل انتقال:

·        تماس با آب، گل و لجن آغشته به مدفوع حيوانات آلوده.

·        تماس زخمهاي پوستي با محيط آلوده.

·        حشرات نيش زننده.

·        مصرف گوشت آلوده شكار.

·        عامل بيماري در آبهاي سرد تا 23 روز و در آبهاي يخ‌زده تا 30 روز زنده مي‌ماند.

·        در اثر تماس زخم با محيط آلوده ايجاد تورم در محل زخم.

·        در اثر تماس چشمها با آب آلوده ايجاد ورم ملتحمه چشم.

·        در اثر مصرف خوردن گوشت آلوده شكار عوارض گوارشي.

2-5- Tuberculosis

ادامه بهداشت مواد غذائی

۴

2 ـ  مواد سمي طبيعي در محصولات غذايي حيواني

معروفترين اين سموم، را در صدف‌هاي سمّي، برخي ماهي‌ها كه از آلگ‌هاي سمي قرمز و قهوه اي در فصل‌هاي خاصي تغذيه مي‌كنند، ماهي تترودون (فوگل يا چلابي) كه حاوي سم Tetrodotoxin است و مسموميت از مصرف ماهي سيگاترا  (Ciguatera) را مي‌توان نام برد.

3 ـ  مايكوتوكسين‌ها (Mycotoxins)

بسياري از قارچ‌ها و كپك‌ها داراي تركيبات سمي خاصي هستند كه به هنگام رشد روي مواد غذايي آنها را به خارج ترشح مي‌كنند (اگزوتوكسين) و به علاوه وجود تركيبات سمي موجود در آن‌ها (آندوتوكسين) نيز به هنگام مصرف مواد غذايي آلوده به قارچ‌ها سبب مسموميت مي‌شود. تعدادي از معروفترين مايكوتوكسين‌هايي كه از طريق مواد غذايي مشكلاتي بوجود مي‌آورند عبارتند از: ارگوت، آفلاتوكسين، (آفلاتوكسين كه از قارچ آسپرژيلوس فلاووس و آسپرژيلوس پارازيتيكوس ترشح مي‌شود معمولا خشكبار مثل پسته و بادام زميني را آلوده مي‌كند. نوع Bl آن بيشترين اثر سمي و كارسينوژنيك را دارا است). تريكوتسن‌ها، (قارچ زرد نارنجي كه گاهي روي نان نيز رشد مي‌كند فوزاريوم اورانتراكوم، مولد سم تريكوتسن است لازم به يادآوري است هنگامي كه خانواده ها نان را در شرايط نامناسب، نگهداري مي‌كنند و سپس به دليل كپك زدگي در زباله مي‌ريزند افرادي با جمع آوري آن‌ها و استفاده از آن‌ها در دامداري‌ها، از طريق شير دام‌ها مايكوتوكسين‌ها را به طور غير مستقيم وارد تغذيه انسان مي‌كنند). فومونيزين‌ها(Fumonisins) ، پاتولين، زئارالنون (Zearalenone) ، آكراتوكسين (Achratoxin) و مسموميت ناشي از مصرف قارچ‌هاي سمي خوراكي (Mycetismus) كه تاكنون حدود 50 تركيب سمي در آن‌ها شناخته شده است در همين بخش قابل بحث و بررسي است.

مايكوتوكسين‌ها مواد طبيعي هستند كه به وسيله بسياري از قارچ‌ها به عنوان متابوليت‌هاي ثانويه توليد مي‌گردند و اكثراً براي حيوانات و انسان‌ها بيماريزا مي‌باشند. تعداد مايكوتوكسين‌ها تا بيش از 300 تخمين زده شده است و به وسيله بيش از 350 گونه قارچ، توليد مي‌گردند. ولي مايكوتوكسين T2 تنها مايكوتوكسيني است كه تا كنون به عنوان سلاح بيولوژيك، مورد سوء استفاده تروريست‌ها قرار گرفته است.

            مايكوتوكسين‌هاي تريكوتِسِن (T-2) بيش از 40 نوع مواد بيولوژيك هستند كه به وسيله قارچ‌هاي جنس فوزاريوم (Fusarium) توليد مي‌شوند. فوزاريوم، يكي از كپك‌هاي شايع غلاّت است و به فراواني در محيط، يافت مي‌شود. اينها اجسام مركب با وزن مولكولي پائين هستند كه از پايداري محيطي بالايي برخوردارند. ضمناَ تنها توكسين‌هايي هستند كه عليه پوست سالم نيز فعالند و در عرض چند دقيقه تا چند ساعت پس از تماس، قادر به ايجاد تاول مي‌باشند. شايان ذكر است كه مقاومت بسيار بالاي اين مواد در مقابل حرارت و اشعه ماوراء بنفش، سهولت دسترسي به آنها و اينكه جزو قوي‌ترين سموم طبيعي هستند، اين توكسين‌ها را كانديد سوء استفاده در جنگ‌هاي بيولوژيك نموده است.

باكتري‌ها و ويروس‌هاي مهم در بهداشت مواد غذايي

الف ـ  باكتري‌هاي عامل مسموميت غذايي

اين باكتري‌ها در دو گروه گرم مثبت و گرم منفي طبقه بندي ميشوند : گروه اول باكتري‌هاي گرم مثبت شامل ميكروب‌هاي گرد (استافيلوكوك، استرپتوكوك) و ميكروب‌هاي ميله اي شكل مولد اسپور (كلوستريديوم‌ها، باسيلوس سرئوس) و گروه دوم ميكروب‌هاي گرم منفي شامل انواع سالمونلا، اشريشيا كولي، ويبريو پاراهموليتيكوس مي‌باشند.

ب ـ  باكتري‌هاي عامل عفونت‌هاي غذايي

بسياري از باكتري‌ها مانند عوامل سببي سل، بروسلوز، سياه زخم، وبا، تيفوئيد . . . ممكن است از طريق مواد غذايي موجب ابتلاء انسان شوند، آلودگي مواد غذايي به اين باكتري‌ها هم به صورت آلودگي اوليه (مثلا سل و بروسلوز) و هم به صورت آلودگي ثانويه (مثل وبا) ممكن است اتفاق بيفتد.

ج ـ  ويروس‌هاي عامل بيماري‌هاي ناشي از غذا (Foodborne Viruses)

مهمترين اين ويروس‌ها عبارتند از ويروس‌هاي هپاتيت A و E ، نورواك و شبه نورواك. شايان ذكر است كه ويروس‌هاي هپاتيت A و E در شرايط انجماد مواد غذايي، سال‌ها مي‌توانند زنده بمانند اما در حرارت 85 تا 95 درجه در مدت 1 دقيقه از بين مي‌روند.

ويروس هپاتيت E در آفريقا و هند و بعضي از كشورهاي آسيايي ديگر، به طور عمده از طريق آب آلوده به مدفوع و نيز مواد غذايي آميخته به آب آلوده هم به صورت اپيدميك و هم به شكل اسپوراديك، موجب ابتلاء انسان مي‌شود ليكن كلرينه كردن كامل آب و يا جوشانيدن آن، سبب از بين رفتن اين ويروس مي‌گردد. اولين همه گيري آن در ايران در اواخر زمستان 1369 و بهار 1370 در اثر آلودگي آب آشاميدني شهر كرمانشاه به فاضلاب اماكن انساني، حادث شد و ضمن مبتلا كردن هزاران نفر از ساكنين آن شهر، باعث بروز مواردي از زايمان زودرس، سقط جنين و مرگ خانم‌هاي باردار در سه ماهه آخر حاملگي گرديد. ولي با افزايش ميزان كلر آب‌ها، مصرف موقت آب جوشيده و تغيير مسير فاضلاب اصلي شهر كه به قبل از تصفيه خانه، تخليه مي‌شد به سرعت، كنترل گرديد.

نورواك (Norwalk) نام مدرسه اي در اوهايو است كه براي نخستين بار، در يك اپيدمي گاستروآنتريت نزد دانش آموزان مدرسه، ويروس عامل آن شناسايي و بنام مدرسه مذكور نامگذاري شده است. اين ويروس بسيار كوچك و شكل آن گرد است. و ويروس‌هاي شبيه نورواك با ارتباط مدفوعي ـ دهاني عامل موارد بسيار زيادي از گاستروآنتريت‌ها مي‌باشند.

ويروس‌هـاي ديگـري نيـز كـه توسط آب‌هاي آلوده و فراورده هاي دريايي بـا طبخ ناكافـي موجب ايجاد گاستروآنتريت يا عوارض ديگر مي‌شوند شناخته شده اند (مثلا آنتروويروس‌ها، كروناويروس‌ها، آدنوويروس‌ها و . . .).

ضمناً پريون‌ها (Prions) را اگرچه نمي‌توان مشخصا به عنوان ويروس شناخت. ليكن در اين مبحث به يك مورد معروف آن يعني عامل جنون گاوي اشاره مي‌كنيم، پريون مورد اشاره از طريق مصرف پودر گوشت و غدد لنفاوي گاوهاي آلوده به ساير گاوها سرايت مي‌كند و در مواردي مصرف گوشت و مغز گاوهاي آلوده موجب ابتلاء انسان و حتي مرگ شده است.

جدول 1 ـ  برخي نشاني‌هاي باليني در تعدادي از بيماري‌هاي باكتريال و ويروسي ناشي از غذا

 

اسهال	استفراغ	تب	دوره بيماري	دوره كمون	ارگانيسم
+	+	-	كمتراز24 ساعت	6ـ1 ساعت	استافيلوكوكوس آرئوس
ـ	+	-	كمتراز24 ساعت	6ـ1 ساعت	باسيلوس سرئوس  (استفراغي)
+	-	-	كمتراز24 ساعت	24ـ6 ساعت	باسيلوس سرئوس  (اسهالي)
+	±	±	كمتراز24 ساعت	24ـ6 ساعت	كلوستريديوم پرفرنژنس
+	-	±	10ـ5 روز	72-16 ساعت	اشريشيا كولي.T.E.C.) )(1)
+	-	+	ـ  ؟	48-16 ساعت	اشريشيا كوليE.T.E.C.) )(2)
+	+	-	10ـ5 روز	8-1 روز	اشريشيا كوليE.T.E.C.) )(3)
+	±	+	كمتراز7 ساعت	48ـ6 ساعت	سالمونلاي غيرتيفوئيدي
+	+	+	4ـ3 هفته	3ـ1 هفته	سالمونلا تيفي
+	+	+	يك روز تا يك ماه	72ـ16 ساعت	شيگلا
+	+	+	5ـ3 روز	48ـ16 ساعت	كامپيلوباكتر
+	+	+	3ـ1 روز	24ـ5 ساعت	ويبريو پاراهموليتيكوس
ـ	ـ	-	هفته ها تا ماهها	36ـ12 ساعت	كلوستريديوم بوتولينوم
+	+	+	24 تا 48 ساعت	48ـ24 ساعت	ويروس نورواك

(1) ـ اشريشيا كوكي انتروتوكسي ژن   (2) ـ  اشريشيا كوكي انترواينويزيو  (3) ـ  اشريشيا كوكي انتروهموراژيك

 

چند تذكر مهم براي پيشگيري از مسموميت‌هاي غذايي

1 ـ مواد غذايي پخته شده را يا بايد كاملا سرد (در يخچال و فريزر) و يا كاملا داغ (در حرارت بالاي 70 درجه روي شعله ملايم آتش) نگهداشت در شرايط غير از اين دو مورد، خطرات بروز مسموميت‌هاي غذايي بخصوص از انواعي كه عامل پيدايش آن‌ها اگزوتوكسين ميكروبي است وجود خواهد داشت.

 

2 ـ غذاهاي پخته نگهداري شده در يخچال را قبل از مصرف بايد حداقل به مدت 10 دقيقه جوشاند.

3 ـ از تماس مواد غذايي آماده مصرف با مواد غذايي خام و ظروف و وسائل مرتبط با آن‌ها بايد به طور جدي اجتناب كرد.

4 ـ مواد غذايي كنسرو شده را پس از باز كردن قوطي به سرعت بايد مصرف نمود ضمناً علاوه بر دقت در سلامت كنسرو، جوشاندن محتواي قوطي پس از باز كردن آن و قبل از مصرف، خطر مسموميت ناشي از بوتوليسم را برطرف ساخت.

5 ـ آلودگي جوش‌ها و زخم‌هاي پوستي و همچنين ترشحاتي كه هنگام صحبت كردن، عطسه و سرفه ممكن است به اطراف، پخش ‌شود به داخل مواد غذايي وارد شده، خطر مسموميت‌هاي استافيلوكوكي را افزايش مي‌دهد لذا بايد مراقبت‌هاي لازم را در اين زمينه بعمل آورد و از نگهداري غذاي آماده در محيط معمولي (غير از يخچال يا روي آتش) خودداري نمود.

6 ـ چون در كشك مايع كه در شيشه هاي در بسته عرضه مي‌شود خطر حضور و فعاليت عامل بوتوليسم وجود دارد لذا جوشانيدن كشك مورد اشاره قبل از مصرف براي اطمينان به از بين رفتن اگزوتوكسين بوتوليسم (در عرض 20 دقيقه) لازم است.

 

منابع

1 ـ اصفهاني،  محمد مهدي (1370) بهداشت تغذيه ـ  چاپ چهارم، شركت انتشار، تهران.

2 ـ اصفهاني،  محمد مهدي (1380) ـ  بهداشت مدارس شبانه روزي ، شركت انتشار، تهران.

 

3 ـ اصفهاني ـ  محمد مهدي 1380ـ تغذيه و امدادهاي غذايي در بلايا و شرايط اضطراري، اداره كل بهداشت محيط و حرفه اي، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي.

 

4 ـ حاتمي، حسين : گزارش اپيدمي هپاتيت E در كرمانشاه (اوّلين همه گيري بيماري در ايران)، ماهنامه علمي نبض، شماره 9، خردادماه 1371، صفحات 31ـ23

 

5 ـ حاتمي، حسين و همكاران : اپيدميولوژي هپاتيت E ، در : عزيزي، فريدون  ;  حاتمي، حسين  ;  جانقرباني، محسن  ;  اپيدميولوژي و كنترل بيماري‌هاي شايع در ايران، مركز تحقيقات غدد درون ريز ايران، سال 1379، صفحات 53ـ742 0

 

6) Hui, Y.H., David Kitts and Peggy,s. Stanfield (2001) - Foodborne Diseases Handbook Vol. 1,2,3,4. 

 

7) Julia Reay (1988) - All about Catering. 

 

8) Donald A Locasto, Michael Allswede, CBRNE - T-2 Mycotoxins, Electronic Medicine 2005. http://www.emedicine.com

ادامه بهداشت مواد غذائی

۳

اصول كلي نگهداري مواد غذايي

با شناسايي عوامل فساد، تدابيري كه براي حذف و كنترل آن‌ها به كار گرفته مي‌شود مي‌تواند سبب نگهداري يا تاخير در فساد مواد غذايي شود، در اين جا به طور فهرست وار به مهمترين شيوه هاي نگهداري مواد غذايي اشاره مي‌كنيم.

1 ـ  استفاده از سرما

سرما، سبب كُند شدن يا توقف فعاليت عوامل بيولوژيك و آنزيم‌ها مي‌شود سرماي حدود 5-4 درجه بالاي صفر مثلا در يخچال‌هاي خانگي (دماي يخچال‌هاي خانگي حداكثر تا 10 درجه بالاي صفر قابل قبول است ليكن دماي نهايي يخچال نبايد از 5 درجه بيشتر باشد) براي نگهداري كوتاه مدت و سرماي حدود 18 درجه زير صفر، مثلا در فريزرهاي خانگي (دماي 18 درجه زير صفر، دماي سردخانه هاي زير صفري است كه براي نگهداري چند ماهه گوشت و مواد غذايي منجمد بكار مي‌رود. معمولا انجماد لاشه در سرماي حدود 40 درجه زير صفر و در تونل‌هاي خاص به سرعت انجام مي‌شود و سپس به سردخانه هاي حدود 18 درجه منتقل مي‌گردد) براي نگهداري طولاني تر (حدود 6 ماه تا يك‌سال) بكار گرفته مي‌شود.

انجماد مواد غذايي بايد با سرماي شديد و به سرعت انجام شود تا آب داخل سلولي و خارج سلولي به طور همزمان منجمد شوند و جدار سلول‌ها پاره نشود بعكس در هنگام خارج كردن مواد غذايي منجمد از حالت انجماد بايد مواد غذايي را در يخچال يا دماي محيط قرار داد تا به آرامي از انجماد خارج شود (آب داخل سلولي و خارج سلولي تقريبا همزمان از انجماد خارج شود).

2 ـ  كنسرواسيون

با توجه به اين كه محتويات داخل قوطي كنسرو در حرارت 120 درجه سانتيگراد و تحت 5 اتمسفر فشار به مدت 20 دقيقه از باكتري‌ها و اسپور آن‌ها عاري خواهد شد و نظر باينكه قوطي سالم كنسرو امكان نفوذ مجدد عوامل فساد را غيرممكن مي‌سازد لذا محتواي داخل قوطي‌هاي كنسرو بدون نياز به شيوه هاي ديگر نگهداري (مثلا استفاده از سرما) قابل نگهداري خواهد بود. احتياطا با توجه به امكان ناكافي بودن حرارت استريليزاسيون در برخي قوطي‌هاي كنسرو و باقي ماندن احتمالي اسپور كلوستريديوم بوتولينوم، توصيه مي‌شود قوطي كنسرو را قبل از باز كردن مدت 20 دقيقه در آب جوشان قرار دهند (سم بوتوليسم در كمتر از مدت 20 دقيقه جوشيدن، از بين مي‌رود).

ضربه ديدن قوطي‌ها به هنگام حمل و نقل، خطر ايجاد منافذ ريز و فساد محتواي قوطي‌ها را به دنبال دارد. همچنين باد كردن سر و ته قوطي، نشانه فعاليت‌هاي باكتريايي در قوطي و غير قابل مصرف بودن آن است.

3 ـ  خشك كردن

خشك كردن، قديمي ترين و متداول ترين شيوه نگهداري مواد غذايي است كه با حذف آب مانع فعاليت‌هاي بيولوژيك و آنزيماتيك براي فساد مواد غذايي مي‌گردد. توصيه مي‌شود به هنگام خشك كردن سبزي‌ها، ابتدا آن‌ها را به مدت 1 دقيقه در بخار 100 درجه و يا به مدت 3-2 دقيقه در آب داغ 85 تا 90 درجه قرار دهند تا با بي اثر كردن آنزيم‌هاي موجود در سبزي (عمل بلانچينگ) محصول خشك كرده با كيفيت بهتر فراهم گردد.

4 ـ  تغليظ و افزايش فشار اسمزي

تهيه رُب و دوشاب، شيره از آب ميوه ها، تهيه مربا و مانند اين‌ها با نامساعد كردن فعاليت عوامل قارچي و باكتريايي به خاطر كاهش آب فعال و افزايش فشار اسمزي سبب نگهداري مواد غذايي مي‌شود.

5 ـ  استفاده از نمك

نمك به طور كلي موجب مرگ ميكروارگانيسم‌ها نمي‌شود اما با افزايش فشار اسمزي، مانع فعاليت آن‌ها مي‌گردد. ميزان نمك مورد استفاده براي نگهداري پنير 13% و براي نگهداري محصولات شور، حدود 6% است.

6 ـ  روش‌هاي ديگر

استفاده از سركه، دودي كردن، استفاده از اشعه گاما، تخمير، استفاده از مواد شيميايي، روش‌هاي چندگانه (استفاده همزمان از 2 يا چند روش) و نيز روش‌هاي جديد ديگر، هر كدام به گونه اي موجب كاهش يا توقف فعاليت‌هاي عوامل بيولوژيك مي‌شوند، ليكن به كارگيري هر يك از اين روش‌ها مستلزم اطمينان از عدم زيان بخشي آن است.

بيماري‌هاي ناشي از غذا (Foodborne Diseases)

بيماري‌هاي ناشي از غذا، طيف گسترده اي از بيماري‌ها را تشكيل مي‌دهد كه در پيدايش آن‌ها گاهي عوامل طبيعي موجود در مواد خوردني و غالبا عوامل بيروني بيماري زا (عوامل بيولوژيك، سموم) و در مواردي نيز نقص سيستم آنزيمي و حساسيت‌هاي فردي نقش دارند. به نظر مي‌رسد بتوان در يك تقسيم بندي كلي، بيماري‌هاي ناشي از مصرف مواد غذايي را در 4 گروه زير طبقه بندي كرد.

1 ـ  مسموميت‌هاي غذايي  (Food poisoning)

مسموميت‌هاي غذايي، به مفهوم جامع آن يعني مسموميت‌هاي ناشي از مصرف مواد غذايي شامل مسموميت‌هاي ناشي از سموم طبيعي (كه نمونه هايي از آن‌ها ذكر خواهد شد)، سموم باكتريال، قارچي، سموم شيميايي و مصنوعي (سموم فلزي، سموم دفع آفات نباتي و غيره) و سمومي كه به عنوان متابوليت ناشي از فعاليت‌هاي آنزيماتيك عوامل خارجي يا داخلي در مواد غذايي پيدا مي‌شوند بخش مهمي از بيماري‌هاي ناشي از مصرف غذا را تشكيل مي‌دهند.

2 ـ عفونت‌هاي غذايي  ((Food Infection

دسته ديگر از بيماري‌هاي ناشي از مصرف غذا را در حقيقت بايد عفونت‌هاي غذايي دانست، اين دسته از بيماري‌ها نتيجه ورود عوامل بيماري‌زاي زنده (باكتري‌ها، ويروس‌ها، پروتوزوآها، قارچ‌ها، انگل‌ها . . .) به مواد غذايي مورد مصرف مي‌باشد.

3 ـ حساسيت‌هاي غذايي (Food Allergy)

اگر چه در حساسيت‌هاي غذايي (آتوپي و آنافيلاكسي) زمينه خاصي در شخص وجود دارد و در حقيقت همين زمينه (ذاتي يا اكتسابي) موجب ظهور نشاني‌هاي حساسيت نزد مصرف كننده مواد غذايي مي‌شود بسياري از تركيبات طبيعي مواد غذايي مي‌تواند نزد افراد مستعد، حساسيت‌زا باشد اما در موارد متعددي نيز نوع ماده غذايي و نحوه فرايند آن در پيدايش حساسيت، نقش دارد به عنوان مثال وجود عامل 5 هيدروكسي تريپتامين در موز و خربزه، تبديل اسيد آمينه هيستيدين به هيستامين در انجماد غير سريع ماهي و در سرماي اندك و نيز مراحل اوّليه رشد قارچ‌ها در روي مواد غذايي در ظهور نشاني‌هاي حساسيت نقش مستقيم دارند.

4 ـ دسته چهارم عدم تحمل غذايي (Food Intolerance)

در حقيقت ناسازگاري ناشي از اشكالات ارگانيك است نمونه بسيار متداول و معروف آن عدم تحمل مصرف شير بدليل فقدان يا كمبود آنزيم لاكتاز در مصرف كننده و در نتيجه عدم هضم لاكتوز شير و تجزيه لاكتوز توسط باكتري‌هاي فلور روده بزرگ مي‌باشد. نمونه مشهور ديگر آثار سوء ناشي از مصرف باقلا و مواد طبيعي موجود در آن نزد كساني است كه دچار كمبود يا فقدان آنزيم G6.P.D  (گلوكز 6 فسفات دهيدروژناز) در گلبول‌هاي قرمز مي‌باشند. در اين افراد با مصرف باقلا بخصوص به صورت خام يا بعضي از داروها و مواد اكسيدان ديگر، هموليز صورت مي‌گيرد و اصطلاحا فاويسم ناميده مي‌شود.

مواد سمي طبيعي

هنگامي كه سخن از مسموميت‌هاي غذايي به ميان مي‌آيد غالبا توجه همه به سموم باكتريال و گاهي به مواد سمي شيميايي معطوف مي‌شود، ليكن علاوه بر اين‌ها تعداد قابل توجهي از مواد سمي طبيعي در گياهان و محصولات غذايي حيواني يا ناشي از فعاليت‌هاي كپك‌ها وجود دارند كه در حد خود، مهم مي‌باشند و در اين جا به طور مختصر اشاره اي به آن‌ها مي‌نماييم :

1 ـ  مواد سمي طبيعي در مواد غذايي گياهي (Phytoalexine)

در بسياري از مواد غذايي با منشاء گياهي به طور طبيعي تركيبات شيميايي خاصي يافت مي‌شوند كه آثار سمي و زيان بخش آن‌ها مورد مطالعه قرار گرفته است و در مواردي كه مقدار يا طول زمان مصرف آن‌ها زياد بوده نشانه هاي باليني ناشي از آن‌ها در اشكال شديد و خفيف ظاهر گرديده است. قبل از اشاره به نمونه اي از فيتوآلكسين‌ها تذكر يك نكته مهم لازم است: توجه به وجود فيتوآلكسين‌ها در مواد غذايي مورد مصرف را به هيچ عنوان نبايد به معناي ضرورت اجتناب از مصرف اينگونه مواد غذايي، نتيجه گيري نمود بلكه در كنار آثار نامطلوب شناخته شده براي اين تركيبات شيميايي طبيعي، آثار بسيار مفيدي نيز براي بسياري از آن‌ها شناخته شـده است (به عنوان مثال مي‌توان به آثار ضد سرطاني و آنتي اكسيداني بسياري از اين تركيبات و نقش آن‌ها در خنثي كردن راديكال‌هاي آزاد مثبت اشاره كرد ـ شرح بسيار مفصلي در باره اين تركيبات و آثار نامطلوب و درماني و پيشگيرانه فيتوآلكسين‌ها را مي‌توان در جلد 3 منبع شماره 6 مورد استفاده در اين گفتار، يافت). در اينجا نمونه هايي از اين تركيبات را كه به طور طبيعي در مواد غذايي مورد مصرف وجود دارند به عنوان مثال يادآور مي‌شويم:

·        تركيبات سيانوژنتيك:در بادام تلخ، هسته هاي تلخ، لوبيا و برخي حبوبات ديگر، ذرت خوشه اي، مانيوك.

·        تركيبات گواتروژن : (تيوسيانات ـ گواترين، آليل ايزوسيانات) موجود در انواع كلم، شلغم، تخم خردل (سفيد و سياه)، سويا، گردو و بادام زميني . . .

·        فوراتوكومارين : در پوست ليمو، كرفس، جعفري

·        اگزالات‌ها : در ريواس، اسفناج، سيب زميني شيرين (Pomea Status) (سيب زميني شيرين كه بيش از يك سوم آن معمولا در طول نگهداري و عرضه خراب ميشود در فرايند خراب شدن آن يك تركيب زيان بخش فورانوسزگويي ترپن بنام Ipomeamaron با اثر هپاتوتوكسيك و تعدادي از مشتقات Ipomeanine با اثر ايجاد كننده ادم ريوي ايجاد مي‌گردد) كاكائو، چاي، گوجه فرنگي، كنجد و جعفري.

·        نيترات‌ها : در چغندر، اسفناج، هويج.

·        سولانين و مشتقات آن : در سيب زميني (در سيب زميني معمولي نيز در فرايند سبز شدن و خراب شدن، لپتين كه مهار كننده آنزيم كولين استراز است ايجاد مي‌گردد)، سيب زميني جوانه زده و پوست آن، بادنجان نارس، گوجه فرنگي نارس، فلفل سبز ( Capsidiol در فلفل سبز وجود دارد).

·        تانن‌ها : در پوست انار، چاي، قهوه

·        گلوكزيدها : شامل گلوكزيدهاي سيانوژنتيك نظير آنچه كه در بادام تلخ و لوبياها وجود دارد، همچنين ساپونين‌ها، گليكوزينولات‌ها و . . .

·        آلكالوئيدها : كه در برخي گياهان دارويي و مورد مصرف در تغذيه يافت مي‌شود.

·        فاكتورهاي ضد تغذيه اي (Antinutritional) : كه شامل مهار كننده هاي آنزيم‌هاي گوارشي، لسيتين‌ها (با خاصيت آگلوتينه كردن گلبول‌هاي قرمز)، آمينواسيدهاي سمي و غيره مي‌باشند.

·        فلاوينوئيدها

2 ـ  مواد سمي طبيعي در محصولات غذايي حيواني

ادامه بهداشت مواد غذائی

۲

آلودگي‌هاي اوليه و ثانويه

به اعتباري مي‌توان آلودگي مواد غذايي را در به دو شكل آلودگي اوّليه و ثانويه طبقه بندي كرد (اگر چه در مواردي نيز تفكيك اين دو شكل آسان و روشن نيست) . در آلودگي اوّليه، ماده غذايي از آغاز به ميكروارگانيسم يا ماده خاصي آلوده است نظير وجود مايكوباكتريوم بويس در شير گاو مسلول، باسيلوس آنتراسيس در گوشت گوسفند مبتلا به سياه زخم، وجود سم در قارچ سمي و مانند اين‌ها اما در آلودگي ثانويه، عامل آلودگي در يكي از مراحل تهيه، توليد، نگهداري تا هنگام مصرف به طريقي وارد ماده غذايي مي‌گردد. آلودگي‌هاي ثانويه بيشترين موارد آلودگي‌هاي مواد غذايي را تشكيل مي‌دهند و رعايت اصول بهداشتي نقش اساسي در پيشگيري از اينگونه آلودگي‌ها دارد.

چگونگي آلودگي مواد غذايي در طبيعت

نظر به اين كه منشاء مواد اوليه غذا با خاك و آب در ارتباط است لذا تعدادي از باكتري‌هاي موجود در اين دو عامل محيطي به مواد غذايي راه مي‌يابند و باقي مي‌مانند مگر اين كه در مراحل تهيه غذا، اين باكتري‌ها حذف گردند. علاوه بر اين به طور خاص بعضي از پاتوژن‌هاي انساني مثلا از طريق منابع آلوده حيواني و نيز از افراد تهيه كننده و جابجا كننده مواد غذايي سرچشمه مي‌گيرند. بررسي‌هاي انجام شده نشان مي‌دهد كه فقط تعداد كمي از باكتري‌هاي فراواني كه در خاك وجود دارد، در مواد غذايي تهيه شده از منشاء گياهي و حيواني يافت مي‌شوند. اما در مواد غذايي به دست آمده از آب تازه و درياها و اقيانوس‌ها درصد بالاتري از بيوتاي (Biota) باكتريايي اين محيط مشاهده مي‌شود.

معمولا در هر يك گرم خاك غني شده مزارع، حدود يك ميليارد باكتري گرم مثبت و گرم منفي وجود دارد بعضي باكتري‌هاي مهم مواد غذايي مثل كلوستريديوم بوتولينوم و باسيلوس سرئوس باكتري‌هاي خاك زي مي‌باشند. با ذكر اين مقدمه اينك نگاهي گذرا به راه هاي مختلف آلودگي مواد غذايي در طبيعت خواهيم داشت.

الف : آلودگي اوّليه گياهان

در سطوح خارجي گياهان تعداد زيادي از ميكروب‌هاي موجود در خاك و آب و هوا ديده مي‌شود اما در داخل نسوج سالم گياهي معمولا ميكروبي وجود ندارد. علاوه بر آلودگي‌هاي اوّليه، گياهان و فراورده هاي گياهي از طريق خاك، باد، فاضلاب، آب، حشرات، حيوانات، وسائل حمل و نقل و غيره نيز در معرض آلودگي‌هاي ثانويه مي‌باشند.

ب : آلودگي مواد غذايي توسط حيوانات

ميكروب‌هاي متعددي در روده، شاخ، سم و موهاي حيوانات وجود دارند كه غالبا از طريق خاك، فضولات، علوفه و آب در قسمت‌هاي ذكر شده از بدن حيوانات، وارد و مستقر مي‌شوند كه بسياري از آن‌ها زيان بخش و عامل فساد مي‌باشند. با وجود اين‌ها، آلودگي‌هاي سطحي گوشت به مراتب كمتر است و در صورت سلامت حيوان، تقريبا آلودگي عمقي گوشت آن‌ها نيز بسيار كمياب است.

ماهي‌ها و حيوانات دريايي نيز داراي ميكروب‌هاي طبيعي سطحي مي‌باشند كه همين ميكروب‌ها در فساد محصولات آن‌ها نقش مهمي دارند. علاوه بر اين‌ها گوشت حيوانات و فراورده هاي آن ممكن است به طور ثانويه آلوده شوند و از اين طريق نيز مشكلاتي براي مصرف كنندگان ايجاد نمايند، نمونه بسيار متداول اينگونه آلودگي‌ها، آلودگي ثانويه گوشت مرغ به انواع سالمونلا (بخصوص سالمونلا انتريتيديس) به هنگام پركني و تخليه شكم، شستشوي اوّليه و بسته بندي و حمل و نقل است (تقريبا اين گونه آلودگي قطعي است اما اگر عمل طبخ به طور كامل صورت گيرد و مرغ پخته با دست‌ها، ظروف و وسائلي كه به نحوي با گوشت مرغ نپخته در ارتباط بود تماس پيدا نكند، خطر سالمونلوز، مرتفع خواهد گرديد لذا مي‌توان نتيجه گرفت موارد ابتلاء به سالمونلوز از مصرف مرغ پخته غالبا نتيجه تماس مجدد مرغ پخته با دست، ظروف و وسائلي مرتبط با مرغ طبخ نشده است).

شير دام سالم حتي اگر در شرايط آسپسي، دوشيده شود به طور طبيعي داراي برخي از باكتري‌ها است.

در روده حيوانات باكتري‌هاي مختلف از جمله باكتري‌هاي بيماري زا وجود دارد كه توسط مدفوع، محيط و گياهان را آلوده مي‌كند، مگس، حشرات و حتي پرندگان نيز در انتقال مكانيكي آلودگي‌هاي ميكروبي نقش مهمي دارند.

ج : آلودگي‌هاي مواد غذايي بوسيله آبهاي آلوده و مواد دفعي

استفاده از آب‌هاي آلوده و كودهاي حيواني و انساني از مهمترين عوامل آلودگي محصولات گياهي به باكتري‌هاي بيماري‌زا از جمله عوامل ايجاد گاستروآنتريت مي‌باشد. ورود بقاياي سموم، فاضلاب‌هاي صنعتي و مواد شيميايي به آب‌ها مي‌تواند مسائل بهداشتي مهمي نظير تجمع سموم و فلزات سنگين در نسوج حيوانات آبزي و فراورده هاي غذايي آن‌ها و همچنين آلودگي سبزي‌ها و محصولات گياهي را به دنبال داشته باشد. مسائلي كه در چند دهه اخير مشكلات قابل توجهي براي انسان ايجاد كرده است.

د : آلودگي مواد غذايي بوسيله خاك

در خاك متنوع ترين آلودگي‌هاي ميكروبي و قارچي را مي‌توان يافت كه در مقدمه اين بحث به آن اشاره شد.

ه : آلودگي مواد غذايي بوسيله هوا

هوا به طور طبيعي داراي ميكروب خاصي نيست و آنچه كه از باكتري‌ها، اسپور قارچ‌ها، مخمرها، ويروس‌ها و غيره در آن يافت مي‌شود معمولا به طور ثانوي و از طريق خاك، حيوانات و انسان به هوا راه مي‌يابد و با جريان هوا، جابجا مي‌شود.

باكتري‌ها به طور كلي نمي‌توانند مدت زيادي در هوا زنده بمانند (مگر ميكروب‌هايي كه نسبت به خشكي محيط، مقاومت بيشتري نشان مي‌دهند) اما اسپور قارچ‌ها با قدرت حياتي بالقوه معمولا هميشه در هوا به صورت معلق وجود دارند.

با توجه به نقش عوامل بيولوژيك معلق در هوا، در فرايند توليد مواد غذايي و دارويي بايد تدابيري انديشيد كه از ارتباط عوامل ذكر شده با فراورده هاي مورد اشاره تا حد امكان جلوگيري شود.

اصول كلي در پيشگيري از آلودگي‌هاي ثانويه

براي تهيه غذاي سالم، لازم است از آغاز تا پايان كار، دقت و نظارت بهداشتي كافي وجود داشته باشد و اكتفا كردن به محصول نهايي، يا بازرسي‌هاي گاه بگاه، ناكافي و غير قابل اطمينان است. به همين لحاظ امروزه در بسياري از كشورهاي جهان به سيستم HACCP Hazard Analysis Critical Control point) به معناي تجزيه و تحليل خطر و نقطه بحراني است و در حقيقت استاندارد سيستم مديريت كيفيت در صنايع غذايي و توليد غذا است توجه خاص مي‌شود كه در طول زنجير توليد غذا از توليد كننده اوّليه تا مصرف كننده نهايي كاربرد دارد. نحوه عمل اين سيستم، ارزيابي و بررسي احتمال خطا در فرايندهاي توليد غذا، تعيين نقاط بحراني و ايجاد سيستم كنترل براي اين نقاط است اما آنچه كه در اينجا به طور كلي به عنوان اصول كلي پيشگيري از آلودگي‌هاي ثانويه بيان مي‌شود نكاتي است كه هميشه و همه جا بايد از آغاز تهيه تا مصرف مواد غذايي، مورد توجه قرار گيرد:

اين نكات عبارتند از:

1 ـ  بهداشت فردي و كنترل سلامت افراد موثر در فرايند توليد غذا

شيوه هاي مناسبي كه بتواند علاوه بر آموزش و ارتقاء آگاهي‌هاي اين گونه افراد، به طرق ديگر از جمله : معاينات ادواري، بررسي بهداشت فردي (سلامت، نداشتن بيماري واگيردار، نظافت شخصي، لباس،. . .) آزمايش مدفوع از نظر وجود تخم، لارو و كيست انگل‌ها، و كشت مدفوع به منظور تجسّس ناقلين به ظاهر سالم، به تعهد عملي افراد نسبت به رعايت موازين بهداشتي و كاهش خطرات، اطمينان حاصل شود حائز اهميّت بسيار است.

2 ـ  بهداشت محيط

رعايت بهداشت محيط در محل تهيه، توليد، توزيع و نگهداري مواد غذايي مساله بسيار مهمي در تامين سلامت غذا است و اصول آن عبارت است از:

·        تهيه آب سالم كافي

·        دفع صحيح زباله و مواد دفعي

·        مبارزه با حشرات، سوسك، مگس و موش

·        پيشگيري از ورود گرد و غبار و مواد خارجي

لازم به يادآوري است كه بهترين شيوه مبارزه با مگس، نظافت مداوم محيط، نصب درب و پنجره هاي توري، سرپوشيده نگهداشتن و دفع به موقع زباله است. همين تدابير براي مبارزه با سوسك و حشرات ديگر نيز ضروري است. ضمناً با توجه به محل زيست سوسك‌ها سرپوشيده نگاهداشتن مجاري فاضلاب و اجتناب از قرار دادن اشياء ثابتي كه ممكن است پناهگاه سوسك شود لازم است.

در مواقع انجام سمپاشي (كه گاهي بناچار انجام آن ضرورت پيدا مي‌كند) بايد با كمال دقت اين كار صورت گيرد تا ظروف و مواد غذايي از سموم استفاده شده آلوده نشوند و افراد نيز در معرض آن قرار نگيرند.

در مبارزه با موش، تله گذاري، (پس از هر بار به دام افتادن موش لازمست تله مدتي در آفتاب قرار داده شود اين كار سبب مي‌شود بوي خاصي كه از موش در تله باقي مانده و مانع به دام افتادن موش‌هاي ديگر مي‌شود برطرف گردد)، غير قابل نفوذ كردن ديوارها، مسدود كردن راه ورود موش مثلا از فاصله ميان پايين درها و سطح زمين، قرار دادن مواد اوّليه روي سكوهايي كه با ديوارها فاصله دارند و قرار ندادن اشياء اضافي در انبار كه ممكن است به عنوان پناهگاه، مورد استفاده موش قرار گيرد بسيار موثر و مفيد است. و بيش از استفاده از طعمه مسموم كه گاهي با خطراتي توام است كارآيي دارد.

نكته قابل ذكر ديگر ضرورت مشاركت همگاني در مبارزه با اين حيوانات موذي است لذا معمولا مبارزه موضعي به تنهايي اطمينان بخش نيست و با اندك بي توجهي، اين حيوانات زيان بخش از نقاط مجاور به محل‌هاي پاكيزه راه مي‌يابند.

3 ـ  رعايت بهداشت از ابتداي تهيه تا لحظه مصرف

منظور از اين عنوان، پايش مواد غذايي از هنگام تهيه، حمل و نقل، وسائل حمل و نقل، نگهداري، دستگاه هاي سرمازا در تمام موارد ضرورت، بهداشت ظروف، هنگام نگهداري و هنگام طبخ مواد غذايي، عرضه و فروش، آماده كردن براي مصرف و حتي هنگام مصرف است و همانگونه كه در ابتداي اين مبحث اشاره كرديم اكتفا كردن به محصول نهايي بدون دقت توام با حساسيت و جديت در طول زنجيره تهيه و توليد مواد غذايي قابل اطمينان نيست.

اصول كلي نگهداري مواد غذايي

بهداشت مواد غذايي

۱

بهداشت مواد غذايي

 

دكتر محمدمهدي اصفهاني

دانشگاه علوم پزشكي ايران

 

اهداف درس

 

انتظار مي‌رود فراگيرنده، پس از گذراندن اين درس، بتواند

Ø     عوامل آلودگي مواد غذايي را بشناسد و نقش و اهميّت هريك از آن‌ها را توضيح دهد

Ø     راهكارهاي عملي پيشگيري از آلودگي‌هاي ثانويه مواد غذايي را بيان كند

Ø     مهمترين باكتري‌ها و ويروس‌هاي عامل مسموميت‌هاي غذايي را نام ببرد و نشاني‌هاي باليني عمده ناشي از آن‌ها را توضيح دهد

Ø      راه هاي پيشگيري از مسموميت‌هاي غذايي را بيان كند و به تهيه كنندگان مواد غذايي، آموزش دهد

 

واژه هاي كليدي

            بهداشت مواد غذايي، آلودگي، فساد، بيماري، مسموميت، عفونت، مواد سمّي

مقدمه

براي برخورداري از تغذيه مناسب و درست بايد به دو موضوع زير توجه داشت :

1ـ دريافت عوامل مختلف غذايي متناسب با نيازهاي بدن (ماكرونوترينت‌ها، ميكرونوترينت‌ها . . .).

2ـ دريافت غذاي مورد نياز به صورت كاملا سالم و فاقد آلودگي‌هاي زيان بخش و در شرايطي كه مواد مغذي آن در مراحل مختلف تهيه، طبخ، نگهداري تا حد امكان حفظ گردد. آنچه كه اينك مورد بحث ما است در حقيقت همين موضوع دوم است كه معمولا تحت عنوان بهداشت مواد غذايي مورد گفتگو قرار مي‌گيرد.

يادآوري اين نكته براي توجه بيشتر به اهميّت بهداشت مواد غذايي، سودمند است كه ممكن است غذاي مصرفي كاملا با نيازهاي جسمي انسان هماهنگ باشد و همه شرايط يك تغذيه كافي را داشته باشد اما به لحاظ آلودگي يا وجود عوامل زيان بخش در آن، سلامت انسان را به طور جدي تهديد نمايد. لذا بهداشت مواد غذايي، در واقع تضمين كننده سودبخشي غذاي مناسب و يك ركن اساسي در تغذيه صحيح است.

فساد و آلودگي مواد غذايي

اگر چه مفهوم فساد به عنوان پيدايش تغييرات نامطلوب و زيان بخش در مواد غذايي با مفهوم آلودگي به عنوان ورود و اضافه شدن عوامل بيماري‌زا و نامطلوب به مواد خوردني متفاوت است، اما به هر صورت، هم آلودگي و هم فساد، هر دو به كاهش كيفيت و يا غير قابل مصرف شدن مواد غذايي منجر مي‌گردد، از اين رو، بدون آنكه اين دو مفهوم را يكسان و همانند بدانيم، در يك گفتار مختصر، اين دو پديده را يكجا بررسي مي‌نماييم:

پيامد فساد و آلودگي غالبا پيدايش شرايطي در ماده غذايي است كه مصرف آن خواه در كوتاه مدت و خواه در صورت تداوم مصرف، آثار نامطلوبي بر سلامت انسان مي‌گذارد.

عوامل فساد و آلودگي،گاهي مستقيما و گاهي نيز به طور غيرمستقيم مثلا فراهم كردن زمينه فعاليت عوامل ديگر، موجب تغييرات نامطلوب و بيماري‌زايي ماده غذايي مي‌شوند. آگاهي از اين نكته به انسان كمك مي‌كند كه مناسب ترين تدبيرها را براي كنترل عوامل فساد و آلودگي و در نتيجه فراهم كردن سلامت غذا بكار گيرد.

عوامل آلودگي و فساد مواد غذايي

با توضيحي كه در باره دو مفهوم آلودگي و فساد مواد غذايي داده شد اينك جا دارد نگاه كوتاهي به عوامل عمده موثر در پيدايش آلودگي و فساد داشته باشيم:

1 ـ  باكتري‌ها

باكتري‌ها به صورت‌هاي مختلفي موجب آلودگي و فساد در مواد غذايي مي‌شوند. گاهي حضور عامل بيماري زا در مواد غذايي (مثلا وجود عوامل سببي سِل و بروسلوز در شير، يا باسيل تيفوئيد در غذاي آلوده) آنرا به صورت بيماري زا در مي‌آورد گاهي ورود ميكروب به مواد غذايي و سمومي كه ترشح مي‌كند (اگزوتوكسين مثلا در مورد استافيلوكوك طلايي، كلوستريديوم بوتولينوم و آندوتوكسين در مورد كلوستريديوم پرفرنژنس يا كلوستريديوم ولشي) سبب مسموميت مصرف كننده مي‌شود و زماني هم ميكروب غير بيماري زا با تجزيه مواد غذايي آنرا به صورت غيرقابل مصرف در مي‌آورد.

2 ـ  كپك‌ها

كپك‌ها با حضور رطوبت كافي (70 تا 90 درصد) فعاليت مي‌كنند. محيط حاوي قند و اسيدي براي آن‌ها مطلوب تر است اما با وجود اين كپك‌ها در رطوبت‌هاي كمتر، دماي پايين و روي انواع مواد غذايي نيز مي‌توانند رشد و فعاليت كنند. وقتي شرايط براي فعاليت آن‌ها نامساعد شود فورا ايجاد اسپور مي‌كنند، اسپورها در برابر خشكي و سرما مقاوم مي‌باشند و در فضا پراكنده مي‌شوند و با مساعد شدن شرايط به سرعت تبديل به شكل فعال مي‌گردند.

 انواع مختلف كپك‌ها در مواد غذايي ديده مي‌شوند (مهمترين كپك‌هاي مواد غذايي از دسته پني سيليوم، موكور، ريزوپوس، فوزاريوم و آسپرژيلوس مي‌باشند). كه برخي خودشان سمّي، گروهي نيز داراي اگزوتوكسين (مثلا آسپرژيلوس فلاووس و نيز آسپرژيلوس پارازيتيكوس كه سم آفلاتوكسين ترشح مي‌كند ـ اين سم علاوه بر آن كه سرطانزا است موجب هموآگلوتيناسيون نيز مي‌شود) هستند و ضمناً با تجزيه مواد غذايي موجبات فساد خوردني‌ها را نيز فراهم مي‌آورند ترشح اگزوتوكسين كپك‌ها غالبا در حرارت بالاتر از 10 درجه سانتيگراد صورت مي‌گيرد.

3 ـ  حشرات

حشرات علاوه بر آلوده ساختن مواد غذايي با انتقال ميكروب‌ها از فضولات و مواد آلوده بر روي مواد غذايي و نيز باقي گذاشتن مواد دفعي خود روي آن‌ها، از مواد غذايي به عنوان محلي براي تخمگذاري استفاده مي‌نمايند تخم‌ها در زمان كوتاهي به لارو تبديل مي‌شوند لاروها غالبا به شكل كرم‌هاي كوچكي ديده مي‌شوند. مگس وقتي روي مواد غذايي مي‌نشيند ابتدا مقداري از ترشحات دستگاه گوارش خود را روي آن مي‌ريزد تا به كمك آن بخشي از غذا را به صورت محلول در آورده بمكد. لذا بقيه ترشحات گوارشي آن روي غذا باقي مي‌ماند. برخي حشرات نيز مانند سِنّ در بقاياي بزاقشان، فاكتور آنتي تريپسين وجود دارد كه از قابليت مصرف مواد غذايي مي‌كاهد.

4 ـ  انگل‌ها

گاهي وجود تخم انگل (مثلا در مورد اكسيور يا كرمك و اكينوكوكوس گرانولوزوس عامل كيست هيداتيك) و زماني وجود لارو انگل (مثلا در مورد لارو آسكاريس در سبزي‌هاي آلوده و يا لارو تنيا ساژيناتا در گوشت گاو و ساركوسيست در گوشت گوسفند و بز) غذا را ناسالم مي‌كند.

5 ـ  آنزيم‌ها

علاوه بر آنزيم‌هاي ترشح شده از عوامل فساد نظير باكتري‌ها، كپك‌ها و غيره آنزيم‌هاي طبيعي موجود در مواد غذايي نيز عامل تجزيه و اُتوليز و در نتيجه فساد مواد غذايي مي‌شوند.

6 ـ  گرما

گرما در محدوده خاصي به عنوان عامل مساعد كننده شرايط براي فعاليت عوامل فساد، عمل مي‌كند.

 

7 ـ  رطوبت

با توجه به نقش آب در فراهم ساختن شرايط براي انجام فعاليت‌هاي آنزيماتيك، شيميايي، ميكروبي و غيره از رطوبت به عنوان يكي از عوامل مهم موثر در فساد مواد غذايي اسم مي‌بريم.

8 ـ  نور

نور و بخصوص اشعه ماوراء بنفش باعث تغييراتي در مواد غذايي مثلا اكسيده شدن روغن‌ها، ويتامين‌ها و غيره ميشود لذا در زمره عوامل كمك كننده به فساد مواد غذايي است.

9 ـ  اكسيژن

با توجه به نقش اكسيژن در اكسيداسيون مواد غذايي، حضور هوا به طور كلي و اكسيژن به طور اخص در كنار مواد غذايي از عوامل تسريع كننده در فساد خوردني‌ها شناخته مي‌شود.

10 ـ  مجاورت و اضافه شدن مواد خارجي

ورود مواد زيان بخش خارجي و وجود بقاياي سموم دفع آفات نباتي و نگهداري مواد تصعيد شونده در كنار مواد غذايي مثلا نگهداري ماده قابل تصعيد نفتالين در انبار مواد خوردني و به طور كلي ورود هر ماده خارجي به هر نحو به مواد غذايي از عوامل مهم در فساد و آلودگي مواد غذايي محسوب مي‌شود.

آلودگي‌هاي اوليه و ثانويه

ادامه آلودگي صوتي

۴

اندازه گيري تراز فشار صدا

براي اندازه گيري ترازهاي صدا وسايل اندازه گيري مورد نياز است. يكي از اين وسايل تراز سنج صدا است. براي تعيين ميزان همبستگي مقادير اندازه گيري شده با احساس بلنـدي، اكثـر وسايل اندازه گيـري مجهـز به شبكه هاي حساسيت اند. شبكه A مطابق با منحني 40 فان است و تواترهاي پايين را از هم مجـزا مي‌كنـد. شبكه B با منحني 70 فان مطابق دارد و شبكه C حساسيت‌هاي خطي رانشان مي‌دهد. در عمل، شبكه هاي B و C به خوبي با نمودارهاي بلندي مطابقت ندارند. اين بدان علت است كه منحني‌هاي بلندي براي نغمه هاي خالص بدست آمده است. در حالي كه صدا در محيط به صورت صداهاي مختلط است. شبكه A ، به عنوان مقياس اندازه گيري معيار براي بلندي صداهايي تا هر تواتر و هر شدتي تعيين شده است. اندازه گيري‌هايي كه با استفاده از شبكه A انجام مي‌گيرد و به صورت dBA نشان داده مي‌شود. هر صداسنج مجهز به دو وضعيت سريع و كند است. از اولي به هنگام تغييرات سريع تراز فشار صدا و از دومي هنگامي كه مقدار متوسط صدا تغييراتي بيش از 4 dB دارد، استفاده مي‌گردد، براي اندازه گيري صداي كوبه اي، وسايل مخصوصي نياز است.

اندازه گيري‌هاي دقيق تر صداهاي مختلط توسط دستگاه هاي دقيقي كه شدت را بر حسب بندهاي هنگامي اندازه مي‌گيرد امكان پذير است. چنين اندازه گيري‌هايي در استفاده صحيح از اثر جذب صدا وهمچنين استفاده از مواد كاهش دهنده صدا كه داراي ويژگي‌هاي غيرخطي در تمام بيناب تواتر هستند لازم به نظر مي‌رسد. در صورتي كه تراز صدا فقط بر حسب dB A اندازه گيري شود، تراز كلي ناميده مي‌شود كه فقط اطلاعات كلي و اوليه اي را ارائه مي‌دهد.

واژه هاي مرتبط با آلودگي صدا

تراز صدا (Sound Level)

تراز هر صدايي با تقريبي كه در عمل قابل قبول است بر اساس يكي از دو رابطه زير مشخص مي‌گردد:

 L_p = 20log P/P_o يا L1 = 10 log/I/I_o كه در آن : L1  = تراز شدت صدا، به مقياسdB ،  = Lpتراز فشار صدا، به مقياسdB  ،  = I_oشدت صداي مبنا (وات به مترمربع Io = 10^{-12  ،}  = Poفشار موثر صداي مبنا كه مقدار آن برابر است با 2 x 10^-5 نيوتن به مترمربع (پاسكال) ، I = شدت صداي مورد نظر، بر حسب وات به مترمربع، P = فشار موثر صداي مورد نظر، بر حسب نيوتن به مترمربع (پاسكال)، log = لگاريتم به پايه ده نسبت مورد نظر.

وزن يافته (Sound Level)

وقتي بيناب صدايي عمدتاً و به روش خاصي تغيير داده شود عمل انجام شده را وزن دادن مي‌نامند. اعمال اين روش بر روي يك بيناب به صورت پسوندي استاندارد در فراسنج اندازه گيري شده مشخص مي‌گردد.

اثرات صدا بر روي انسان

بطور كلي اثرات صدا بر روي انسان را مي‌توان در دو قسمت جداگانه شنيداري و غيرشنيداري، مورد مطالعه قرار داد :

الف ـ اثرات صدا بر روي دستگاه شنوايي

هر چند صداهاي خيلي شديد (مثلاdB  150) مي‌تواند باعث پارگي پرده صماخ يا تخريب ديگر قسمت‌هاي گوش بشود اما صدمه به شنوايي معمولاً در ترازهاي پايين تر (90-85 dB) رخ مي‌دهد كه ناشي از آسيب موقت يا دائم سلول‌هاي مژه دار حسّي كه روي سطح و ستيبولي غشاء پايه در گوش داخلي قرار دارند، مي‌باشد. وقتي در فركانس‌هاي معيني افت شنوايي ايجاد شود براي آنكه شخص قادر به شنيدن آن فركانس باشد بايستي تراز صدا از حد معمول آستانه شنوايي بالاتر باشد، به اين جهت افرادي كه دچار افت شنوايي هستند بطور غيرعادي بلند حرف مي‌زنند، چون صداي خودشان را نمي‌شنوند. به علاوه اين افراد اغلب اوقات حرف بي صدا را كه داراي فركانس بالا هستند خوب درك نمي‌كنند. به اين جهت براي آنان درك صحيح كلمات مشكل مي‌شود. شخص با وجود اينكه اصوات حاصل از كلمات را درك مي‌كند اما قادر به فهم صحيح كلمات و تعقيب مكالمه نمي‌باشد، مگر اينكه گوينده كلمات را به آرامي و بطور واضح و مشخص ادا نمايد. اين چنين افت شنوايي معمولاً به يكي از دو صورت زير است:

1 ـ تغيير موقت آستانه شنوايي (Temporary Threshold Shifts : TTS)

كه در آن شنوايي معمولاً درطي 16 ساعت پس ازتماس با صداي آسيب زا برگشت مي‌كند.

 

2 ـ تغييردائم آستانه شنوايي ناشي از صدا (Permanent Threshold Shifts : PTS)

كه معمولاً يك ماه پس از توقف مواجهه با صداي آسيب زا اندازه گيري مي‌شود. بروز افت شنوايي ناشي از صدا معمولاً به صورت تدريجي بوده و در ابتدا فركانس‌هاي مكالمه اي را در بر نمي‌گيرد، در نتيجه شخص از نقصان شنوايي خود بي اطلاع است. تشخيص زودرس شروع افت شنوايي و اطلاع از كيفيت تحمل گوش فرد نسبت به صدا بوسيله آزمايشات شنوايي سنجي، امكان پذير است. در مجموع عواملي چون شدت صدا، طول مدت تماس، سن و حساسيت ويژه گوش فرد عواملي هستند كه در ايجاد و پيشرفت عارضه افت شنوايي دخالت دارند.

 

در رابطه با اثرات شنوايي صدا مطالعات زيادي به عمل آمده و با استفاده از دستگاه هاي شنوايي سنجي، عوارض شنوايي صدا بخوبي شناخته شده است به طوري كه در بسياري از كشورها افت شنوايي ناشي از صدا از نظر قانوني جزو "بيماري‌هاي ناشي از كار" منظور مي‌شود.

اثرات درازمدت صدا بر روي شنوايي

اثرات درازمدت صدا بر گوش انسان به صورت كري ادراكي يا عصبي ظاهر مي‌گردد. يعني به واسطه كار در محيط‌هاي پُر سروصدا سلول‌هاي شنوايي معدوم گشته و منجر به كري غيرقابل برگشت مي‌گردد. به اين نوع افت شنوايي كري حرفه اي هم مي‌گويند. اين افت شنوايي معمولاً متقارن و دو طرفه بوده و هر دو گوش مانند هم دچار افت شنوايي مي‌گردند. كري حرفه اي ناشي از كار كه در طي چندين سال فعاليت در محيط‌هاي پرصدا ايجاد مي‌گردد، معمولاً داراي چهار مرحله است:

 

مرحله اول : مرحله شروع يا مرحله خستگي گوش 

در اين مرحله كارگر بعد از پايان كار روزانه احساس گرفتگي و سنگيني و خستگي در گوش را دارد كه به فاصله دو يا سه ساعت از بين مي‌رود، چنانچه در اين مرحله اديومتري به عمل آيد كاهش شنوايي در فركانس‌هاي 4000 هرتز، مشهود خواهد بود كه جبران پذير است. اين مرحله دو يا سه هفته طول مي‌كشد و بعد از آن كارگر هيچگونه ناراحتي در گوش خود احساس نمي‌كند.

 

مرحله دوم : مرحله اختفاء كامل

اين مرحله ممكن است بسته به شرايط محيط كار و ويژگي‌هاي فردي و يا سن افراد از 20-2 سال طول بكشد. در اين مرحله سلول‌هاي شنوايي در فركانس‌هاي 6000ـ3000 هرتز و مخصوصا در فركانس 4000 هرتز آسيب ديده ولي چون اين فركانس‌ها در مكالمات روزمره لازم نيست و شنوايي فركانس‌هاي مكالمه اي سالم است، فرد آسيب ديده، هيچگونه احساسي از مصدوم شدن گوش خود ندارد.

 

مرحله سوم : مرحله اختفاي نسبي

در اين مرحله در اثر گسترش ناشنوايي از فركانس‌هاي 4000 هرتز به طرف فركانس‌هاي زير 6000 و 8000 و همچنين فركانس‌هاي بم 2000ـ100ـ500 كارگر به تدريج صوت‌هاي با فركانس‌هاي بالا را نمي‌شنود و احساس نيمه شنوايي دارد. گسترش و پيشرفت اين مرحله سرانجام منجر به كري يا ناشنوايي كامل مي‌گردد.

 

مرحله چهارم : مرحله ناشنوايي كامل يا قطعي

در اين مرحله كارگر به ناشنوايي خود پي مي‌برد و شنوايي فركانس‌هاي مكالمه اي شخص بطور واضح و قطعي مصدوم شده است.

ب ـ اثرات غيرشنيداري

كاوينيو (Cavigneaus) و دروبر (Derobert) اثرات غيرشنيداري صدا را به ترتيب زير بيان نموده اند: صداي مزاحم و ناخوشايند مي‌تواند باعث عصبانيت و تحريك پذيري شود. براي اين منظور لازم نيست حتما صدا شديد باشد بلكه تيك تاك يك ساعت ديواري در يك سالن انتظار كافي است كه روي يك زمينه حساس و آماده اثر نموده، باعث عصبانيت و حالت تهاجمي به خود گرفتن گردد.

تحقيقات به عمل آمده در محيط ‌هاي صنعتي نشانگر آن است كه صداي شديد با سردرد، حالت تهوع، پرخاشگري، اضطراب، ناتواني جنسي و تغييرات در خلق و خو ارتباط دارد. همچنين مطالعات انجام شده بر روي كارگران صنايع فلزي كه در محيط پُرصدا كار مي‌كنند، نشان داده كه نسبت اختلافات خانوادگي و مناقشات كارگران در بين اين افراد به مراتب بيش از كارگراني است كه در محيط‌هاي كم صدا و آرام كار مي‌كنند.

اثرات صدا بر روي كارايي (Performance)

بر اساس تحقيقات آزمايشگاهي هر چند صداي پيوسته بر ميزان كارايي درفعاليت‌هاي ذهني و حركتي سـاده اثـر سويـي نـدارد، امـا اگـر صدا نامنظـم و متنـاوب و غيرقابـل پيش بيني باشد بر كارايي در امور مراقبتي (Vigilance tasks)، حافظه اي (Memory tasks) و وظايف پيچيده (Complex tasks) كه شخص در آنِ واحد بايد دو عمل انجام دهد تاثير منفي مي‌گذارد. ضمنا اثرات صدا برروي كارايي به عوامل مختلفي چون : نوع صدا و شدت آن، قابل پيش بيني يا غيرقابل پيش بيني بودن آن، نوع كار و وظيفه، ميزان قدرت تحمل استرس و ديگر ويژگي‌هاي شخصيتي فرد بستگي دارد.

برنامه هاي حفاظت از شنوايي (Hearing Conservation Programs) 

هدف از برنامه هاي حفاظت از شنوايي در محيط كار، جلوگيري از بوجود آمدن و پيشرفت افت شنوايي ناشي از مواجهه با صدا در كارگران مي‌باشد. در آمريكا پس از شناخت افت شنوايي به عنوان يك مشكل بهداشتي،   OSHA (Occupational Safety and Health Administration) دستورالعمل‌هايي را اعلام نمود كه شامل حداقل اصول و مقررات لازم بود تا كارفرمايان بتوانند آن‌ها را در محيط كار برقرار كنند. هر چند اجراي اين اصول به تنهايي نيز ضامن موثر بودن كامل اين برنامه در جلوگيري از بوجود آوردن ضايعات شنوايي نيست.

افت شنوايي بدون توجه به منشاء توليد آن به جنبه هاي مختلف زندگي صدماتي وارد مي‌كند، در درجه اول تداخل در ارتباطات شغلي و اجتماعي است كه قسمت اعظم زندگي را تشكيل مي‌دهد. در اكثر مشاغل و حرفه ها داشتن حس شنوايي سالم جزء اركان اصلي است. در محيط كار، افراد نياز دارند تا دستورات و علائم آگاهي دهنده و غيره را بخوبي بشنوند، علاوه بر اين در ساير موارد نيز در اجتماع، ارتباط با خانواده، فاميل و دوستان قسمت اساسي از زندگي اجتماعي را تشكيل مي‌دهد. تمام اين موارد، بر لزوم حفظ قدرت شنوايي بيش از پيش تاكيد مي‌كند. اجراي برنامه حفاظت از شنوايي در محيط كار علاوه بر مسائل شغلي موارد غيرشغلي را شامل خواهدشد، چون ناراحتي‌هاي شنوايي غيرشغلي نيز از طريق معاينات شنوايي دوره اي مشخص خواهد شد. مزاياي اجراي اين برنامه براي كارفرمايان، مستقيما متوجه حفظ و ارتقاء سطح توليد خواهد شد. بازده كار افزايش يافته و سبب كاهش حوادث ناشي از كار مي‌شود و علاوه بر اين استرس و خستگي ناشي از مواجهه با صدا نيزكاهش خواهد يافت.

برنامه حفاظت در برابر شنوايي كارگران شامل 5 مرحله مي‌شود كه عبارتنداز: بررسي منظم صدا، اجراي روش‌هاي مهندسي يا اداري به منظور برقراري حدود مجاز، آموزش، استفاده از وسايل حفاظت فردي، ارزشيابي از طريق اديومتري. در محيط كار، بر حسب مورد، اجراي يكي از مراحل فوق مي‌تواند مورد تاكيد بيشتري قرار گيرد. ولي به طور كلي اجراي تمام 5 مرحله، اساسي و موثر مي‌باشد.

آموزش

مرحله آموزش از اهميت خاصي برخوردار است، زيرا كارگران و همچنين كارفرمايان تا زماني كه بخوبي از هدف برنامه و مزاياي اجراي آن آگاه نباشند، نمي‌توانند بطور موثر و فعال در اين برنامه شركت كنند. بايد تاكيد داشت كه رعايت و اجراي اصول حفاظت و بهداشت نيز جزء شرايط كار، محسوب مي‌شود. بدون آموزش و آگاهي افراد، برقراري اصول بهداشتي و اجراي برنامه HCP موفقيت آميز نخواهد بود. به منظور اجراي صحيح بررسي صدا، پذيرش تغييرات محيطي، تغييرات احتمالي در ماشين آلات و همچنين اجراي موفقيت آميز استفاده از وسايل حفاظت فردي و اديومتري مرحله آگاهي و آموزش كارگران حتي قبل از 4 مرحله فوق بايد بخوبي انجام گيرد و در فواصل منظمي تكرار گردد.

بررسي صدا

هدف اصلي از بررسي صدا در محيط كار تعيين TWA براي كارگران يا براي ايستگاه كار و يا به منظور طبقه بندي مشاغل برحسب ميزان صداي موجود مي‌باشد. به طور كلي بررسي صدا ميزان مخاطره آميز بودن آن را براي كارگران تعيين مي‌كند تا به دنبال آن خط مشي مناسب براي HCP تعيين شود. پس از بررسي صحيح و مناسب صدا، ميزان صداي بيش از حد مجاز در كارخانه تعيين شده و مي‌توان روش‌هاي موثر كنترل را براي كاهش دائم صدا در آن محيط به كار بست و يا بر حسب نوع كار، به عنوان يك روش تكميلي، استفاده از وسايل حفاظت فردي را به كارگران توصيه نمود.

كنترل مهندسي و اداري

روش‌هاي كنترل مهندسي و اداري سبب كاهش مواجهه كارگران با صدا مي‌شود. اصول كنترل مهندسي شامل ايجاد تغييرات در منابع مولد صدا (مانند نصب مافلرها و غيره، كاهش انتشار صدا در محيط مانند نصب جاذب‌ها، مانع‌ها و نصب محفظه هاي كامل مي‌شود. كنترل اداري عبارتست از جابجايي و تعويض تجهيزات قديمي و مستهلك شده، تعيين و اجراي مرتب برنامه تعميرات و نگهداري وسايل. علاوه بر اين، تغييرات در برنامه كارگران توسط محدود كردن زمان مواجهه، جزو مراحل مختلف كنترل اداري است.

وسايل حفاظت فردي

در صورتي كه اجراي روش‌هاي كنترل مهندسي به طور كامل نتواند صدا را به حد مجاز كاهش دهد. استفاده از وسايل حفاظت فردي مي‌تواند بطور مكمل مورد استفاده قرار گيرد از اين رو در چنين مواردي با انتخاب مناسب اين وسايل از نظر راحتي كارگران به هنگام استفاده و همچنين موثر بودن آن‌ها در كاهش صدا مي‌توان شنوايي كارگران را حفاظت نمود.

ارزشيابي از طريق اديومتري

وضعيت شنوايي هر كارگر بايد بطور دوره اي و منظم توسط شنوايي سنجي مورد بازرسي قرار گيرد. در صورتي كه برنامه حفاظت از شنوايي بطور صحيح و موفقيت آميز انجام گيرد، اوديوگرام افراد نبايد تغييري در آستانه شنوايي آن‌ها كه ناشي از كار در محيط پر صدا است را نشان دهد. در صورت مشاهده هرنوع تغيير لازم است افراد مسئول به چاره جويي بپردازند، هنگامي كه تغيير در وضعيت شنوايي منشاء غيرشغلي داشته باشد، در اوديوگرام‌هاي مشخص شده و جهت تصحيح اين ضايعه روش‌هاي اصولي اعمال خواهد شد، ازجمله كاهش زمان مواجه با صدا در محيط كار.

منابع

 

1) Cox, I.R; (1958) Industrial Noise and the Conservation of Hearing in  Patty, A.A. Industrial Hygiene  and Toxicology, Interscience  Publ.  Inc; New York, PP. 621. 

 

2) Hamernik, R. and Henderson, D. and Solve. R. (1980).New Perspective  an  Noise Induced Hearing Loss, PP. 511-18. 

 

3) Hemond, C; J; 1983, Engineering Acoustics Noise Control. Prentice-  Hall INC PP. 135-136. 

 

4) Proposals for Noise Control Legislation Based on a Pilot  Study of  Noise in  Tehran , Department of the  Environment , Bertlin Cooper  Macdonald, 1977. 

 

5) Myberg, A.A. 1990.The Effects of Man-Made Noise on the Behavior of  Marine Animals, Environment International, Vol. 16, 575-586. 

 

6) Brouen, A.L; 1990, Measuring  the Effect  of Aircraft Noise on sea  Birds, Environment International, Vol. 16, PP.587-592. 

 

7) Koszarng-Z, Gorynski, P; 1990. Exposure of School Children and Tea  chers to Noise at School, Rocz-Panstw-Zakl-Hig.41(5-6):PP.297-310. 

 

8) Baumbach- W: Morstedt-R; Skhulze-B:Wolke-G; Ullmannk; Grossmann-G,  1990. New Aspects of the Traffic Noise  Problem in the  Inner City  Area, Z-Gesamte-Hye. 36 (4), PP.204-6. 

 

9) Schulze-B; Wolke-G; Morstedt-R; Ullmann-R; Grossmann-G,1990,Street  Traffic Noise and Stress Experience, Z-Gemate-Hgg;36(4):PP.201-3. 

 

10) Kawabata-T, 1991, Effects of Tohoku Shinkasen Noise on Living Environment of School Children- Changes with the Increase of the Maximum Train Speed, Nippon Koshu- Eix- Zasshi, 34(1) PP.52-63. 

 

11) Ohrstrom, E; and Rylander, R; 1990, Sleep Disturbance by Road Traffic Noise A laboratory Study on Number of Noise Events, J. Sound and  Vibratin, 143 (1), PP. 93. 

 

12) Kuno, K; Oisoi, Y;Misoina, Y;1993, Comparison of Noise Environment  of Residences in Nagoga, Japan and in Bejing, Coina, Applied Acoustics. 40, PP.153-167. 

 

13) Paul A. Bel et al; Environmental Psycology, Holt Rineoart and Wins  ton, inc, Printed in USA. 

 

14) Berger, EH. Word, WD, Morill , JC. Royster , LH. (1986). Noise and  Hearing Conservation Manual, Am. Ind. Hyg. Assoc. 

 

15 ـ اكبر خانزاده، ف ; قيامي، الف (1353). بررسي و كنترل صدا در كارخانه چيت سازي تهران ، از انتشارات علمي دانشكده بهداشت و موسسه تحقيقات بهداشتي، نشريه شماره 1867 ، دانشگاه تهران.

 

16 ـ اكبر خانزاده ، ف ; قيامي ، الف (1353). كاهش آستانه شنوايي كارگران بافنده در اثر سروصداي زياد. مجله بهداشت ايران، جلد دوم، صفحات 03543

 

17 ـ  پرويزپور، د ;  مشكي ، پ (1356). سروصدا در صنايع نساجي ، مجله بهداشت ايران، جلد سوم، صفحات 78ـ077

 

18 ـ  رنجبران، م (1362). بررسي تغييرات فونكسيون‌هاي ريوي و آستانه شنوايي كارگران در رابطه با عوامل محيط كار، پايان نامه فوق ليسانس، دانشكده بهداشت، دانشگاه تهران.

 

19 ـ  پرويزپور، د. ; اكبر خانزاده، ف (1360). افت دائم شنوايي دراثرسروصدامحيط كار، مجله نظام پزشكي، سال هشتم، شماره 2 ، صفحه 093

 

20 ـ  ميرمبين، پ (1363). اختلاف شنوايي و گفتاري ناشي از كار ، از مجموعه مقالات دومين سمينار ايمني و بهداشت كار، وزارت كار و اموراجتماعي.

 

21 ـ  بيگلرپور، س (1364). بررسي افت شنوايي ناشي از سروصدادركارگران بافنده.پايان نامه كارشناسي ارشد بهداشت حرفه اي و حفاظت صنعتي، دانشكده بهداشت، دانشگاه علوم پزشكي تهران، صفحه 060

 

21 ـ  مكانيك، م. نقشه ترازبندي صدا در شهر تهران، نشريه شماره 65 ، مركزتحقيقات ساختمان و مسكن، دي ماه 01362

 

22 ـ  طرح جامع بررسي آلودگي صدا (1379ـ1374). سازمان حفاظت محيط زيست.

 

23 ـ  نصيري، پ (1373). مباني اكوستيك در ساختمان ، انتشارات مركز تحقيقات ساختمان و مسكن.

 

24 ـ  ضوابط و مقررات صدابندي درساختمان‌ها (1375). انتشارات مركز تحقيقات ساختمان و مسكن.

 

25 ـ  طاهري نامقي، م (1375). بررسي ميزان صداو اثرات ذهني رواني آن برروي اپراتورهاي مخابرات. پايان نامه كارشناسي ارشد بهداشت حرفه اي.

 

ادامه آلودگي صوتي

۳

كميّت صدا

كميّت علامت صوتي موضوع پيچيده تري است زيرا از عبارات مختلفي استفاده مي‌شود و اعداد و مقادير زيادي در اين ميان مطرح است. هنگامي كه از قدر مطلق صدا صحبت مي‌شود، ما به بلندي فكر مي‌كنيم كه كميتي ذهني (Subjective) و نشان دهنده واكنش غيرخطي گوش نسبت به كميّت فيزيكي صدا است. تراز (كميت) صدا برحسب توان صوتي، فشار صدا، تراز فشار صدا (SPL) ، شدت صوت و تراز شدت صدا (IL) تعريف مي‌شود كه تمام آن‌ها با يكديگر و با كميّت ذهني بلندي نيز تفاوت دارند. به منظور درك اين مفاهيم، لازم است چگونگي شنيدن و نحوه انتشارصدا در فضاي آزاد را بدانيم.

آستانه شنوايي، يعني حداقل شدت صدايي كه يك گوش سالم مي‌تواند تشخيص دهد 10^-16 W / cm² است كه (عملا گوش همچنان كه شرح داده خواهد شد به فشار صدا جواب مي‌دهد). حداكثر شدت صدايي كه گوش بدون صدمه مي‌پذيرد تقريبا  W/cm²10³ است. گسترده اين دوآستانه  10¹³ است.

جدول 2 ـ  مقايسه مقادير اعشاري، نمايي و لگاريتمي شدت‌هاي مخلتف اكوستيكي

 

جدول 2 مفهوم فيزيكي اين اعداد را نشان مي‌دهد. هنگام بررسي اين نوع كليات دو مشكل وجود دارد. خود اعداد كوچك هستند، در حالي كه نسبت‌هايشان بسيار بزرگ است. به علاوه گوش انسان بطور لگاريتمي به فشار و شدت جواب مي‌دهد. يعني با دو برابر شدن شدت، احساس بلندي دو برابر نمي‌شود. اين تغييرات كوچك قابل درك هستند. براي حل اين مشكلات لازم است معياري به ترتيب زيرتعيين نمود:

1 ـ  حداقل شدت يا فشار قابل درك را صفر فرض كرد.

2 ـ  از توان‌هاي مثبت در پايه 10 استفاده كرد.

3 ـ رابطه ثابتي بين تفاضل حسابي و تغييرات بلندي وجود داشته باشد، درصورتي كه بين دو شدت صدا 10 واحد اختلاف باشد، اين اختلاف معادل دو برابر شدن (يا نصف شدن) بلندي است. بنابراين در چنين مقياسي، تفاوت بين 20 تا 30 و همچنين 60 و 70 ، هميشه معادل دو برابر شدن بلندي است و آن رامقياس دسي بل گويند.

تراز شدت  (IL) دسي بل (dB)

كلمه "تراز" نسبت كميّت اندازه گيري شده به كميّت مبنا است. تراز شدت، نسبت شدت اندازه گيري شده به شدت مبنا است. تراز شدت با رابطه زير نشان داده مي‌شود.

 

 رابطه: IL = 10 Log /I/I_o   كه : IL = تراز شدت، بر حسب dB ، I = شدت، بر حسب W/cm²  _o I  = شدت مبنا (يعني،W/cm²   10¹⁶، آستانه شنوايي است)  log  = لگاريتم در پايه 10 .

بنابراين ما مقياسي را برقرار كرده ايم كه سه شرط بالا را در برمي‌گيرد. تراز شدت صدا بدون بُعد است زيرا نسبت دو كميتي است كه داراي واحد يكسان بوده و واحدها حذف مي‌شوند. تراز شدت برحسب dB اندازه گيري مي‌شود. جدول 2 سهولت استفاده از مقياس لگاريتمي دسي بل را در مقايسه با اعداد اعشاري و نمايي نشان مي‌دهد. جدول 3 فهرست كوتاهي از تغييرات شدت بر حسب dB وتغييرات ذهني احساس بلندي را نشان مي‌دهد. توجه كنيد كه تراز شدت 10 دسي بل معادل دو برابر شدن بلندي است. تغييرات تراز شدت به ميزان dB معادل 4 برابر شدن احساس بلندي صدا است. تفاوت بين دو تراز شدت به صورت رابطه زيراست :

 

رابطه :  IL = 10LogI²/I₁         

چند مثال كه در آن از dB و محاسبات لگاريتمي استفاده شده، به خواننده كمك مي‌كند تا با اين سيستم مفيد بيشتر آشنا شود.

جدول 3 ـ  تغييرات ذهني و تغييرات تراز شدت مربوطه

 

تغيير ذهني در بلندي	تغيير در تراز  (dB)
تا اندازه اي محسوس	3
محسوس	^1-6
كاملا محسوس	7
دو برابر يا نصف بلندي	10
چهار برابر يا 4/1 بلندتر	20

 

(1)    وقتي فاصله از منبع در ميدان آزاد دو برابر يا (نصف) مي‌شود، اين معادل است با تغيير  dB  در تراز فشار صدا

فشار صوت و تراز فشار صوت (SPL)

آستانه شنوايي يا حد اقل فشار صوت قابل درك براي انسان 20 pa يا 2 x 10⁴ ميكروبار فرض مي‌شود. در محاسبات تراز فشار صوت مبنا، مشابه تراز شدت مبنا،  OdB مي‌باشد. از آنجا كه گوش بطور لگاريتمي به شدت جواب مي‌دهد و كميّت فشار با ريشه دوم شدت متناسب است رابطه تراز فشار صوت به صورت زير نشان داده مي‌شود :

 رابطه  : SPL = 10 log (P²/P_o²) SPL = 20 log (P²/P_o) ، در اين رابطه : SPL = تراز فشار صوت، بر حسب dB ، P = فشار، بر حسب پاسكال (بار) Po = فشار صوت مبنا، بر حسب پاسكال pa) pa 20 يا bar 2 x 10^-4μ) . چون براي تراز شدت و تراز فشار صوت، مبناي OdB را مطابق با آستانه قرار داديم، از اين رو مي‌توان مقياس dB را براي تراز فشار صوت (SPL) و تراز شدت صوت (IL) به كار برد و همچنين مقادير dB مربوط به دو كميّت فوق را به جاي هم به تناوب استفاده كرد، هر چند كه كميّت شدت و كميّت فشار مربوط به تراز dB بخصوص از نظر مقدار و واحد با هم كاملا متفاوتند. براي مثال، تراز 70 dB معادل شدت W/cm2 10⁹ و فشار  0/063 pa است. واقعيت اين است كه 70 dB تقريبا مطابق با تراز نوفه خاصي است. مي‌گوييم " تقريبا" زيرا اگر يك عدد براي تراز صدا به دسي بل (dB) تعيين كنيم، دو مشكل ايجاد مي‌شود:

1 ـ تراز فشار صوت با زمان تغيير مي‌كند، مگر براي صداي خالص پايا

2 ـ تراز فشار اجزاي مختلف اكثر صداهاي عادي متغير است.

براي فايق آمدن بر اين دو مشكل از دو روش فني مي‌توان استفاده كرد. اگر صدايي داراي يك تواتر مشخصي باشد، تراز فشار صوت مربوط به آن تواتر را مي‌توان به كار برد. اين حالت در مورد صداهاي نسبتا ثابت مانند صداي ناشي از موتور يا هواكش و يا دستگاه دمنده (Blower) صادق است. صداهاي ديگري كه تراز و تواترشان متغيرند را مي‌توان روي نمودار بند يك هنگامي رسم كرد و حداكثر تراز فشار صوت را به ازاي درصد زماني، روي آن مشخص نمود. بنابراين صداي ناشي از تردد وسايل حمل و نقل توسط ترازهايي نشان داده مي‌شود كه 90% از زمان داراي بيشترين مقدار است.

تراز بلندي : مقياس فان (Phon) 

گوش انسان، به تمام گستره تواتر 20 Hz تا 20 KHz به طور يكنواخت حساس نيست. حد آستانه دردناكي به ميزان 120 تا 130 dBبراي تمام تواترها وجوددارد. در حالي كه حد پايين آستانه (آستانه شنوايي) به ميزان OdB فقط درتواتر  1000 Hz تعيين شده است. گوش انسان درتواتر 3000 تا 4000 هرتز بيشترين حساسيت را دارد و آستانه شنوايي در اين تواترها –5 dBكمتر از ساير تواترها است. اين حساسيت غيرخطي درتمام طيف شنوايي وجود دارد. براي تعيين حساسيت غيرخطي گوش، آزمايش‌هاي زيادي در تواترهاي مختلف با نغمه هاي ساده انجام گرفته است و از شنونده خواسته شده تا بلندي ذهني برابر را اعلام كند.

اندازه گيري تراز فشار صدا

ادامه آلودگي صوتي

۲

مطالعات انجام شده در ساير كشورها

در بررسي ديگري كه در مركز بهداشت حرفه اي دانشگاه دانيو اسكاتلند در بين سال‌هاي 1970ـ1969 تحت عنوان اثرات اجتماعي كاهش شنوايي در نتيجه صداهاي ناشي از ماشين‌هاي بافندگي بر ريو 96 نفر كارگرانجام گرديد، نتايج زير به دست آمد :

1 ـ كاهش آستانه شنوايي در بين كارگران بافنده بيش از گروه شاهد بود

2 ـ بافندگان در درك صحبت ضعيف تر از گروه شاهد بودند

3 ـ بافندگان از نظر عقب افتادگي اجتماعي از نقطه نظر شنوايي نسبت به گروه شاهد درصد بيشتري  بودند

4 ـ نه درصد از بافندگان از وسايل كمك شنوايي نظير سمعك استفاده مي‌كردند، در صورتي كه در گروه شاهد هيچ يك از وسايل كمكي شنوايي استفاده نمي‌كردند.

پژوهشي كه در سال 1978 بر روي 100 كارگر مرد تحت عنوان تاثير حساسيت‌هاي فردي بر روي اثرات صدا از نظر كاهش قدرت شنوايي انجام گرفت، تاثير عواملي چون سن، سابقه تماس با صدا، اختلالات قلبي و عروقي، ديابت و اعتياد به سيگار بر روي افراد تحت مطالعه ارزشيابي گرديد. نتايج حاصله از اين مطالعه نشان داد كه:

1 ـ علاوه بر تاثير مستقيم سن و سابقه كار، اعتياد به سيگار نيز با كاهش شنوايي ارتباط مستقيم دارد

2 ـ هيچگونه ارتباطي بين كاهش شنوايي و اختلالات قلبي و عروقي، ديابت به دست نيامد.

پژوهش‌هاي انجام شده در زمينه اثرات صدا بر انسان

باوجود قوانين و دستورالعمل‌هاي مناسب جهت جلوگيري از انتشار آلودگي صدا در نواحي مختلف شهري در كشورهاي مختلف دنيا هنوز بررسي آلودگي صدا يكي از موضوعات مهم تحقيقاتي نيز به شمار مي‌رود. بطوري كه نتيجه اين تحقيقات مستمر معمولاً منجر به كاهش تراز فشار صورت مجاز از سوي مراجع بين المللي وملي مي‌گردد: در سال 1990 در لهستان تحقيقي توسط Gorynski, Koszarng تحت عنوان مواجهه معلمين و دانش آموزان با صدا انجام شد. صداي موجود در مدرسه مورد مطالعه ناشي از فعاليت كودكان تراكم بيش از حد در كلاس‌هـا، عـدم وجـود وسايل و مواد آكوستيكي بوده است. در بررسي به عمل آمده، تراز فشار صوت گستره (60-95 dBA) با حداكثر dBA  80 داشته است. گاهي تراز فشار صوت اندازه گيري شده در حد تراز فشار صوت صنعتي بوده است. اين وضعيت در مورد دفاتري مثل دفتر پزشك مدرسه، مدير مدرسه، اتاق قرائت و دفتر آموزگاران صدق مي‌كند و معمولاً در اين فضاها اصول كنترل صدا رعايت نشده است.

مطالعه اي توسط W-Baumbah و همكارانش در آلمان در زمينه جنبه هاي جديدي از مشكل صداي ترافيك در داخل شهر در سال 1990 انجام گرفته است. محققين، ميزان آرامش افرادي را كه در مناطق مختلف شهر زندگي مي‌كنند و ارتباط آن را با تراز معادل، Leq و تراز حداكثر Lmax ، صداي ترافيك و همچنين ارتباط آن را باكاهش صدا بررسي مي‌كنند و علاوه بر آن نتايج اثرات صداي ترافيك راروي ساكنين قبل و بعد از كاهش بار ترافيك نشان داده اند. يك مطالعه جامعه شناسي راجع به اثرات صداي ترافيك و استرس ناشي از آن توسط B. Schulze  و همكاران در شهر Erfurt آلمان انجام شد. نمونه هاي مورد مطالعه به صورت تصادفي از ميان ساكنين شهر انتخاب گرديد و ميزان ناراحتي و آزردگي در ميان آنها مورد مقايسه و مطالعه قرار گرفت. با اندازه گيري ميزان صدا و تعيين ارتباط آن با ناراحتي يك حد آستانه مبتني بر آسايش افراد به دست آمد.

در سال 1991 نتيجه تحقيقات I. Kawabata در ژاپن در زمينه اثرات صداي ترن‌هاي Tohoku Shinkansen با سرعت‌هاي زياد بر محيط زندگي دانش آموزان، منتشر شده حداكثر سرعت اين ترن‌ها در مارس 1985 از 210 كيلومتر بر ساعت به 240 كيلومتر بر ساعت افزايش داده اند. در اين بررسي، ميزان صدا اندازه گيري شده و از طريق پرسشنامه مطالعه اي بر روي دانش آموزان و مادران آن‌ها صورت گرفت. در فاصله 25 متري از خط آهن تراز صدا از 73 به 76 دسي بل افزايش يافته و در كنار ريل ميزان تراز فشار صوت از 77 دسي بل افزايش را نشان داده است. وقتي ترن با سرعت Km/hr 216 حركت مي‌كند تراز صدا در محيط كلاس 67 دسي بل گزارش شده است. بيشترين ناراحتي گزارش شده، اختلال در شنيدن و گفتار بوده است. در محيط خانه بيشترين ناراحتي ناشي از ارتعاش ساختمان خانه، اختلالات در تصاوير تلويزيوني و اختلال در شنيدن و ميزان ناراحتي گزارش شده در مادران، بيش از كودكان بوده است.

به منظور بررسي اثر صداي ناشي از ترافيك بر روي مراحل و كيفيت خواب، Rylander و Ohrstrom  تحقيقي بر روي 28 نفر با سنين 20 الي 29 سال انجام دادند. نتايج تحقيق نشان داد كه كيفيت خواب اين افراد با افزايش صدا به ميزان dB  60 كاهش مي‌يابد و اين كاهش به ازاي 16 تردد صوتي در شب معني داراست.Kuno و Hyashi در سال 1993 مطالعه اي روي ميزان صدا در مناطق مسكوني شهرهاي ناگوياي ژاپن و پكن انجام داده اند. تراز صوت در مدت زمان يك شبانه روز انجام گرفته و بررسي اجتماعي واكنش ساكنين نسبت به صدا صورت گرفته است نتايج اين پژوهش نشان داده است كه توزيع تراز صدا در هر دو شهر تقريبا مشابه است ولي واكنش ساكنين اين دو شهر نسبت به صدا كاملا متفاوت بوده است ؟

صدا : تعريف و كليات

صدا مي‌تواند به طرق مختلف كه بستگي به نحوه مطالعه ما دارد تعريف شود. صدا يك موج فيزيكي، يا ارتعاشي مكانيكي و يا به زبان ساده، يك سري تغييرات فشار، در يك فراگير (Mediume) كشسان (Elastic) است. در مورد صداي هوابرد، فراگير كشسان هواست. براي صوت پيكري فراگير كشسان، بتن، فولاد، چوب، شيشه و تركيباتي از اين مواد است. در اين گفتار، صدا را ساده تر و محدود تر تعريف مي‌نماييم. يعني صدا را با علائم قابل شنيدن تعريف مي‌كنيم. ولي اين بدان معنا نيست كه علائم مادون صوت و فراصوت، جزء صدا نيستند و حتي منظور اين نيست كه آيا صداهاي غيرقابل شنيدن براي انسان وجود دارد يا خير. صداهايي كه نمي‌توانيم بشنويم معمولاً به اين بحث مربوط نمي‌شوند. براي روشن تر شدن مطلب، هميشه فرض بر اين است كه شنونده، جواني است با قدرت شنوايي طبيعي در گستره 20 تا 20000 هرتز. با اين فرضيات، صدا به صورت يك سري از تغييرات فشار، تعريف مي‌شود. در هوا، اين تغييرات فشار شكل تراكم و انبساط را به خود مي‌گيرد. صداي يك زنگ، صوت خالص (Pure tone) را بطور يكنواخت در تمام جهات پخش مي‌كند، يعني از پخش اين صدا سطح موج دايره اي بوجود مي‌آيد.

بايد توجه داشت كه تغييرات فشار، حامل اطلاعات صوتي در جهت سطح موج حركت مي‌كند يعني طولي. اين بر خلاف علائم راديويي است، براي مثال در علائم راديويي، موج به صورت طولي حركت مي‌كند ولي اطلاعات يعني آمايش، بر حسب ارتفاع موج و شكل آن تشريح مي‌شود يعني عرضي. بنابراين صدا حركت موجي مكانيكي طولي است.

تواتر

تعداد دفعاتي كه چرخه تراكم و انبساط هوا در واحد زمان روي دهد، تواتر صدا تعريف مي‌شود. براي مثال اگر 1000 چرخه در يك ثانيه روي دهد تواتر (Frequency) صدا CPS 1000 (1000 هرتز) است. در صدا، مفهوم تواتر اغلب به واژه اي به نام "نواك" (Pitch) كه از موسيقي گرفته شده است، اطلاق مي‌شود. هر قدر تواتر بيشتر باشد، نواك بيشتر است و بر عكس. گستره تقريبي تواتر براي شنوايي يك جوان سالم، بين 20 تا 20000 هرتز است. ولي با افزايش سن و به علت پديده سنگيني گوش (Presbycusis) قدرت شنوايي كاهش مي‌يابد. شناخت اين پديده در مدارس از اهميت ويژه اي برخوردار است، زيرا صداهايي با نواك خيلي بلند كه براي اكثر افراد بالغ غيرقابل شنيدن است (صداي مردان بيشتر از صداي زنان) مي‌تواند براي دانش آموزان آزاردهنده باشد. براي مثال، به گزارش دندانپزشكان استناد مي‌كنيم كه صداي ناشي از مته هاي توربيني با سرعت زياد و وسايل پاك كننده دندان براي بسياري از بيماران جوان ناراحت كننده است. اين وسايل صداهايي را در گستره 15 تا 20 كيلو هرتز ايجاد مي‌كنند. تواتر اصـلي صـداي گفتاري انسان تقريبا در گستره 100 تا 600 هرتز است، ولي تواتر هماهنگ‌هاي (Harmonic) آن تا 7500 هرتز مي‌رسد. اطلاعات گفتاري، غالبا با تواترهاي زياد انجام مي‌گيرد. در حالي كه انرژي صوتي غالبا در تواترهاي پايين متمركز است. گستره بحراني ارتباطات گفتاري بين 300 تا 4000 هرتز است. ‌هارمونيك‌هايي خارج از اين حد تواتر، به صداي گفتاري، ويژگي خاص مي‌دهد.

صوتي كه تنها از يك تواتر تشكيل شده باشد، نغمه خالص(Pure tone) (موج صوتي كه به وسيله حس شنوايي طبيعي قابل شنيدن است) خالص است، غير از صوتي كه توسط دياپازون (Diapason : اين واژه فرانسوي است كه معادل آن در زبان انگليسي است و به معني آلتي دو شاخه و فولادين كه براي امتحان ارتعاشات يا ميزان كردن صدا به كار مي‌رود) ايجاد مي‌گردد، نغمه خالص به ندرت يافت مي‌شود. اصوات موسيقي از يك تواتر اصلي و مضرب‌هاي صحيح تواتر اصلي (هارمونيك) تشكيل شده است. صداهاي معمولي تركيبات مختلطي از تواترها هستند.

سرعت انتشار

صدا بسته به نوع محيط انتشار، با سرعت‌هاي متفاوتي حركت مي‌كند. در هوا، در سطح دريا، سرعت صوت 344 m/s يا 113 fps است. اين مقادير معادل 770 مايل بر ساعت يا 1239 كيلومتر بر ساعت است. سرعت صوت در مقايسه با سرعت نور كه 186000 مايل بر ثانيه است، آهسته به نظر مي‌رسد. از آنجا كه صداعلاوه بر هوا در محيط‌هاي ديگر نيز منتشر مي‌شود، لازم است سرعت آن را در ساير محيط ‌ها بدانيم. جدول 1 سرعت انتشار صدا را در محيط ‌هاي مختلف نشان مي‌دهد از تغييرات سرعت در دما و ارتفاع صرف نظر مي‌شود و محاسبات تقريبي با خطاي 3% ، سرعت را در هوا fps  1100 و m/s 350 تعيين مي‌كند.

طول موج و انواع انتشار

فاصله اي كه موج در يك چرخه طي مي‌كند يا فاصله بين دو نقطه مشابه از امواج پي درپي، طول موج ناميده مي‌شود. رابطه بين طول موج، تواتر و سرعت صوت در رابطه 1 ، بيان شده است.

رابطه :  λ = c / f  كه در اين رابطه λ =  طول موج، بر حسب متر يا فوت c = سرعت صوت بر حسب m/s  يا fps و f = تواتر بر حسب هرتز است. صداهاي كم تواتر با طول موج بلند و امواج با تواتر زياد با طول موج كوتاه مشخص مي‌شود. گستره طول موج قابل شنيدن براي انسان از 27/1 سانتي متر تا 24/15 متر است.

جدول 1 ـ سرعت انتشار صدا در محيط ‌هاي مختلف

سرعت		محيط
فوت بر ثانيه ft/s	متر بر ثانيه m/s
1130	344	هوا
6425	1410	آب
10825	3300	چوب
11800	3600	آجر
12100	3700	بتن
16000	4900	فولاد
16400	5000	شيشه
19000	5800	آلومينيوم

 

توجه : اعداد جدول تقريبي هستند، زيرا چگالي محيط ‌ها متغير است. متوسط تواتر در نظر گرفته شده است.

كميّت صدا

آلودگي صوتي

۱

آلودگي صوتي

 

دكتر پروين نصيري

دانشكده بهداشت و انستيتو تحقيقات بهداشتي، دانشگاه علوم پزشكي تهران

 

اهداف درس

انتظار مي‌رود فراگيرنده، پس از گذراندن اين درس، بتواند:  

Ø      مفهوم آلودگي صوتي و اهميت بررسي آن‌را شرح دهد

Ø      سابقه تاريخي پژوهش‌هاي انجام شده در زمينه آلودگي صوتي در صنعت و محيط زيست را توضيح دهد

Ø      مفاهيم مطروحه در آلودگي صوتي را بيان كند

Ø      واژه هاي مرتبط با آلودگي صوتي را توضيح دهد

Ø      اثرات آلودگي صدا بر انسان را طبقه بندي نمايد

Ø      اثرات صدا بر سيستم شنوايي را شرح دهد

Ø      اثرات غيرشنيداري صدا را توضيح دهد

Ø      اهداف برنامه حفاظت از شنوايي را شرح دهد

Ø      مراحل مختلف اجراي برنامه حفاظت از شنوايي را بيان نمايد

Ø      ضرورت اجراي برنامه هاي حفاظت از شنوايي در صنعت را گوشزد نمايد

 

واژه هاي كليدي

            آلودگي صوتي، صنعت، محيط زيست، شنيداري، غيرشنيداري، حفاظت از شنوايي

مقدمه

نياز به صنعت در جوامع گوناگون، ايجاد كارخانه ها و صنايع توليدي مختلف را به دنبال داشته است. صنعتي شدن نيز سبب گرديده تا نيروي انساني شاغل در تماس هميشگي با وسايل ماشيني و تجهيزات قرار گيرد. اثرات ناشي از استفاده گسترده از وسايل ماشيني و تجهيزات صنعتي به صورت مواجهه انسان‌ها با مخاطرات گوناگون در محيط كار خودنمايي مي‌كند. يكي از انواع مخاطرات در محيط كار، انتشار صداي آزار دهنده و ارتعاشات ناشي از كار كردن خط توليد صنعتي است. علاوه بر اين رشد سريع تكنولوژي در تمام زمينه ها و همچنين افزايش جمعيت سبب گرديده تا انسان‌ها نه تنها در زندگي شغلي و اجتماعي خود كه حتي در خارج از محيط كار نيز در معرض صداهاي ناهنجار ناخواسته با شدت‌هاي گوناگون قرار گيرند. ازجمله مي‌توان به مواجهه انسان با صداي ناشي از كار كردن وسايل الكتريكي خانگي، وسايل ارتباط جمعي مانند راديو و تلويزيون، صداي ناشي از حركت وسايل حمل و نقل در شهرها و حتي خارج از شهرها، صداي ناشي از ماشين آلات مختلف ساختمان سازي و حتي در محيط‌هاي كار اداري صداي ناشي از ماشين‌هاي تايپ و غيره اشاره داشت.

هر چند امواج صوتي به عنوان عاملي ضروري در زندگي انسان به حساب مي‌آيند، زيرا به وسيله آن امكان ارتباط با ديگران فراهم شده يا از خبر وقوع حادثه اي آگاه مي‌شويم، اما در پاره اي از موارد و در شرايط خاص شنيدن اين امواج صوتي و با عوامل ضروري، چندان خوش آيند نيست. آن دسته از امواج صوتي كه به صورت ناخواسته منتشر مي‌شوند و مي‌توانند براي شنوايي آزاردهنده باشند، سروصدا  (Noise) يا آلودگي صوتي  (Noise pollution) ناميده مي‌شوند.

بهترين و ساده ترين عاملي كه تفاوت بين صدا و آلودگي صوتي را تشخيص مي‌دهد، تفاوت بين احساس و ذهنيت آن است كه به ما مي‌گويد اوّلي صداي خواسته و دوّمي صداي ناخواسته و آزاردهنده است. اين تعريف در برگيرنده نوع صوت نمي‌شود. براي مثال، گفتار (Speech) كه در اكثر موارد صداي خواسته است. هنگامي كه از منزل يا آپارتمان همسايه و يا در محل كار از اتاق مجاور شنيده مي‌شود مي‌تواند مانند سروصدا آزار دهنده، احساس شود و آلودگي صوتي ارزيابي گردد. از طرف ديگر صداي برخاسته از دستگاه تهويه كه مُخل آسايش به حساب مي‌آيد با غلبه بر گفتار ناخواسته و نابجا مي‌تواند صداي خواسته محسوب شود.

موضوع آلودگي صوتي و اثرات بهداشتي ناشي از آن تنها به صداهاي صنعتي و محيط كار محدود نمي‌شود. هر چند كه اثرات سوء ناشي از كاركنان با صداي صنعتي قابل بررسي جدي بوده و حتي محيط اطراف را تحت تاثير قرار مي‌دهد، لذا موضوع آلودگي صوتي را مي‌توان شامل دو بخش عمده دانست، صنعت و محيط زيست.

آلودگي صوتي در ترازهاي بالاي فشار صوت (بيش از 85 دسي بل) باعث اثرات مستقيم بر روي اندام شنوايي شامل تغيير موقت آستانه شنوايي (Temporary Threshold Shift : TTS) و درصورت تماس طولاني ايجاد افت دائم شنوايي (Permanent Threshold Shift : PTS) مي‌گردد. اما در محدوده اي از ترازهاي پايين‌تر (بين 50 تا 80 دسي بل) اثرات عمده آن تحت عناوين آزاردهندگي (Annoyance) ، مزاحمت (Disturbance) ، اخلال در آسايش  (Bother) و ناخواسته بودن (Intrusion) قلمداد مي‌شود، به عبارت ديگر قسمتي از اثرات صدا مربوط به تاثير آن بر روي دستگاه عصبي نباتي و وضع رواني و رفتاري افراد است.

مطالعات انجام شده در ايران

پس از شكل گرفتن گروه بهداشت حرفه اي در دانشكده بهداشت در سال 1351 براي اوّلين بار مسئله سروصداي محيط كار از نظر علمي در يك كارخانه نساجي، مورد بررسي قرار گرفت، نتايج حاصله از اين بررسي نشان داد كه شدت صوت در اين صنايع به حدي است كه احتمالا به قدرت شنوايي لطمه مي‌زند. مطالعه ديگري كه در همين زمينه در سال 1351 بر روي كارگران بافنده انجام گرفته گوياي همان نتيجه فوق است. ضمنا پژوهش ديگري در سال 1356 براي مطالعه تاثير عواملي چون شدت صدا، سابقه كار و استراحت ضمن كار روزانه بر روي افت شنوايي حاصله در كارگران هم زمان با اندازه گيري و تجزيه و تحليل صداي محيط كار در سه محيط مختلف انجام شده كه با در نظر گرفتن ضوابطي 844 نفر از كل كارگران شاغل در اين صنايع انتخاب و آزمايش سنجش شنوايي گرديدند. بررسي نتايج حاصل از آزمايش سنجش شنوايي و شدت صوت نشان داد كه ميزان افت شنوايي حاصله در كارگران رابطه مستقيم با شدت صداي موجود در محيط كار و سابقه خدمت داشته و در مقابل استراحت ضمن كار روزانه تاثير معكوس دراين زمينه دارد. در تحقيق ديگري كه در سال 1362-1361 در زمينه افت دائم و موقت آستانه شنوايي در اثر سروصداي محيط كار نساجي بر روي 157 نفر كارگر نساج صورت گرفته مشخص شده است كه:

1 ـ كارگران جوان حساسيت بيشتري به سروصداي محيط كار داشته و در نتيجه دركليه فركانس‌ها بخصوص در فركانس 4000 هرتز افت ديده مي‌شود، در صورتي كه در كارگران مسن تر افت كمتر مي‌باشد

2 ـ افت دائم در كارگران مسن تر و با سابقه بيشتر مشاهده شده و بطور كلي نتيجه تحقيق گوياي ارتباط مستقيم صداي بالاتر از حد مجاز برروي آستانه شنوايي و ايجاد كري شغلي مي‌باشد.

پژوهش ديگري در زمينه تاثير مستقيم شدت صدا بر كاهش آستانه شنوايي در محيط كار آهنگري‌ها درسال 1360 بر روي 707 نفر كارگر شاغل به عمل آمده كه نتايج بررسي به شرح زير مي‌باشد:

1 ـ صداي زياد در كارگاه هاي آهنگري مونتاژ بويژه اطراف فركانس 4000 سيكل درثانيه توليد افت در آستانه شنوايي كرده است. ميزان افت شنوايي با افزايش شدت صدا و زياد شدن زمان مواجهه بيشترشده             است

2 ـ در كارگراني كه مدت زيادي در معرض صدا بوده اند از نظر شنوايي عقب افتادگي اجتماعي ايجاد شده است

3 ـ شدت صداي 85 دسي بل A و به بالا افت شنوايي قابل اندازه گيري بوجود آورده است.

مطالعه ديگري كه در سال 1363 تحت عنوان اختلالات شنوايي و گفتاري ناشي از كار در كارگران مشاغل مختلف (بخار، آهنگر، پرس كار) انجام پذيرفته نمايانگر آنست كه:

1 ـ كارگراني كه در تماس با صداهاي ضربه اي هستند دچار ضربه هاي صوتي (Acoustics Trauma) مي‌شوند. به اين مفهوم كه منحني شنواييشان در فركانس 4000 هرتز افت دارد

2 ـ كارگراني كه در تماس با صداهاي ممتد هستند، كم شنواييشان ابتدا در فركانس 4000 هرتز آغاز شده و به سايرفركانس‌ها (6000ـ3000 هرتز) گسترش مي‌يابد

3 ـ نتايج حاصله از بررسي وضعيت گفتاري ـ صوتي كارگران فوق الذكر نشان مي‌دهدكه اكثر آنها دچار گرفتگي صدا (Dysphonia) با درجات مختلف مي‌باشند.

مطالعات انجام شده در ساير كشورها

ادامه آلودگي هوا و اثرات آن

۵

آلودگي هوا و سرطان

جدول 7 ـ بعضي مواد سمي در هواي تهران 

 

158 نانوگرم در متر مكعب	هيدروكربور‌هاي عطري چند هسته اي
15	اتان
18	پروپان
31	بنزن
5	بوتادين
10	فرمالدئيد
7	استالدئيد

 

اين مواد حاصل احتراق سوخت‌هاي فسيلي هستند كه از طريق مصرف بنزين يا گازوئيل در خودروها وارد هوا مي‌شوند البته هزاران تركيب پيچيده وجود دارد كه سرطان‌زاهاي شناخته شده هستند و يا سلامت انسان را با ابتلا به بيماري‌هاي مزمن مثل آسم و يا حساسيت‌ها به خطر مي‌اندازند.

برآورد ميزان رابطه آلودگي هوا با سرطان بسيار مشكل است زيرا بسياري از تركيبات، شناخته شده نيستند و ضمنا عوامل زياد ديگري نيز در ابتلاء به سرطان موثرند. به هرحال تحقيقات اپيدميولوژيك، خطر بروز سرطان را در افرادي كه در معرض آلودگي هوا بوده اند نشان داده است. شايد موثق ترين شواهد از مطالعات مواجهه شغلي به دست آمده باشد كه در آن يك آلاينده مشخص مورد بررسي قرار گرفته است. بيشترين بروز سرطان در ريه بوده است ولي ساير اعضاء مثل مثانه، معده و كبد نيز مورد حمله سرطان ناشي از آلودگي هوا بوده اند (16). همچنين مرگ و مير ناشي از سرطان ريه در افراد سيگاري مقيم شهر 5/1 برابر افراد سيگاري مناطق روستايي مي‌باشد و اين دلالت بر اين دارد كه يك سوم از سرطان‌ها در افراد سيگاري مربوط به آلودگي هوا مي‌باشد. در جدول 8 برآورد موارد سرطان در تهران با توجه به اندازه گيري غلظت هيدروكربن‌ها كه توسط دانشگاه صنعتي شريف انجام گرفته و اثر هر يك از آلاينده ها كه از جدول صفحه 4ـ15ـ2 ماخذ (14) اخذ شده، محاسبه گرديده است. طبق اين برآورد 70 درصد از موارد سرطان ريه در افراد غير سيگاري به آلودگي هوا مربوط مي‌شود. ضمنا بايد متذكر شد كه در اين برآورد‌ها عدم اطمينان هم وجود دارد زيرا خطر ابتلا به سرطان تابع تجمع مواد سرطان‌زا در طول زندگي مي‌باشد لذا نمي‌توان كاملا به دريافت روزانه نسبت داد.

با اين برآورد سالانه 51 نفر از هر 100 هزار شهروند تهراني در معرض خطر سرطان قرار دارند كه براي حدود 8 ميليون جمعيت تهران متجاوز از 4000 مورد احتمال وقوع سرطان وجود دارد.

جدول 8 ـ خطر ابتلاء به سرطان ريه ناشي از تركيبات مختلف حاصل احتراق

 

تعداد بيمار در سال در هر 100 هزار نفر	نوع تركيب
10	PAH به صورت ذره از طريق تنفس
29	PAH از راه غذا
؟	PAH گازي
9/2	Ethen
1/1	Ethan
8/4	Butadiene
5/1	Benzene
4/2	Formaldehyde
7/51	جمع

 

جدول 9 ـ استاندارد‌هاي هواي آزاد به صورت راهنما براي اروپا (17)

ميانگين زمان	غلظت	نوع تركيب
15 دقيق	100 ميلي گرم در متر مكعب	مونوكسيد كربن
30 دقيقه	60 ميلي گرم در متر مكعب
1    ساعت	30 ميلي گرم در متر مكعب
8    ساعت	10 ميلي گرم در متر مكعب
8    ساعت	120 ميكروگرم در متر مكعب	اوزن
1    ساعت   سالانه	200 ميكروگرم در متر مكعب       40 ميكروگرم در متر مكعب	دي اكسيد ازت
10 دقيقه   24 ساعت   سالانه	500 ميكروگرم در متر مكعب        125 ميكروگرم در متر مكعب       50 ميكروگرم در متر مكعب	دي اكسيد گوگرد
24 ساعته سالانه	150    50	ذرات 10     PM
UR/Lifetime	6X10^-6^ميكروگرم در متر مكعب	بنزن

 

UR*  واحد ريسك است يعني 6 نفر از هر يك ميليون نفر اگر در تمام عمر با 1 ميكروگرم در متر مكعب بنزن مواجهه باشند خواهند مرد.

منابع

1) Sterne A. C. et al (1984) Fundamentals of air pollution 2^nd ed., Academic press PP 3-17. 

 

2 ـ غياث الدين، منصور (1378)، آلودگي هوا ترجمه از پركينز، انتشارات دانشگاه تهران صفحات 6ـ8 .

 

3) Heinsohn, R.J. and Kabel, R.L. (199), Sources and control of  Air pollution, Prentice Hall New Jersey PP 652-666. 

 

4) WHO (1987) Air quality guidelines for Europe, WHO Regional  publication series 23/PP 315-323, 338-356. 

 

5) U.S. Department of Health, Education and welfare, Environmental  Health service (1970) , Air quality criteria for carbon  monoxide PP 8-1 to 8-11 and 9-1 to 9-14. 

 

6) U.S. Department of Health Education and welfare Environmental  Health services (1970) Air quality criteria for photochemical  oxidants, U.S. Government printing

office, Washington D.C.  Parts 9 and 10 .

 

7) Environmental protection Agency (1971) Air quality for  oxygen oxides.  Air pollution control office, Washington D.C. parts 9 and 10 .

 

8 ـ معاونت پژوهشي وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي (1372) بررسي آلاينده هاي هواي شهر تهران (گزارش) .

 

9) Vigliani E.C. (1979), Leukemia associated with benene  :exposure, Anals of the New York Academy of sciences 271  (143-151) .

 

10) Jeremiy Colls (1997), Air pollution an introduction, E & FN  SPON London. 

 

11) Lende R, Huygen C, Jansen-Koster EJ, Knijpstra S, Peset R, Visser BF, Wolfs EH, Orie NG. (1975), A temporary decrease in the ventilatory  function of an urban population during an acute increase in  air pollution, Bulletin European de physiopathologie  respiratory 11:31-43  .

 

12) Sorensens at al. (1983); Annoyance reactions. In Ewetz, L &  camner P., ed. Health risks resulting from exposure to motor  vehicle exhausts; Report to swedish Government committee on  automotive air pollutions, Stockholm, National Institute of  Environmental Medicine. 

 

13 ـ غياث الدين، منصور :  آلودگي هوا (ترجمه) چاپ سوم 1378 ـ  انتشارات دانشگاه تهران صفحه 410 تا 415 .

 

14) Air quality control Co. (1997), Tehran Transport Emission  Reduction project, part 2-15 .

 

15) Hemmiki,k (1994), cancer risk of air pollution, Epidemical  evidence., Environmental health perspectives Vol. 102 sup.  October 4. 

 

16 ـ غياث الدين، منصور (1380)، آلودگي‌هاي ترافيك و اثرات آن بر جامعه. مجموعه مقالات دوّمين كنفرانس ترافيك تهران .

 

17) Revised WHO air quality guide lines for Europe second  edition. (1998) CEHA News letter No. 24 April 1998.

 

 

 

. . . اگر يكي از كيفيّات هوا بسيار زيادتر و يا بسيار كمتر از حد لازم گردد نوعي تعفّن در هوا پديد مي‌آيد كه شباهت به گنديدگي آب مرداب‌هاي متعفّن دارد، گوهر هوا به تباهي مي‌گرايد و همه گيري، پديد مي‌آيد. (ابن سينا ـ قانون در طب)

. . .

 

 

 

 

 

 

آلودگي ناشي از صنعت

ادامه آلودگي هوا و اثرات آن

۴

تركيب آلي فرار (Volatile Organic Compounds) (VOC)

اين تركيبات از دو نقطه نظر حائز اهميت مي‌باشند، اولا پيش نياز تشكيل اكسيدان‌هاي فوتوشيميايي هستند و ثانيا گونه هايي از اين تركيبات سرطان زاهاي شناخته شده اي مي‌باشند. در اين گروه چندصد تركيب وجود دارد كه سمي ترين آن‌ها بنزن است معمولا غلظت اين گروه را بدون متان ذكر مي‌كنند زيرا با آنكه متان با غلظت بيشتري در هوا وجود دارد ولي در حد موجود در هوا سمي نميباشد اما در تشكيل اكسيدان‌هاي فوتوشيميايي موثر است. اثرات بهداشتي بيشتر بر بنزن متمركز مي‌باشد كه استاندارد آن را 5 قسمت در بيليون تعيين كرده اند كه در نظر است در آينده به 1 قسمت در بيليون كاهش داده شود. طبق گزارش‌هاي موجود حدود 5 درصد بنزن در بنزين وجود دارد كه در ايران اخيرا به 1 تا 5/1 درصد كاهش داده شده است. ده درصد از موارد لوسمي را در انگليس به علت بنزن هوا مي‌دانند (9).

بنزن با فرمول C6H6 مايعي است شفاف بدون رنگ با دانسيته 87/0 و نقطه جوش 80 درجه سانتيگراد، فشار بخار آن 95/9 كيلو پاسكال در دماي 20 درجه سانتيگراد مي‌باشد در گذشته اين ماده به عنوان حلال مصرف زيادي داشته است كه به علّت خطرات آن، در حال حاضر ممنوع مي‌باشد. برداشت روزانه انسان از منابع مختلف در جدول شماره 5 آمده است. بطور كلّي در انگليس 78% بنزن هوا از اگزوز اتومبيل‌هاي بنزيني و 9 درصد از اتومبيل‌هاي ديزلي، 7 درصد از طريق تبخير و بقيه از منابعي مثل پالايشگاه هاي نفت و غيره منتشر مي‌شود (10).

جدول 5 ـ  برآورد برداشت روزانه بنزن از منابع عمده بر حسب ميكروگرم

 

كل	تنفسي			غذا و نوشيدني‌ها
	(b) هواي آزاد (c) سيگار			(a) غذا (a) آب
	تعداد يا كمتر
550-1300	0	0	30 تا 300	250-100    5-1
1200-700	600	1	در مناطق مسكوني
180-1300	1200	2

 

- a  با فرض جذب كامل

- b  فرض 20 متر مكعب تنفس در روز و 50% جذب

- c  هر پاكت محتوي 20 سيگار

(منبع)  WHO , Air Quality Guidelines for Europe 

گروه IARC تعداد زيادي موارد لوسمي ميلوبلاستيك و اريتروبلاستيك مرتبط با بنزن در مقالات گوناگون گزارش كرده اند و موارد پراكنده لوسمي ميلوئيد و بيماري‌هاي ديگر مشاهده شده است. تماس كارگران در معرض تماس با بنزن، رابطه معني دار آماري را بين لوسمي حاد و بنزن به اثبات رسانده است. در يك بررسي 6 ساله از 44 مورد بنزن كاهش رده هاي گلبولي خون (پان‌سيتوپني)، 6 مورد (14%) تبديل به لوسمي شده است. در يك بررسي ديگر از 66 مورد تحت تعقيب 11 مورد و از 135 مورد 13 مورد لوسمي ديده شده است (9).

ساير هيدروكربن‌هاي سمّي و خطرناك شامل پلي كلرپنتيدهيدروكربن(Poly Chlorinated Biphenyl : PCB) دي اكسين‌هاPoly Chlorinated Dibenzodioxin : PCDD)) ، فورين‌ها (Ploy chlorinated dibenzofuran: PCDF) و هيدروكربن‌هاي چند هسته آروماتيك‌ها (PAJ) مي‌باشد كه PCB ‌ها با نام اسكارل در ترانسفورماتورها مصرف دارد و ديوكسين و فورين از سوزاندن زباله هاي شهري وارد هوا مي‌شود.

دي اكسيد گوگرد

دي اكسيد گوگرد كه عمدتا از مصرف سوخت‌هاي فسيلي وارد جوّ مي‌شود در بسياري از شهرهاي بزرگ عمده ترين آلاينده به حساب مي‌آيد. مسئوليت حوادث ناگوار آلودگي هوا در شهر‌هاي ميوز ـ بلژيك، دونورا ـ  لندن و غيره به علّت غلظت بالاي دي اكسيد گوگرد همراه با ذرّات معلق بوده است.

دي اكسيد گوگرد، گازي است بي‌رنگ كه بر روي سطوح بسياري از مواد جامد و ذرات هوا واكنش انجام مي‌دهد. در آب و نيز قطرات باران حل مي‌شود و به تري اكسيد گوگرد و نهايتا اسيد سولفوريك تبديل مي‌گردد.

 

اثرات بهداشتي

مدت 10 دقيقه در غلظت‌هـاي 1 تا 5 پي پي ام در بعضـي از افراد آسمـي علائـم مشخـص تنگ نفس (Dyspnea) بروز مي‌كند كه به معالجه برونكوديلاتاسيون (Bronchodilatation) نياز خواهد داشت. با غلظت 1 تا 5/0 پي پي ام در 10 دقيقه فرد دچار خِس خِس و اشكال در تنفس مي‌شود. در غلظت 25/0 تا 5/0 پي پي ام در مدت 60 دقيقه تغييرات معني دار آماري در FVC يا S Raw ديده مي‌شود. در غلظت 3/0 پي پي ام در 120 دقيقه علائم ريوي مشاهده نگرديد (4). در مطالعات انجام شده در هلند چنين نتيجه گيري شده است كه عملكرد كمتر ريه در مناطق شهري در مقايسه با مناطق روستايي مي‌تواند به علت اثرات دراز مدت تماس با آلودگي‌هاي شهري باشد (11). در يك مطالعه ديگر كه در سوئد انجام شده است عكس العمل‌هاي دلهره و كج خلقي در مناطق شهري آلوده يك پديده معمولي است (12). مطالعاتي كه در دانشگاه اريزونا انجام شده در بررسي خون ميزان DNA بوسيله SO2 كاهش يافته و در كروموزوم‌ها تغييراتي بوجود آمده است. همچنين ديده شده است كه لنفوسيت‌ها از بين مي‌روند و مقاومت بدن در برابر بيماري‌هاي عفوني كاهش مي‌يابد (13). دي اكسيد گوگرد همراه با ذرّات معلّق اثر تشديدكنندگي دارد زيرا با ميزان حلاليتي كه دي اكسيد گوگرد با آب و در نتيجه مايعات مخاط حلق و حنجره دارد اثر آن بيشتر بر دستگاه فوقاني تنفسي است ولي در حضور ذرات به خصوص حدود 180 ميكروگرم در متر مكعب ذره به علت جذب سطحي و يا واكنش‌هايي كه با ذرات مي‌دهد تا اعماق ريه نفوذ مي‌نمايد و ضايعات ريوي و ساير اثرات مورد اشاره را تشديد مي‌نمايد. بطور كلي بررسي‌هاي WHO براي تعيين آستانه اثر نشان داده است كه با 1000 ميكروگرم در مدت 10 دقيقه اولين اثر ظاهر مي‌شود و با توجه به ضريب ايمني بيش از 500 ميكروگرم، تماس در مدت 10 دقيقه توصيه نشده است (3).

ذرات معلّق

به هر نوع ماده پراكنده اعم از جامد يا مايع كه از يك مولكول بزرگتر و از 500 ميكرون كوچكتر باشد، ذرّه گفته مي‌شود. براي ذرات با توجه به نوع و منشاء آن نام‌هاي مختلف مثل دود، دوده، مسيت فيوم و غيره داده شده است. مجموع ذرات را TSP و ذرات كوچكتر از 10 ميكرون را 10 PM و كوچكتر از 5/2 ميكرون را 5/2  PM10 مي‌گويند. با توجه به اينكه ذرات كوچكتر از 10 ميكرون به قسمت‌هاي تحتاني ريه وارد مي‌شوند و عمده ذرات راسب در الوئول‌ها يا آن‌ها كه از جدار ريه عبور كرده وارد جريان خون مي‌شوند كوچكتر از 5/2 ميكرون هستند، از نظر بهداشتي اين دو گروه از ذرات داراي اهميت خاصي مي‌باشند.

اثرات ذرات

در مورد اثرات ذرّات بررسي‌هاي زيادي انجام گرفته است در يك بررسي اپيدميولوژي كه توسط وينكشين و همكاران در شهر‌هاي بافلوواريه از ايالت نيويورك آمريكا صورت گرفته ميانگين دو ساله ذرات معلّق در چهار سطح آلودگي به شرح زير : سطح 1 كمتر از 80، سطح 2 بين 80 تا 100، سطح 3 از 100 تا 135 و سطح 4 بيش از 135 ميكروگرم در متر مكعب بررسي شده است. هر يك از اين مناطق آلوده به پنج كلاس اقتصادي اجتماعي تقسيم شدند. ميزان مرگ و مير به سبب تمام علل كشنده مثل بيماري‌هاي تنفسي و سرطان معده با افزايش غلظت ذرات افزايش يافته و نتيجه مستقل از وضعيت اقتصادي جامعه تحت مطالعه بوده است. در يك مطالعه ديگر دوكلاس و والر در سال 1946 بچه هاي تازه متولد شده را تا سن 15 سالگي مورد مطالعه قرار دادند و نشان دادند كه غلظت‌هاي حدود 130 ميكروگرم در متر مكعب ذرّات با عفونت در دستگاه تحتاني تنفسي رابطه دارد ولان و همكاران نيز مطالعه مشابهي را در انگليس انجام دادند و به اين نتيجه رسيدند كه عفونت دستگاه هاي فوقاني و تحتاني ريه هر دو با افزايش غلظت آلودگي هوا با ذرات معلق و SO2 رابطه معني داري دارند (13).

در 5 شهر آمريكا رابطه مرگ و مير با ذرات PM10 را به شرح جدول 6 بدست آورده اند. همانطور كه مشاهده مي‌شود مرگ در هر 100 هزار نفر در شهر لوس آنجلس كه بالاترين غلظت ذرات 10 PM  را دارد از ساير شهرها بيشتر است و بطور كلي 35 ميكروگرم ذرات كوچكتر از 10 ميكرون در متر مكعب عامل 55 مورد مرگ در هر صد هزار نفر بوده است (14).

جدول 6ـ رابطه مرگ و مير به علت ذرات در 5 شهر آلوده آمريكا

 

مرگ و مير در هرصد  هزار نفر	ميانگين غلظت سالانه  / m3  ميكروگرم	نام شهر
79	44	لوس آنجلس
44	29	نيويورك
49	34	شيكاگو
55	33	فيلادلفيا
45	33	X
55	35	ميانگين

 

طبق بررسي‌هاي سازمان جهاني بهداشت هر 10 ميكروگرم افزايش ذرات معلق باعث 3-1 درصد اضافه مرگ و ميرها خواهد شد. حال با توجه به اين امر وضعيت آلودگي هوا به ذرات معلق در شهر تهران در 5 ايستگاه مختلف بطور متوسط 96 ميكروگرم در متر مكعب ذرات زير 10 ميكرون مي‌باشد يعني اگر بطور متوسط براي هر 10 ميكروگرم اضافه غلظت 2 نفر به تعداد مرگ و مير اضافه شود ما در تهران براي هر صد هزار نفر 63 مورد مرگ و مير و براي 8 ميليون نفر جمعيت فعلي تهران حدود 5000 مورد فوت در اثر ذرات معلق هوا وجود دارد. بسياري از مطالعات نشان داده است كه وقتي غلظت ذرات معلق 10 ميكرون و كمتر از 20 ميكروگرم در متر مكعب تجاوز مي‌كند افزايش مرگ و مير، معني دار مي‌شود (15).

آلودگي هوا و سرطان

ادامه آلودگي هوا و اثرات آن

۳

اكسيد‌هاي ازت NOx 

از بين 7 اكسيد مختلف ازت، آنچه در آلودگي هوا اهميت دارد NO و NO2  از نظر سلامت انسان و N2O به عنوان گاز گلخانه در گرمايش زمين مي‌باشند.

 NO  گازيست بي رنگ و بي بو در حاليكه NO2  گازيست قرمز متمايل به نارنجي نزديك به قهوه اي داراي نقطه جوش 2/21 درجه سلسيوس و فشار جزئي كم كه آن را در حالت گازي نگه مي‌دارد. اين گاز خورنده اكسيدان قوي و از نظر فيزيولوژيكي محرك مجاري تنفسي و سمي است، سميت آن چندين برابر NO  مي‌باشد.

 NOx ابتدا به صورت NO در جريان احتراق از تركيب ازت و اكسيژن هوا در درجه حرارت بالا و بخصوص در موتور‌هاي احتراق داخلي تشكيل مي‌گردد و پس از ورود به هوا به سرعت تبديل به NO2 مي‌شود.

اثرات

افزايش مت هموگلوبين ـ ميزان مت هموگلوبين در خون بطور طبيعي بين صفر تا 8 درصد هموگلوبين است وقتي در اثر تماس در محيط آلوده غلظت آن در خون به 10 تا 15 درصد هموگلوبين برسد (اين غلظت در هواي آزاد بدست نمي‌آيد) علائمي مانند تنگ نفس كوششي (exertional dyspnea) كه به نارسايي اكسيژن و يا هيپوكسي با افزايش مت هموگلوبين منجر مي‌شود (1500-1200 پي پي ام، NO2). البته غلظت بالاتر كه منجر به سيانوز و مرگ در حيوانات بوده، مشاهده شده است.

بازدارندگي فعاليت آنزيم

غلظت 20 پي پي ام NO باعث توقف فعاليت هيدروژناز باكتري‌ پروتئوس ولگاريس شده است.

اثرات مجاري تنفسي

تغييرات در فعاليت ريه ها ـ تماس با غلظت تا 50 پي پي ام دركوتاه مدت يا غلظت‌هاي كم (8/0 PPM) در مدت طولاني تر با افزايش تعداد تنفس و كاهش ظرفيت ريه ها همراه بوده است.

اثرات عمومي پاتولوژيك

مطالعه روي حيوانات نشان داده است كه تغييرات پاتولوژيكي مشابه در اكثر حيوانات مورد بررسي بوجود مي‌آيد. عكس العمل‌هاي التهابي با هجوم ماكروفاژها ـ دژنراسيون سلول‌هاي اپيتليال، ادم ريه ها كه اين تغييرات در خرگوش‌هايي كه با غلظت 100 پي پي ام مدت 24 ساعت تماس داشته اند مشاهده شده است ساير عوارض شامل تغييرات سلولي ـ هيپرپلازي و جراحات آمفيزمي با غلظت‌هاي 5/0 تا 25 پي پي ام ازجمله اثرات پاتولوژيكي هستند.

اثرات سيستميك شامل تغييرات بافت‌هاي كليه و كبد و قلب پس از 2 ساعت تماس با غلظت 15 PPM، كاهش وزن، كاهش مصونيت در برابر بيماري‌هاي عفوني و حساسيت در برابر باكتري‌ها و احتمالا عفونت‌هاي ويروسي نيز از عوارض آلودگي هوا به دي اكسيد ازت مي‌باشد. بطور خلاصه اثرات حاد كوتاه مدت (يك ساعته) با غلظت‌هاي كم در حيوانات ديده نشده است.

مطالعات اپيدميولوژي

از سال 1970 به بعد مطالعاتي در هلند، انگليس و آمريكا انجام شده است. بطور كلي مطالعاتي در هواي آزاد انجام گرفته است ولي داده هاي به دست آمده حتي كافي براي تهيه يك راهنماي استاندارد نبوده است. مهمترين مطالعه در ايالات متحده روي دانش آموزان 10-6 ساله بوده است كه در 6 شهر انجام گرفته و چنين نتيجه گيري شده كه كودكاني كه در منزل آن‌ها براي پخت و پز از گاز استفاده مي‌شود بيشتر در معرض بيماري‌هاي ريوي مي‌باشند. چهار سال بعد مطالعه مشابهي در همين مدارس ولي با كودكان ديگر انجام گرفت كه نشان داد رابطه بين پخت و پز با گاز و بيماري‌هاي ريوي بچه ها ضعيف تر است و وقتي اثر ساير عوامل مداخله كننده در ايجاد بيماري را حذف كردند رابطه از نظر آماري معني دار نبود. مطالعه بزرگسالان هم رابطه بين پخت و پز با گاز و بيماري‌هاي ريوي را نشان نداد. در مجموع، از مطالعات اپيدميولوژي چنين نتيجه گرفته شده است كه استفاده از گاز در منازل اثر مختصري روي كودكان دارد و اين اثر پس از رشد بيشتر از بين مي‌رود (7).

 

چرخه اوزن و اسماگ فوتو شيميايي

اثر غير مستقيم اكسيد‌هاي ازت را مي‌توان توليد تركيبات فوتوشيميايي اوزن و اسماگ دانست :

 NO+O  اشعه ماوراء بنفش NO2  و  O + O2 ---------- O3

و اين اوزن علاوه بر اثرات بهداشتي كه دارد در حضور راديكال‌هاي OH و هيدروكربور‌ها وارد يك سري واكنش‌هاي زنجيره اي مي‌شود كه حاصل آن توليد آلاينده جديدي بنام پراكسي استيل نيترات (PAN) مي‌باشد.

 

منبع

منبع توليد NOx همانطور كه اشاره شد عمدتا با تركيب ازت و اكسيژن هوا در شرايط دماي بالا (حدود 1700 درجه فارنهايت) انجام مي‌گيرد. در شهر‌ها مهمترين منبع انتشار آن حمل و نقل شهري است و در صنايع عمدتا نيروگاه ها، اعم از نفت سوز يا گازسوز و صنايعي كه به نحوي با تركيبات ازت سروكار دارند مثل توليد اسيد نيتريك مي‌باشد. علاوه بر منابع انسان ساخت اكسيدهاي ازت توسط باكتريها، آتش فشان‌ها، رعد و برق نيز توليد مي‌گردد. روند تغييرات دي اكسيد ازت در تهران و در سال 1375 بين 2/10 تا 4/86 پي پي بي بوده است (7).

اوزن و ساير اكسيدان‌هاي فوتوشيميايي

اوزن يك اكسيدان بسيار قوي است كه به عنوان آلودگي ثانويه تحت تاثير اشعه خورشيد بر دي اكسيد ازت و توليد اكسيژن اتمي راديكال در هوا بوجود مي‌آيد. اين اوزن كه آنرا اوزن ترپوسفر مي‌نامند حداكثر غلظت 24 ساعته آن بطور طبيعي 06/0 پي پي ام است كه در فراز اقيانوس اطلس و در ارتفاع 3000 متري اندازه گيري شده است. در بعضي شهر‌هاي اروپايي غلظت يك ساعته بالاتر از 18/0 پي پي ام بوده است. غلظت اوزن در شهر تهران بسيار متغير وابسته به اشعه خورشيد و غلظت 2NO مي‌باشد. حداكثر 4/21 پي پي بي در مهر ماه 7/1 پي پي بي در آبان ماه و بطور متوسط حدود 4 پي پي بي گزارش شده است. اين اوزن به غير از اوزن استراتوسفر است كه جاذب اشعه ماوراء بنفش خورشيد بوده و  در واقع محافظ زندگي در كره زمين مي‌باشد.

راه ورود اوزن به بدن عمدتا از طريق تنفس است و به غير از اين انتظار برداشت به وسيله انسان نمي‌شود. بطور كلي طبق نظر ميلر (Miller) برداشت اوزن به شرح زير است :

1) اوزن مي‌تواند در هر قسمت از بافت ريه نفوذ كند كه خود، بستگي به غلظت اوليه آن دارد

2) حداكثر دوز در سطوح بافت در منطقه بين برونشيول و آلوئول‌ها مي‌باشد

3) جزء مختصري از اوزن وارد خون مي‌شود

4) افزايش كمّي در مقدار برداشت روي ناي و نايژه ها (تراكئوبرونشيال) اثر كمي دارد ولي اثر محسوسي روي قسمت اصلي ريه دارد (3).

اثرات بهداشتي

همانطور كه قبلا اشاره شده است اوزن يك اكسيدان بسيار قوي است و بنابراين مي‌تواند روي هر ماده بيولوژيكي اثر داشته باشد. بطور كلي اوزن اثر خود را با دو مكانيسم وارد مي‌نمايد :

 

الف) اكسيداسيون گروه سولفيدريل، امينواسيد‌ها، آنزيم‌ها، كوانزيم‌ها، پروتئين‌ها و پپتيد‌ها

ب) اكسيداسيون اسيد‌هاي چرب (Polyunsaturate) به پراكسيد‌هاي اسيد چرب

 

غشاءها هم از پروتئين و هم چربي تشكيل شده اند و به همين دليل هدف مناسبي براي حمله اوزن مي‌باشند. علاوه بر آزمايش‌هاي انجام شده روي حيوانات، مطالعات انجام شده روي تعداد زيادي انسان عوارض و نارسايي‌هاي مشخص ريوي به علت در معرض اوزن بودن مشاهده شده است. در بسياري از مطالعات، انسان بين 1 تا 3 ساعت در معرض غلظت‌هاي بين 200 تا 2000 ميكروگرم در متر مكعب اوزن قرار گرفته است (3).

مطالعات ميداني اپيدميولوژي روي بچه ها كاهش عملكرد ريه ها را در غلظت‌هاي 200 ميكروگرم در متر مكعب و كمتر نشان داده است. ساير بررسي‌ها تغييرات عمل كرد ريه و حالت‌هاي آسمي را در تماس با غلظت‌هاي 160 تا 340 ميكروگرم در متر مكعب نشان داده است. اين تغييرات با حرارت و وجود ساير آلاينده ها تشديد مي‌شده است. ساير علائم عمده در بچه ها شامل سرفه، سردرد با غلظت‌هاي 160 تا 300 ميكروگرم درمتر مكعب رابطه داشته است. تنفس اوزن بدون ساير اكسيدان‌ها نيز باعث بروز ناراحتي‌هاي ريوي حتي در غلظت‌هاي پايين بوده است. بعلاوه خستگي زودرس و كاهش ركوردهاي ورزشي در مناطق با اوزن بالا (لوس آنجلس) گزارش شده است.

مطالعات زيادي روي حيواناتي كه از چند ساعت تا چند روز با اوزن تماس داده شده بودند انجام شد و مشخص گرديد كه كمترين اثر با غلظت‌هاي بين 400-160 ميكروگرم در متر مكعب (2/0-08/0 پي پي ام) بروز نموده است.

 

اين اثرات شامل عفونت‌هاي باكتريايي ريه ـ افزايش مصرف اكسيژن سيتوكنوزيايي در موش‌هاي داراي كمبود ويتامين E، تغييرات مرفولوژيك ريه و افزايش كلاژن‌ها بوده است.

تركيب آلي فرار (Volatile Organic Compounds) (VOC

ادامه آلودگي هوا و اثرات آن

۲

نمونه برداري و اندازه گيري آلودگي هوا

نمونه برداري آلودگي هوا هم از منابع و هم هواي آزاد صورت مي‌گيرد و براي اين كار روش استاندارد وجود دارد كه در صورت نياز توصيه مي‌شود به كتاب‌هاي Standard Method, ASTM و كتاب‌هاي Text  آلودگي هوا مراجعه شود. براي آناليز شيميايي نيز روش‌هاي الكترونيك، نورسنجي و كاملا اتوماتيك و دقيق و همچنين روش‌هاي ساده دستي كه مورد تاييد ASTM مي‌باشد مورد استفاده قرار مي‌گيرد.

جدول 2 ـ  ضرايب انتشار براي اتومبيل و كاميون

 

كاميون		اتومبيل
ديزل G/km	جرقه اي G/km	كاهش در اتومبيل جديد (%)	ساخت قبل از 1968 G/km	آلودگي
12	7	75	5/2	NOx
17	150	95	65	CO
3	17	90	10	هيدروكربن نسوخته
5/0	خيلي كم	40	5/0	ذرات

 

اثرات آلودگي هوا

مقدمه

اثرات مضرّ آلودگي هوا بر سلامت انسان، حيوان و گياهان و همچنين تخريب مواد و آثار فرهنگي موضوع بررسي و مطالعات زيادي بوده است. طي چند دهة اخير مساله باران‌هاي اسيدي لايه اوزن و گرمايش زمين و پيامد‌هاي آن بر اكوسيستم و در نهايت انسان، نيز مورد مطالعه و بحث دانشمندان قرار گرفته است.

به قول A.V. Kneese (4) در خصوص آلودگي هوا، تقريبا در همان وضعي هستيم كه ماهي‌ها در آب آلوده، از آنجا كه عوامل زيادي در ارتباط بين آلودگي هوا و سلامت انسان موثرند اثبات اثرات آلودگي هوا بر سلامت انسان مشكل خواهد بود. با اين حال اطلاعات زيادي وجود دارد كه مي‌توان به آن‌ها استناد كرد. مطالعات اپيدميولوژي در جريان حوادث ناگوار لندن، دونورا و غيره، مطالعات انجام شده در محيط‌‌هاي كار و مطالعات روي حيوانات آزمايشگاهي بسياري از اثرات نامساعد آلودگي هوا بر سلامت انسان را به خوبي نشان داده است. البته در اين موارد عمدتا غلظت‌هاي غير معمول آلودگي مطرح بوده اند. در سال‌هاي اخير نيز مطالعاتي در بعضي از شهر‌هاي بزرگ و آلوده انجام گرفته و به روابطي بين غلظت آلودگي به خصوص در مورد ذرات معلّق و ميزان مرگ و مير دست يافته اند كه در ادامه به آن‌ها اشاره خواهد شد.

مونوكسيد كربن و اثرات آن

مونوكسيد كربن با فرمول CO وزن مولكولي 01/28 نقطه ذوب 207 درجه سانتيگراد و نقطه جوش 192 درجه سانتيگراد، گازي اسـت بـي رنگ و بـي بـو كه حاصل احتراق ناقص زغال و سوخت‌هـــاي فسيلي است. حد طبيعي آن در هوا 01/0 تا 2/0 قسمت در ميليون (حجمي) است. در مناطق شهري معمولا زير 17 قسمت در ميليون است ولي در شهر تهران در ساعات ترافيك و بعضي مناطق براي كوتاه مدت تا 50 PPM و حتي بيشتر هم گزارش شده است. در محيط‌‌هاي بسته و كارگاه ها غالبا از 100 پي پي ام هم تجاوز مي‌نمايد. مونوكسيد كربن چهار نوع اثر مهم بر اعمال فيزيولوژيكي انسان دارد :

1) اثرات قلب و عروق

2) رفتار‌هاي عصبي

3) اثرFibrinolysis

4) اثر بر جنين

هيپوكسي كه بوسيله مونوكسيد كربن ايجاد مي‌شود منجر به نارسايي در اعمال حسي و عضلات مثل مغز، قلب، جدار داخلي عروق خوني و پلاكت‌ها مي‌شود.

با توجه به اينكه ميل تركيبي مونوكسيد كربن با هموگلوبين خون حدود 220 برابر بيشتر از اكسيژن است، در محيط‌‌هاي آلوده كربوكسي هموگلوبين خون به سرعت افزايش مي‌يابد. در جوانان با رسيدن كربوكسي هموگلوبين خون به 5% ظرفيت اكسيژن گيري بدن پايين آمده و اثرات آن روي قلب به وضوح نشان داده شده است. در جدول 3 و 4 اثر روي سلامت انسان كه در اثر تماس با غلظت‌هاي مختلف CO و افزايش كربوكسي هموگلوبين بوجود مي‌آيد، مشاهده مي‌شود.

جدول 3 ـ  اثرات بهداشتي مونوكسيد كربن

 

اثرات	مدت تماس	مقدار (PPM)
حد استاندارد ملي	8 ساعت	9
تغييردر ساختارقلب و مغز حيوانات	6 هفته	50
تغيير در ديد و شفافيت نسبي	در 50 دقيقه	50
اختلالات عصبي	8 تا 12 ساعت	50

 

در مورد رابطه بين غلظت مونوكسيد كربن هوا و كربوكسي هموگلوبين خون مدل‌هاي زيادي ارائه شده است. رابطه Haldane غلظت كربوكسي هموگلوبين خون را با غلظت CO در هوا نشان مي‌دهد (5) :

 

 كه COHb و O2Hb به ترتيب غلظت‌هاي كربوكسي هموگلوبين و اكسي هموگلوبين در خون هستند و PCO و PO2 فشار جزئي CO و O2 در هوا و M عدد ثابت معمولا 210 مي‌باشد.

COHb و  O2Hbغلظت‌هــاي اكسي هموگلوبين و كربوكسي هموگلوبين هستنـدكه معمولا به صورت

جدول 4 ـ  اثرات افزايش كربوكسي هموگلوبين خون

 

%COHb  اثرات	غلظت
بدون اثر محسوس	1  <
بعضي شواهد در رفتار	2ـ1
اثر روي اعصاب مركزي و اختلال در تشخيص فواصل زماني	5ـ2
عدم تشخيص روشن و ساير اعمال Psychomotor	10ـ5
سردرد شديد، خستگي، گيجي، كما، قطع تنفس و مرگ	80ـ10

 

درصد نسبت به اشباع بيان مي‌شوند و  M  عدد ثابت، معمولا برابر 210 مي‌باشد كه نشان مي‌دهد ميل تركيبي  CO حدود 210 برابر 2O است و PCO و 2PO فشار جزئي يا غلظت CO و2O  در هوا مي‌باشند مثلا اگر غلظت  CO در هوا به 100 پي پي ام برسد نسبت COHb به Hb2O معادل 1/0 يا 10 درصد خواهد رسيد. در فرمول تغيير يافته Chovin كه به صورت درصد داده شده است :

COHb = 0/096C – 0/28

كه اگر ميانگين غلظت چهار ساعته  CO  برابر 100 پي پي ام باشد، كربوكسي هموگلوبين خون به 32/9 خواهد رسيد كه نزديك به عدد قبلي است.

در مدل‌هاي فوق زمان تماس 8 ساعت در نظر گرفته شده است. ضمنا Peterson  و  Stewart  مطالعه اي روي تعداد جوان داوطلب با غلظت‌هاي متفاوت CO (> 1، 25، 50، 100، 500 و 1000 پي پي ام) براي مدت زماني از 30 دقيقه تا 24 ساعت (كمتر از زمان لازم براي رسيدن به تعادل) انجام دادند و COHb  خون افراد را مرتبا اندازه گيري نمودند و درنتيجه به فرمول زير رسيدند :

Log%COHb = 0/85753 LogC + 0/62995 Logt – 2/29519

كه در آن  CO  برحسب پي پي ام و  t  مدت تماس بر حسب دقيقه مي‌باشد. همانطور كه در اين معادله ملاحظه مي‌شود زمان تماس به عنوان عامل موثر در جذب  CO  و تشكيل كربوكسي هموگلوبين مورد توجه قرار گرفته است (5).

اكسيد‌هاي ازت NOx 

آلودگي هوا و اثرات آن

۱

آلودگي هوا و اثرات آن

 

دكتر منصور غياث الدّين

دانشگاه علوم پزشكي تهران

اهداف درس

انتظار مي‌رود فراگيرنده، پس از گذراندن اين درس، بتواند :

Ø      به تاريخچه آلودگي هوا اشاره نمايد

Ø      آلودگي هوا را تعريف كند

Ø      منابع آلودگي هوا را بيان كند

Ø      اثرات هوا بر سلامت جامعه را شرح دهد

Ø      ارتباط آلودگي هوا و سرطان را توضيح دهد

Ø      استانداردهاي هواي آزاد را توضيح دهد

واژه هاي كليدي

            آلودگي، هوا، سوخت‌هاي فسيلي، صنعت، بيماري

مقدمه

از زمان برپايي آتش، آلودگي هوا با انسان بوده است ولي در دوران‌هاي مختلف به جنبه هاي متفاوتي از آلودگي اهميت داده شده است. در مقياس كوچك آلودگي‌هاي محلي كه اثراتي از مزاحمت‌هاي ساده تا بيماري‌هاي خطرناك و ديرعلاج را باعث مي‌شوند مورد توجه مي‌باشند و در حد جهاني مسائلي مثل تخريب لايه اوزن، باران‌هاي اسيدي و گرمايش زمين مورد توجه و بحث است. منشاء آلودگي‌هاي هوا در اوايل انقلاب صنعتي عمدتا صنايع و سوخت زغال سنگ بوده است و در قرن بيستم و بيست و يكم مسئوليت آلودگي هوا در شهرها با حمل و نقل درون شهري مي‌باشد. سوخت‌هاي فسيلي در حمل و نقل صنعت از يك طرف و فرآيندهاي صنعتي با مصرف مواد خام و محصولات توليدي از طرف ديگر از عوامل عمده آلودگي‌هاي دست ساز مي‌باشند. در اين گفتار مختصري از تاريخچه حوادث مهم آلودگي هوا، طبقه بندي، اثرات و استاندارد‌هاي آلاينده هاي مهم هوا مورد بحث قرار خواهند گرفت.

تاريخچه و حوادث تاريخي آلودگي هوا

در قرن 61 ميلادي فيلسوف رومي به نام سِنِكا (Seneca) در گزارشي از وضعيت رم مي‌گويد : "وقتي من از هواي سنگين رم و بوهاي بد دودكش‌ها كه مي‌چرخيدند و بخارات بيماري زا و دوده را به هوا مي‌ريختند خارج شدم احساس تغيير در حالت خود نمودم" (1) وقتي كه آلودگي هوا در كاخ تاتبري (Tutbury Castle) در ناكينگ‌هام براي الينور همسر هِنري دوّم غيرقابل تحمّل بود، تغيير مكان داد. 160 سال بعد سوخت زغال سنگ در لندن ممنوع شد بطوري كه در سال 1300 ميلادي ادوارد اوّل فرماني صادر كرد كه در آن گفته شده است : "تمام كساني كه صداي مرا مي‌شنوند آگاه باشند كه اگر به علت سوزاندن زغال مقصر شناخته شوند سر خود را از دست خواهند داد" در سال 1661 جان اِوِّلين (John Evelyn) در بروشوري با عنوان فومي فوجيوم (Famifugium) كه در سال 1772 منتشر شد راه حل‌هايي را براي كاهش آلودگي‌هاي هوا پيشنهاد كرد كه بسياري از آن‌ها هنوز كاربرد دارند (2). مسائل و مشكلات آلودگي در دوران‌هاي انقلاب صنعتي، شروع قرن بيستم تا 1925 و از 1925 به بعد متفاوت بوده است.

در دوره بعد از 1925 جهان شاهد چند حادثه مهم آلودگي هوا بوده است كه جهت مثال و براي بيشتر روشن شدن موضوع به نمونه هايي از آن اشاره مي‌شود.

1) حادثه درّه ميوز بلژيك

در روز اول دسامبر 1930 به علّت وجود وارونگي هوا و تراكم آلاينده هاي خروجي از صنايع، اسيد سولفوريك، شيشه سازي و تهيه روي، 60 نفر انسان و تعداد زيادي گاو و گوسفند تلف شدند. البته حالت وارونگي حدود 5 روز طول كشيده و بيشتر مرگ و ميرها در روزهاي چهارم و پنجم دسامبر گزارش شده است. غلظت  SO2 هوا طي روز‌هاي فوق، تا 38 قسمت در ميليون بوده است.

2) دونورا پنسيلوانيا ـ آمريكا

از 31 اكتبر 1948 حالت پايدار برفراز شهر دونورا مستقر گرديد و تراكم آلاينده ها كه عمدتا از صنايع فولاد ناشي مي‌شوند باعث بيماري 6000 نفر از جمعيت 12 هزار نفري شهر شد كه تعدادي هم بستري شدند. مرگ و مير‌ها در اين حادثه مشخص نشده است.

3) لندن

مه ـ دود (اسماگ) 5 تا 9 دسامبر 1952 لندن از معروفترين حوادث ناگوار آلودگي هوا است كه طي آن روز‌ها حدود 4000 نفر اضافه مرگ و مير به علّت آلودگي هوا گزارش شده است. در اين حادثه نيز كه تراكم ذرات و انيدريد سولفورو به علت پديده وارونگي هوا افزايش يافته بود، مسئول مرگ و ميرها شناخته شده است. در كليه موارد فوق و ساير حوادث مشابه بيشتر قربانيان افراد مُسن، بيماران ريوي و اطفال خردسال بوده اند. شرح بيشتر در مورد اين حوادث را مي‌توانيد در اكثر كتاب‌هاي آلودگي هوا، ازجمله كتاب آلودگي هوا، ترجمه دكتر غياث الدين، انتشارات دانشگاه تهران مطالعه فرماييد.

اين حوادث و حوادث مشابه در نيويورك، لوس آنجلس، پوزاريكاي مكزيك و غيره منجر به وضع قوانين، مقررات و استاندارد‌هايي شد كه از آن زمان تا به حال چندين بار تجديد نظر شده است و در پايان اين مبحث استانداردهاي منتشره در سال 1998 سازمان جهاني بهداشت درج خواهد شد.

سابقه قانون‌گذاري در ايران از سه دهه تجاوز نمي‌كند. ولي آخرين قانون در سال 1374 به تصويب مجلس شوراي اسلامي رسيد كه آيين نامه اجرايي آن پس از 5 سال در شهريور 1379 به تصويب هيئت وزيران رسيد و ابلاغ گرديد.

طبقه بندي آلاينده هاي هوا

آلاينده هاي هوا را به چند طريق تقسيم كرده اند كه از آن جمله مي‌توان به تقسيم از نظر منشاء آلودگي كه اوّليه و ثانويه مي‌باشد و تقسيم از نظر اثرات فيزيولوژيكي نام برد.

از نظر منشاء

آلاينده هاي اوّليه آنهايي هستند كه به همان شكل و تركيبي كه از منبع توليد خارج شده اند در هوا وجود دارند و آلاينده هاي ثانويه معمولا از تركيب آلاينده هاي اوّليه تحت تاثير اشعه خورشيد توليد مي‌شوند. اوّليه مانند SO2 ، CO ،  HC  و ثانويه مثل اسماگ فوتوشيميايي، اوزن و قسمت عمده NO2 .

از نظر اثرات فيزيولوژيكي

به 5 گروه عمده تقسيم مي‌شوند كه عبارتند از :

1) خفه كننده ها شامل خفه كننده هاي ساده مانند CO2، متان و ساير گاز‌هاي خنثي كه با رقيق كردن اكسيژن محيط (محيط‌‌هاي بسته) باعث خفگي مي‌شوند و خفه كننده هاي تركيبي كه به علت تركيب با آنزيم‌ها و ارگان‌هاي بدن ايجاد خفگي مي‌كنند مانندCO

2) تحريك كننده ها شامل تحريك كننده هاي مجاري فوقاني تنفسي (SO2) و مجاري تحتاني تنفسي (NO2) مي‌شوند

3) سموم سيستميك كه با حمله به ارگان‌ها باعث بيماري عضوي از بدن مي‌گردند مثل تركيبات جيوه، سرب، هيدروكربن‌هاي آروماتيك

4) تركيبات مخدّر و بيهوش كننده كه روي اعصاب اثر مي‌گذارند مثل هيدروكربن‌هاي اليفاتيك كلره

5) مواد سرطان‌زا ـ بنزاپيرن، بنزن، هيدروكربن‌هاي عطري چند هسته اي.

منابع آلودگي هوا

منابع انتشار آلاينده هاي هوا را به دو گروه ثابت و متحرّك تقسيم كرده اند. گروه ثابت همانطور كه از اسم آن‌ها پيداست شامل صنايع، نيروگاه ها و مراكز تجاري و مسكوني مي‌شود و منابع متحرّك انواع وسايل نقليه از موتور سيكلت تا هواپيما و كشتي را شامل مي‌گردد.

آلودگي هوا در صنايع هم به علّت مصرف سوخت است و هم نوع فرآيند، در حاليكه در منابع متحرّك عمدتا حاصل احتراق سوخت بوده و به صورت گاز‌هاي آلاينده و يا ذرات، وارد هوا مي‌شود. مقدار آلودگي توليد شده از منبع را با وزن آلودگي به واحد وزن مواد خام مصرفي يا محصول توليدي بيان مي‌كنند و به آن ضريب انتشار مي‌گويند.

ضريب انتشار براي آلاينده هاي مهم بعضي منابع بدون وسيله كنترل به شرح جدول‌هاي شماره 1 و 2 مي‌باشد.

جدول 1 ـ  ضريب انتشار مواد نفتي بر حسب كيلوگرم آلودگي براي 1000 ليتر سوخت

 

VOC	NOx	Co	So3	So2	ذرات	ديگ بخار
09/.	8	6/.	S 43/.	S19	255/1	سوخت مازوت براي نيروگاه ها
034/.	6/6	6/.	S 24/.	S19	255/1	مازوت صنعتي
024/0	4/2	6/0	S 24/.	S17	24/0	گازوئيل صنعتي
14/.	6/6	6/.	S 24/.	S19	255/1	مازوت تجاري
04/.	4/2	6/.	S 24/.	S17	24/0	گازوئيل تجاري
085/.	2/2	6/.	S 24/.	S    17	3/0	نفت و گاز خانگي

 = S  درصد گوگرد موجود در سوخت

 

در صنايع، علاوه بر آلاينده هاي ناشي از سوخت و مواد خام، توليدات مياني و محصول نهايي هم وارد هوا مي‌شود (3) مثلا در صنعت آلومينيوم، فلورايد و ذرات هيدروكربن چند هسته اي عطري توليد مي‌شوند. در صنايع فلزي، سرب وارد هوا مي‌شود و از زباله سوز‌ها، فلزات سنگين مثل كادميوم و تركيبات خطرناك دي اكسين و فورين منتشر مي‌شوند. نوع آلاينده و ضرايب انتشار براي صنايع با شناخت و بررسي فرآيند و در نهايت اندازه گيري امكان پذير مي‌باشد.

نمونه برداري و اندازه گيري آلودگي هوا

ادامه مديريت زباله هاي شهري

۴

5 ـ كميت زباله هاي شهري

آگاهي از كميت زباله هاي شهري براي طراحي سيستم مديريت مواد زايد جامد شهري از اهميت ويژه اي برخوردار است و بدون اطلاع از آن نمي‌توان پرسنل، ظرفيت و تعداد ماشين آلات مورد نياز را محاسبه نمود. تاكنون برآوردهاي مختلفي براي ميزان توليد زباله هاي شهري ارائه شده است. مثلا براي ايران نرخ توليد سرانه زباله حدود 800 گرم برآورد شده كه مسلّما در شهرهاي مختلف متفاوت است.

بايد توجه داشت كه نرخ زباله به عوامل متعددي از قبيل موقعيت جغرافيايي محل، شرايط آب و هوايي، فصول سال، وجود يا عدم وجود سيستم بازيافت، آداب و رسوم، فرهنگ مردم، وضعيت اقتصادي، سطح آموزش و سطح بهداشت جامعه بستگي دارد كه بايد براي هر شهر به صورت جداگانه و اختصاصي محاسبه شود. نكته مهم اينكه از اعداد و ارقام به دست آمده در نقاط ديگر مستقيماً در طراحي سيستم مديريت مواد زايد شهر مورد نظر مي‌توان استفاده نمود.

6 ـ روش‌هاي دفع زباله

روش‌هاي معمول كه تاكنون براي دفع زباله بكار گرفته شده است شامل بازيافت، سوزاندن، دفن بهداشتي و تهيه كمپوست با استفاده از سيستم‌هاي سنتي، نيمه صنعتي و مدل‌هاي پيشرفته هوازي و غيرهوازي است. با توجه به موقعيّت جغرافيايي و آب و هوايي شهرهاي كشور و وجود زمين‌هاي باير فراوان در اطراف شهرها و همچنين ويژگي‌هاي خاص زباله هاي شهري در ايران كه بيش از 70% آن‌ها را مواد آلي تشكيل مي‌دهد، روش‌هاي سوزاندن، كمپوست و دفن بهداشتي به صورتي كه در ابتدا با اجراي سيستم‌هاي بازيافت از مبدأ توليد همراه باشد از اهميت خاصّي برخوردار است كه ذيلاً به صورت خلاصه مورد بحث قرار مي‌گيرد.

6ـ 1 ـ سوزاندن (Incineration) 

در ايران با توجه به كيفيت زباله هاي شهري كه بهره وري بازيافت و كودسازي در آن‌ها زياد است و نيز با عنايت به وجود زمين‌هاي باير و فراواني كه در اطراف شهرها تناسب خاصي براي دفن بهداشتي زباله دارند، سرمايه گذاري در جهت احداث كارخانه هاي زباله سوز، توصيه نمي‌شود. اما از آنجا كه آلودگي بيولوژيكي و عفوني زباله هاي بيمارستاني معمولا بيش از انواع ديگر زباله است، كارشناسان، بهترين روش براي دفع زباله هاي مراكز درماني را سوزاندن در كوره هاي زباله سوز، توصيه كرده اند. ضمنا محاسن و معايب سوزاندن زباله با دستگاه هاي زباله سوز به شرح زير خلاصه مي‌شود:

 

محاسن

·        اين روش موثرترين روش دفع زباله است كه در مقايسه با ساير روش‌هاي دفع به زمين كمتري نياز دارد. خاكستر باقيمانده به علت عاري بودن از مواد آلي و باكتري‌ها از نظر بهداشتي مخاطره آميز نبوده و قابل دفن است.

·        آب و هوا و تغييرات جوي تقريباً تاثير مهمي در اين روش ندارد.

·        سوزاندن زباله در دستگاه هاي زباله سوز منافع جنبي نظير استفاده از حرارت ايجاد شده براي گرم كردن بويلرها و در نتيجه توليد انرژي بهره دارد.

معايب

·        اين روش در مقايسه با ساير روش‌ها به سرمايه گذاري و هزينه اوليه بيشتري نياز دارد.

·        اين روش ايجاد بو، دود و آلودگي هوا مي‌نمايد كه عموماً مورد اعتراض مردم است.

·        به پرسنل كارآزموده و افراد مجرب براي بهره برداري و نگهداري از دستگاه هاي زباله سوز نياز است.

·        هزينه نگهداري و تعميرات در اين روش بيش از ساير روش‌هاي دفع زباله است.

·        اين روش براي دفع مواد زايد خطرناك نظير مواد راديواكتيو و مواد قابل انفجار روش مناسبي نيست (5).

6ـ 2 ـ كمپوست يا كود گياهي

تهيه بيوكمپوست از فضولات شهري در مقايسه با ساير روش‌هاي دفع زباله، بخصوص سوزاندن، ارزان تر و اقتصادي تر است، بطوريكه در حوالي شهرها با سرمايه گذاري كمي مي‌توان كود مناسبي جهت توسعه فضاي سبز شهري و يا به منظور فروش تهيه نمود. يادآور مي‌شود كه به علت گنجايش نسبتا زياد تاسيسات تهيه كمپوست و نيز محدوديت حجم توليد و الزام به رعايت زمان تبديل مواد آلي زباله به كمپوست، نمي‌توان كليه زباله هاي شهري را به كود كمپوست تبديل كرد، بلكه استفاده از روش‌هاي ديگر دفع زباله نظير دفن بهداشتي نيز يك مسئله اجتناب ناپذير است. از آنجا كه بيش از 70% از زباله هاي شهري در ايران را مواد آلي تشكيل مي‌دهند توليد بيوكمپوست مي‌تواند بخوبي در صدر برنامه هاي بازيافت و دفع بهداشتي زباله در كشور ما قرار گيرد.

تعريف كلمه كمپوست ـ عبارت است از تجزيه كنترل شده مواد آلي در حرارت و رطوبت مناسب بوسيله باكتري‌ها، قارچ‌ها، كپك‌ها و ساير ميكروارگانيسم‌هاي هوازي و يا غير هوازي. كمپوست داراي درصد زيادي هوموس است. هوموس اصلاح كننده خاك بوده و باعث بهبود شرايط زندگي و عملكرد موجودات خاك مي‌شود. نكته مهم اينكه هوموس حاوي مقدار زيادي مواد ازته مي‌باشد كه بتدريج در خاك آزاد شده و در اختيار گياه قرار مي‌گيرد (4).

عوامل موثر در تهيه كود از زباله

·        رطوبت توده كمپوست بايستي بين 50 تا 60  درصد باشد.

·        تامين اكسيژن مورد نياز براي تجزيه مواد (هوادهي) .

·        درجه حرارت مورد نياز براي تجزيه مواد حدود 60 درجه سانتي گراد است.

·        همگن بودن مواد به منظور كنترل عمل تجزيه .

·        تنظيم نسبت  (اين نسبت بايد حدود 30 باشد) .

·        ابعاد و قطعات موادي كه بايد تجزيه گردند هرچه كوچكتر باشد، مجموع سطح آن‌ها بيشتر شده و در نتيجه سطح تماس آن‌ها با ميكروارگانيسم افزايش مي‌يابد.

 

اصول كار در تهيه كود از زباله، هوادهي متناوب موادي است كه از آن‌ها كمپوست تهيه مي‌شود. هوادهي علاوه بر تامين اكسيژن مورد نياز براي تجزيه مواد، باعث افزايش درجه حرارت، كنترل مگس و بوهاي ناهنجار و  در نهايت تسريع در عمل تجزيه مواد مي‌شود. در تهيه كود از زباله، دفع مواد غير قابل كمپوست، جداسازي مواد غيرقابل كمپوست، ميزان نياز به كمپوست، و نحوه كاربرد آن، توليد بو و كنترل آن، جنبه هاي بهداشتي و قيمت تمام شده كمپوست همگي فاكتورهايي هستند كه بايد به دقت مورد توجه قرار گيرند.

6ـ 3 ـ دفن بهداشتي زباله

دفن بهداشتي زباله عبارت است از انتقال مواد زايد جامد به محل ويژه دفن آن‌ها در دل خاك بنحوي كه خطري متوجه محيط زيست نشود. دفن بهداشتي، يك روش موثر و ثابت شده براي دفع دائم مواد زايد است. در هر منطقه اي كه زمين كافي و مناسب وجود داشته باشد، روش دفن بهداشتي مي‌تواند بخوبي مورد استفاده قرار گيرد. اين روش متداول ترين روش دفع زباله در جهان است. عمليات دفن بهداشتي زباله شامل چهار مرحله زير است:

·        ريختن زباله در يك وضع كنترل شده

·        پراكندن و فشردگي زباله در يك لايه نازك براي حجم مواد (به ضخامت حدود 2 متر)

·        پوشاندن مواد با يك لايه خاك به ضخامت حدود 20 سانتي متر

·        پوشش لايه نهايي زباله به ضخامت حدود 60 سانتي متر با خاك

دفن بهداشتي زباله يك روش كاملاً قابل قبول و مطمئن براي دفع زباله هاي شهري است و به عنوان يك جايگزين در مقابل تلنبار كردن زباله مطرح است. پوشاندن مواد در دفن بهداشتي زباله به طور موثر از تماس حشرات، جوندگان، حيوانات ديگر و پرندگان با زباله ها جلوگيري به عمل مي‌آورد. لايه پوششي خاك همچنين از تبادل هوا و مواد زايد جلوگيري كرده و مقدار آب سطحي را كه ممكن است به داخل محل دفن نفوذ كند به حداقل مي‌رساند. ضخامت لايه خاكي كه براي پوشش روزانه مواد به كار مي‌رود بايستي حداقل 15 سانتي متر و پوشش نهايي خاك در روي شيارهاي زباله 60 سانتي متر باشد تا از نظر ايجاد و يا نشت گازهاي توليدي در اعماق و يا سطح زمين كنترل لازم به عمل آيد.

 

6ـ3ـ 1 ـ  انتخاب محل دفن زباله

انتخاب زمين مورد نياز مناسب براي دفن زباله هاي شهري، مهمترين عمل در دفن بهداشتي محسوب مي‌شود كه بايد با دقت كافي و همكاري ادارات و موسساتي چون حفاظت محيط زيست، بهداشت محيط، سازمان آب منطقه اي، سرجنگلداري، كشاورزي و منابع طبيعي و نيز با تشريك مساعي شهرداري‌ها انجام شود. محل دفن بهداشتي زباله بايد حداقل به مدت 25 سال محاسبه شده و در جهت توسعه شهر نباشد. اين امر هم از نظر ايجاد ترافيك ناشي از رفت و آمد كاميون‌هاي زباله كش و هم از نظر مسائلي كه در اجراي عمليات در محل دفن مورد توجه است، حائز اهميت است. انتخاب نوع زمين براي طراحي دفن بهداشتي زباله و عمليات بهره برداري و نيز ابزار مورد نياز تاثير بسيار مستقيمي در اين مورد دارد. بطور خلاصه فاكتورهاي مهمي كه در انتخاب محل دفن زباله بايد مورد توجه قرار گيرند، عبارتند از توجه به بهداشت و سلامت عمومي، سطح زمين مورد نياز، توپوگرافي منطقه، مطالعات هيدرولوژي و زمين شناسي جايگاه، قابليت دسترسي به خاك پوششي مناسب، قابليت دسترسي به محل دفن، فاصله شهر تا محل دفن، رعايت جهت بادهاي غالب، زهكشي محل دفن، هزينه ها و استفاده هاي آتي از زمين و توجه خاص هر طرح جامع توسعه شهري.

 

6ـ3ـ 2 ـ روش‌هاي مختلف دفن بهداشتي زباله

روش‌هاي مختلف دفن بهداشتي زباله بر حسب موقعيت جغرافيايي، سطح آبهاي زير زميني و ميزان خاك قابل دسترس جهت پوشش زباله بسيار متفاوت است. قابل ذكر است كه توضيح كامل يكايك اين روش‌ها از حوصله اين گفتار، خارج بوده و تنها با شرح كلي روش‌هاي مسطح، سراشيبي، ترانشه اي اكتفا مي‌گردد. توضيح كامل اين روش‌ها و يا سيستم‌هاي ديگر دفن بهداشتي زباله در كتب و مراجع مربوطه موجود است (6).

 

الف ـ  روش دفن بهداشتي به صورت مسطح (Area Method)

از اين روش در موقعي استفاده مي‌شود كه زمين براي گودبرداري، مناسب نباشد در اين روش زباله ها بعد از تخليه به صورت نوارهاي باريكي به ضخامت 75ـ40 سانتي متر در روي زمين تسطيح گرديده و لايه هاي زباله فشرده مي‌شوند تا ضخامت آن‌ها به 300ـ180 سانتي متر برسد. از اين مرحله به بعد روي لايه هاي آماده شده قشري از خاك به ضخامت 30ـ15 گسترده و فشرده مي‌شوند.

 

ب ـ  روش سراشيبي (Ramp Method)

اغلب در موارديكه مقدار كمي خاك براي پوشش زباله در دسترس باشد از روش سراشيبي استفاده مي‌نمايند. اصولا مساعدترين منطقه براي عمليات دفن بهداشتي زباله در اين روش، مناطق كوهستاني با شيب كم است، كه خوشبختانه به وفور در كشور ما يافت مي‌شود. در اين عمليات جايگزيني و فشردن مواد طبقه روش قبلي صورت گرفته و خاك لازم براي پوشاندن زباله از قسمت‌هاي ديگر محل تامين مي‌گردد.

 

ج ـ  روش ترانشه اي يا گوداي (Trench Method)

اين روش در مناطقي كه خاك به عمق كافي در دسترس بوده و سطح آب‌هاي زير زميني به كفايت پايين است مورد استفاده قرار مي‌گيرد. بدين ترتيب ترانشه هايي بطول 30-12 ، عمق 4ـ1 و عرض 15ـ5/4 متر حفر مي‌شود. از اين پس زباله در ترانشه هايي كه از قبل آماده شده است تخليه گرديده و به صورت لايه هاي نازكي كه معمولا بين 200ـ150 سانتي متر است فشرده مي‌گردد.

 

ارتفاع اين لايه ها بايستي حداكثر 5/2-2 متر رسيده و و در صورت لزوم با قشري از خاك به ضخامت 30ـ10 سانتي متر پوشيده شوند.

7 ـ  بازيافت مواد

يكي از مهمترين اهداف در پردازش مواد زايد جامد، بازيافت و جداسازي تركيبات با ارزش از داخل زباله و تبديل آن به مواد اوليه مي‌باشد. امروزه تكنيك‌هاي مختلفي در جهان براي تفكيك و جداسازي اجزاي تركيبي مواد زايد جامد توسعه يافته اند كه از مهمترين اين تكنيك‌ها مي‌توان به دو روش عمده تفكيك از مبدأ توليد و تفكيك در مقصد كه ذيلا به آن پرداخته خواهد شد، اشاره كرد :

الف ـ تفكيك از مبدأ توليد

روش جداسازي و تفكيك در مبدأ يكي از مهمترين و كم هزينه ترين روش‌هاي جداسازي و تفكيك مواد زايد، محسوب مي‌شود.

 

در اين روش، زايدات قابل بازيافت پس از جداسازي در منزل جهت ذخيره سازي به ظروف ويژه اي كه بدين منظور در محيط‌هاي مسكوني، نصب گرديده اند، منتقل و سپس توسط سرويس‌هاي ويژه و منظم از محل توليد به محل تبديل، حمل مي‌گردند. يكي از محسّنات اين روش عدم اختلاط و آلودگي مواد زايد قابل بازيافت با هم و در نتيجه عدم نياز به ضدعفوني و شستشوي مضاعف و همچنين صرف هزينه هاي مازاد است.

ب ـ تفكيك در مقصد

روش جداسازي و يا تفكيك در مقصد نيز يكي ديگر از روش‌هاي بازيافت و جداسازي مواد زايد به حساب مي‌آيد. در اين روش زايدات قابل بازيافت پس از ورود به مراكز انتقال و يا دفع به توسط روش سنتي و با صرف نيروي انساني و يا توسط انواع سيستم‌هاي مكانيزه همانند سرند، آهن ربا، تونل باد و . . . از داخل مواد تفكيك و جداسازي مي‌گردند. بطور كلي هر كارخانه بازيافت و تبديل مواد زايد جامد از سه قسمت اساسي زير تشكيل شده است:

1 ـ  قسمت دريافت مواد

2 ـ  قسمت جداسازي

3 ـ  قسمت آماده سازي محصول و توليد

از نظر كلي تمام موادي را كه مصرف كنندگان به دور مي‌ريزند مي‌توان بازيابي كرد. در عمل بين كميت و كيفيت اين مواد تفاوت وجود دارد. موادي كه براي بازيابي و برگشت به صورت مواد اصلي نامناسب هستند موادي مي‌باشند كه عناصر تشكيل دهنده آن‌ها بسيار متفاوت بوده و نامرغوب مي‌باشند. از اينرو مديريت مواد زايد جامد با دارا بودن اهداف مشخص در مورد مقداري از زباله كه بايد بازيابي شده و يا به روش‌هاي ديگر دفع تحويل گردد، قادر به ارائه سيستم مشخصي از بكارگيري و استفاده مجدد اين مواد خواهد بود. با توجه به ميزان مواد تشكيل دهنده زباله، ميزان بازيافت آن‌ها نيز در هر كشوري بر حسب سياست گذاري‌ها و وضعيت اقتصادي و نياز به منابع تفاوت دارد (7).

در كشور ما با وجود 20 درصد مواد بازيافتي از قبيل كاغذ، كارتن، پلاستيك، شيشه و فلزات و نيز حدود 70 درصد مواد قابل كمپوست اتخاذ سيستم بازيافت از مبدأ يك تحول اساسي در مديريت مواد زايد جامد خواهد بود. قابل ذكر است كه در حال حاضر بازيافت از زباله هاي بيمارستاني و مراكز بهداشتي ممنوع مي‌باشد.

8 ـ  راه كارهاي اساسي ويژه بهينه سازي مديريت مواد زايد جامد شهري

در اين زمينه انجام مديريت صحيح مواد زايد جامد و از آن جمله توجه به توليد زباله كمتر در محور بازيافت از مبدأ توليد، جمع آوري ودفع صحيح اينگونه مواد كه در واقع اركان اصلي بهينه سازي اين مديريت را تشكيل مي‌دهد از ضروريات امر است. توجه به رفاه پرسنلي، تهيه قانون صحيح و عاري از نقص مديريت پس مانده ها، وابستگي به خارج ازجمله مواردي است كه مي‌بايستي در برنامه مديريت زايدات شهري كشور مدنظر قرار گيرد. بدين ترتيب آنچه مسلّّم است بهره گيري از تجربه هاي كسب شده شهرداري‌هاي كشور طي سال‌هاي اخير مي‌باشد كه قادر است با توجه به محاسن و معايب آن راهكارهاي اساسي و خطوط اصلي روند اين مديريت را در سال‌هاي آتي ترسيم نمايد. به منظور احتراز از اطاله كلام، مواردي چند از راهكارهاي اساسي را كه قطعا در بهينه سازي مديريت زايدات شهري كشورمان ايران، موثر است به شرح زير خلاصه نموده، اميد است در برنامه هاي ويژه بهداشت و محيط زيست كشور مورد توجه قرار گيرد.

·        انجام مطالعات لازم جهت بررسي وضعيت جمع آوري و دفع زباله در شهرهاي مختلف كشور با توجه خاص بر اصول توليد زباله كمتر

·        تهيه مقدمات تدوين، ارائه و تصويب قوانين و استانداردهاي لازم در اين زمينه با توجه خاص بر مواد زايد سمي و خطرناك بويژه زباله مراكز بهداشتي درماني كشور

·        برگزاري سمينارها و آموزش‌هاي لازم جهت كادر خدمات شهري در شهرداري‌هاي كشور

·        تامين اعتبارات لازم جهت بهبود بهداشت محيط شهرها از طريق وزارت كشور بويژه توسعه صنايع بيوكمپوست

·        انجام اقدامات اساسي در جهت تامين ماشين آلات مورد نياز به منظور مكانيزه نمودن روش‌هاي جديد جمع آوري و دفع مواد زايد

·        انجام هماهنگي‌هاي لازم جهت تامين اعتبارات مورد نياز جهت احداث كارخانه هاي بيوكمپوست و بازيافت از مبدأ توليد از طريق سيستم بانكي كشور

·        تهيه دستورالعمل‌ها و بخشنامه هاي لازم جهت بهبود مديريت مواد زايد جامد و جلوگيري و ممانعت از بازيافت غير بهداشتي مواد زايد در شهرها

خلاصه

كنترل مواد زايد جامد و ازجمله زباله هاي سمّي و خطرناك كه بخشي از آنرا زباله هاي بيمارستاني تشكيل مي‌دهد يك امر اجتناب ناپذير در مديريت زايدات شهري است. همه روزه وجود هزاران تُن زباله در شهرهاي مختلف كشور با همه تنوعي كه از نظر آلودگي دارند مسئله ايست كه با توجه به افزايش جمعيت و توسعه صنعت و تكنولوژي مي‌بايستي در صدر برنامه هاي بهداشت و محيط زيست كشور قرار گيرد. بدين لحاظ و باتوجه به اهميت مسئله در اين مقوله ابتدا مواردي چند از خطرات بهداشتي، نوع و ميزان زباله و سپس سيستم‌هاي جمع آوري و دفع، مورد توجه قرار مي‌گيرد. در روش‌هاي دفع زباله سيستم‌هاي كمپوست بازيافت از مبدأ و دفع بهداشتي هرچند به صورت مختصر لكن با اهميت خاصي توضيح داده شود. نكته قابل ذكر در اين است كه مطالب منتخب در اين مجموعه با توجه به محدوديتي كه وجود دارد به صورت كاملاً اختصار بيان گرديده و به علاقمندان توصيه مي‌شود كه در صورت نياز به منابع علمي ذكر شده در اين مبحث مراجعه فرمايند.

منابع

 1 ـ ثنائي، غلامحسين. سم شناسي صنعتي، جلد اول، انتشارات دانشگاه تهران ، شماره 1730 ، چاپ دوم، تهران 01366

 

2 ـ عمراني، قاسم علي. مواد زايد جامد. جلد اول، مركز انتشارات علمي دانشگاه آزاد اسلامي، تهران 01377

 

3 ـ عمراني، قاسم علي. مواد زايد جامد، جلد دوم، مركز انتشارات علمي دانشگاه آزاد اسلامي، تهران 01377

 

4) Gellens V. Boelems J. Verstraete W. "Source separation,  selective collection and in reactor Digestion of Biowaste  Netherland", Kluwer Academic Publishers, 1995. 

 

5) Tchobanoglous G. Theisen H. Vigil SA., "Integrated Solid  Waste Management". McGraw- Hill, 1993. 

 

6) Arcadio P. Sincero Sr. Environmental Engineering a Design  Approach. Prentice Hall of India. ISBN- 81-303- 14, 03-74, New  Delhi - 110001, 1999. 

 

7) Herbert F. Lund P.E. " Recycling information and sources" ,Environmental Protection Agency   Washington DC, 2001. 

 

8) Herbert F. Lund Recycling Handbook seconds Edition. McGraw -  Hill, Washington, D. C. 2001. 

 

ادامه مديريت زباله هاي شهري

۲

1 ـ 2 ـ جوندگان

سالم سازي محيط بخصوص كنترل زباله ها چه در امر جمع آوري و چه در دفع بهداشتي آن‌ها مفيدترين راه مبارزه با جوندگان مي‌باشد و بديهي است كه يكي از خطرناكترين مضرات عدم توجه به دفع زباله نشو و نما و انتشار موش در شهرها است. خطر ازدياد موش در شهرها را نمي‌توان به سادگي با هيچ بودجه اي جبران نمود. موش‌هاي خانگي و جوندگان ديگر به طرز وسيع و دامنه داري در جهان پراكنده و در جوار انسان‌ها زندگي مي‌كنند. از اين نظر اينگونه موجودات بالقوه ناقل بسياري از بيماري‌هاي انساني هستند. ناراحتي‌هاي حاصل از موش‌ها از يك گاز گرفتگي ساده تا تب تيفوس و طاعون متفاوت است. بيماري لپتوسپيروز در نتيجه تغذيه مواد غذايي آلوده به مدفوع موش بيمار و با استحمام در آب آلوده و يا در تماس مستقيم با موش آلوده، به وجود مي‌آيد. موش مي‌تواند در انتقال بيماري‌هايي چون اسهال آميبي و انتقال كرم كدو و تريشين نيز به طور غيرمستقيم، نقش مهمي ايفاء كند. موش و ساير جوندگان براي توليد مثل و ازدياد جمعيت خويش به سه چيز احتياج دارند، غذا، آب و پناهگاه كه هر سه در اغلب موارد در زباله هاي شهري وجود دارد.

1 ـ 3 ـ آلودگي‌هاي آب

آب شرط اصلي ادامه حيات در جهان است، كلمه آباداني در زبان فارسي از آب گرفته شده كه خود عامل مهمي در جهت عمران و بهسازي مناطق كشور به شمار مي‌رود. سرعت افزايش جمعيت، بهبود سطح بهداشت و پيشرفت‌هاي صنعتي در سطح جهان بيش از پيش باعث محدود شدن منابع آب شده است، اما بايد قبول كرد كه دنيا تشنه است و اين تشنگي يك تصور شاعرانه و خيال نيست بلكه يك حقيقت مسلم است.

در كشور ما مسئله كمبود آب مخصوصاً چه در امر صنعت و چه در امر كشاورزي مشكلات فراواني را به بار آورده است. مصرف زياد از حدّ آب در شهرها و اسراف‌هاي بي رويه در هر زمينه نيز تشديد كننده اين مشكل است. گرمسير بودن مناطق مختلف كشور و عدم وجود منابع آب كافي از يك سو و عدم كنترل آلودگي آب به وسيله تخليه فاضلاب‌ها و زباله هاي شهري و صنعتي از سوي ديگر تاثير زيانبخشي در اقتصاد و بهداشت جامعه ما دارد. همچنين تخليه مواد زايد جامد و مايع (زباله و فاضلاب‌ها) در محيط به وسيله جاري شدن آب‌هاي سطحي اعم از جويبارها، رودخانه ها و ديگر آب‌هاي حاصل از بارندگي به نقاط مختلف موجب انتشار آلودگي مي‌گردند و اين در حاليست كه متاسفانه در بعضي از شهرهاي ما دفع بي رويه زباله اكثرا به وسيله تخليه مواد به جويبارها صورت مي‌گيرد و يا دفن غير بهداشتي آن در سراشيبي‌ها و ديگر اماكن كه مخالف ضوابط حفاظت آب‌هاي زيرزميني است انجام مي‌شود كه از نظر بهداشت محيط كاملاً خطرناك است. مخصوصاً اينكه محل تخليه و يا دفن در خاك‌هاي سبك شني و يا در حوالي رودخانه ها و چشمه سارها باشد.

1 ـ 4 ـ آلودگي خاك

            زباله هاي شهري كه خود تركيبي از فضولات انساني و حيواني و بسياري ديگر از مواد زائد صنعتي و كشاورزي است، متاسفانه در آخرين مرحله دفع به خاك و يا آب منتقل مي‌شوند. كالاهاي مصنوعي كه از مواد پلاستيكي ساخته شده اند پس از استعمال به صورت مواد زائد تجزيه نشدني در زباله انباشته و در خاك باقي مي‌مانند زيرا پليمرهاي مصنوعي (نايلون) بر عكس پليمرهاي طبيعي موجود در پشم و پنبه به علت نبودن آنزيم ويژه، سال‌ها جهت تجزيه در طبيعت به صورت خام و بدون تغيير باقي مي‌ماند. اين مواد خود خللي در تبادل آب و هوا و ديگر عكس‌العمل‌هاي فيزيكي و شيميايي خاك بوجود مي‌آورند. مجاورت و يا احاطه شدن ريشه گياهان بوسيله مواد پلاستيكي در خاك سبب نرسيدن آب و غذا به ريشه گياه شده و در طي زمان در اطراف ريشه حرارت، رطوبت و خواص شيميايي كاملاً غيرمتعادلي بوجود مي‌آورند كه موجب ضعف رشد و يا خشكي گياه مي‌شوند. وجود انواع مختلف قوطي‌هاي كنسرو، لاستيك‌هاي مستعمل، لاشه هاي اتومبيل، فضولات بيمارستان‌ها و مواد شيميايي كارخانه ها كه هم اكنون در اغلب شهرها جزو لاينفك زباله هاي شهري هستند به خارج از شهر در دامان طبيعت پراكنده و يا دفن مي‌شوند. نتيجه اين عمل، تجزيه هايي است كه طي ساليان دراز خطرات مهيبي را در آب و خاك منطقه بوجود آورده و موجب بيماري‌هاي گوناگوني در انسان و حيوان و كليه موجوداتي كه در آن منطقه زندگي مي‌كنند مي‌شود.

            ازجمله امور متداول در استفاده مجدد از زباله هاي شهري، تهيه كمپوست است كه هم اكنون در بسياري از شهرهاي پيشرفته دنيا معمول است. در ايران متاسفانه بدون مطالعه در سيستم تهيه كمپوست، نوع كمپوست و امكانات مصرف، اقدام به تاسيس كارخانه هايي شده است كه نتايج حاصل، مطلوب نبوده و آلودگي‌هاي محيط جامعه شهري و روستايي ما را تشديد مي‌نمايد. امروزه به علت پيشرفت صنايع سنگين و مصرف زياده از حد فلزات سنگين كه از راه هوا و زمين و آب وارد و خسارات زيادي را به بار مي‌آورند. Lenihan و Wainered عقيده دارند كه امروزه بيش از 60 ماده شيميايي در صنايع، مورد استفاده قرار مي‌گيرند كه نقش آنها در سيستم‌هاي حياتي گياه و حيوان، ناشناخته است. ازدياد فلزات سنگين مثل جيوه، سرب، كادميوم و آرسنيك در كمپوست و در نتيجه در خاك، باعث مسموميت‌هاي زياد و بيماري‌هاي گوناگوني در انسان مي‌شود.

1 ـ 5 ـ آلودگي هوا

            در اين زمينه گفته مي‌شود احتراق مواد پلاستيكي كه متاسفانه امروزه به ميزان فراواني در زباله ها وجود دارند صرفنظر از توليد ديوكسين‌ها گازهايي همچون گاز كربنيك، انيدريد سولفوره، گازهاي سمّي كلره و غيره مي‌نمايد كه فوق‌العاده خطرناك بوده و موجب آلودگي شديد هوا مي‌گردند.

شايان ذكر است كه در مناطقي كه مبادرت به ايجاد زباله سوز مي‌شود تعبيه هواكش‌هاي طويل و فيلترهاي ويژه اي كه طبق ضوابط محيط زيست قادر به جلوگيري از آلودگي‌هاي هوا باشند از ضروريات امر است.

گازهاي حاصل از تخميرهاي هوازي و غير هوازي در مراكز دفن زباله قادرند به طبقات زيرين خاك نفوذ كرده و اختلالاتي در خاك‌هاي زراعي به وجود آورند. طبق مطالعات انجام شده در نواحي نزديك به جايگاه هاي دفن زباله ميزان گاز متان (CH4) تا حدود 60 درصد و گاز كربنيك (CO2) حداكثر تا 30 درصد تاييد شده است كه قطعا در جلوگيري از رشد و نمو صحيح گياهان منطقه بي تاثير نيست.

2 ـ طبقه بندي مواد زايد جامد  

عبارت مواد زايد جامد (solid wastes) به مجموعه مواد ناشي از فعاليت‌هاي انسان و حيوان كه معمولا جامد بوده و به صورت ناخواسته و يا غير قابل استفاده دور ريخته مي‌شوند اطلاق مي‌گردد. اين تعريف به صورت كلي در برگيرنده همه منابع، انواع طبقه بندي‌ها، تركيب و خصوصيات مواد زايد بوده و به سه دسته كلي زباله هاي شهري، زباله هاي صنعتي و  زباله هاي خطرناك تقسيم مي‌گردند :

2 ـ 1 ـ زباله هاي شهري

در نشريات و كتب از تعاريف و طبقه بندي‌هاي مختلفي براي توضيح اجزاء مواد زايد جامد شهري استفاده شده است. تعاريف ارائه شده در زير مي‌تواند به عنوان يك راهنما براي شناسايي اجزاء مواد زايد شهري مورد استفاده قرار گيرد (2).

 

زايدات غذايي

به قسمت فسادپذير زباله كه معمولا از زايدات گياهي، تهيه و طبخ و يا انبار كردن مواد غذايي به دست مي‌آيد، اطلاق مي‌شود. كمّيت پس مانده هاي غذايي در طول سال متغير بوده و در ماه هاي تابستان، كه مصرف ميوه و سبزي بيشتر است، به حداكثر مي‌رسد. پس مانده هاي غذايي مهمترين قسمت زباله است، چرا كه از يك سو به دليل تخمير و فساد سريع، بوهاي نامطبوع توليد كرده و محل مناسبي براي رشد و تكثير مگس و ساير حشرات و جوندگان است و از سوي ديگر به دليل قابليت تهيه كود از آن (كمپوست) حائز اهميت است. قابل ذكر است كه ميزان پس مانده هاي فسادپذير در زباله هاي شهري ايران بين 35 تا 76 درصد گزارش شده است.

 

آشغال

به قسمت فساد ناپذير زباله به جز خاكستر گفته مي‌شود. آشغال در زباله معمولا شامل كاغذ، پلاستيك، قطعات فلزي، شيشه، چوب و موادي از اين قبيل مي‌شود. آشغال را مي‌توان به دو بخش قابل اشتعال و غيرقابل اشتعال تقسيم كرد.

خاكستر

باقيمانده حاصل از سوزاندن زغال، چوب و ديگر مواد سوختني كه براي مقاصد صنعتي، پخت و پز و يا گرم كردن منازل بكار مي‌رود گفته مي‌شود.

 

زايدات ناشي از تخريب و ساختمان سازي

به زايدات حاصل از تخريب ساختمان، تعمير اماكن مسكوني، تجاري، صنعتي، و يا ساير فعاليت‌هاي ساختمان سازي اطلاق مي‌شود.

 

زايدات ويژه

اين قسمت از زباله ها شامل مواد حاصل از جاروب كردن خيابان‌ها و معابر، برگ درختان، اجساد حيوانات مرده و موادي كه از وسايل نقليه به جاي مانده است مي‌شود.

2 ـ 2 ـ زباله هاي صنعتي

ادامه مديريت زباله هاي شهري

۳

2 ـ 2 ـ زباله هاي صنعتي

زباله هاي صنعتي، مواد زايد ناشي از فعاليت‌هاي صنعتي هستند ومعمولا شامل فلزات، مواد پلاستيكي، مواد شيميايي و بالاخره زباله هاي ويژه و زباله هاي خطرناك هستند. كه عمل جمع آوري، حمل و نقل و دفع آن‌ها ضوابط خاص و مقررات ويژه اي را به خود اختصاص داده است.

2 ـ 3 ـ زباله هاي خطرناك

مواد زايد خطرناك، مواد زايد جامد يا مايعي هستند كه به علت كمّيت، غلظت و يا كيفيت فيزيكي، شيميايي و يا بيولوژيكي مي‌توانند باعث افزايش ميزان مرگ و مير و يا بيماري‌هاي بسيار جدي شوند. براساس تعريف آژانس حفاظت محيط زيست Environmental Protection Agency : EPA)) زباله هاي خطرناك به مواد زايد جامدي اطلاق مي‌شود كه بالقوه خطرناك بوده و يا اينكه پس از طي مدت زماني موجبات خطر را براي محيط زيست، فراهم مي‌كنند. زباله هاي خطرناك معمولا يكي از مشخصات قابليت انفجار، احتراق، خوردگي، واكنش پذيري و سمي را دارا بوده و اغلب تحت عنوان مواد زايد راديواكتيو، پس مانده هاي شيميايي، زايدات قابل اشتعال، زايدات بيولوژيكي و مواد منفجره دسته بندي مي‌شوند :

از منابع عمده زايدات بيولوژيكي، بيمارستان‌ها، آزمايشگاه ها و مراكز تحقيقات پزشكي هستند. زباله هاي بيمارستاني به دليل آنكه حاوي زايدات پاتولوژيكي، مواد زايد راديواكتيو، زايدات دارويي، مواد زايد عفوني، مواد زايد شيميايي و بعضا ظروف مستعمل تحت فشار هستند، از منابع عمده، زباله هاي خطرناك در شهرها محسوب مي‌شوند. تكنولوژي جمع آوري، دفع و يا احياي اين مواد در مقايسه با زباله هاي شهري و خانگي تفاوت بسيار دارد و بايد جداگانه مورد توجه قرار گيرد.

2 ـ 4 ـ زباله ها بيمارستاني

زباله هاي بيمارستاني شامل موادي هستند كه با توجه به نوع كار و وظيفه در هر بخش بيمارستاني، متفاوت مي‌باشند. مثلا زباله بخش عفوني يا اطاق عمل، با مواد زايد آزمايشگاه يا بخش راديولوژي، تفاوت محسوسي دارد و طبق يك بررسي، زباله بخش‌هاي مختلف بيمارستان‌ها به هفت گروه تقسيم مي‌شوند (4):

 

الف ـ  زباله هاي معمولي بيمارستان

عموماً شامل زباله هاي مربوط به بسته بندي مواد و ديگر زباله هاي پرسنل شاغل در بيمارستان و خوابگاه هاي آن‌هاست.

 

ب ـ  زباله هاي پاتولوژيكي

شامل بافت‌ها، ارگان‌ها، قسمت‌هاي مختلف بدن، پنبه هاي آغشته به خون و چرك و مواد دفعي بدن همچون نمونه هاي مدفوع و ادرار و غيره جزو اين گروه از مواد زايد، محسوب مي‌شوند.

 

ج ـ مواد زايد راديواكتيو

شامل جامدات، مايعات و گازها بوده و در برخي از بخش‌ها و آزمايشگاه هاي بيمارستان‌ها وجود دارند كه جمع آوري و دفع آن‌ها داراي خصوصيات ويژه اي است.

د ـ  مواد زايد شيميايي

شامل جامدات، مايعات و گازهاي زايد مي‌باشد كه به وفور در بيمارستان‌ها وجود دارد، در بخش‌هاي تشخيص و آزمايشگاه ها ماحصل نظافت و ضدعفوني بيمارستان، وسايل و ابزار تنظيف و ضدعفوني به انضمام داروها و وسايل دور ريختني اطاق عمل بخش ديگري از اين فضولات را تشكيل مي‌دهند. مواد زايد شيميايي ممكن است خطرناك باشند. فضولات شيميايي خطرناك در سه بخش زير، طبقه بندي مي‌شوند:

·        فضولات سمي : اين فضولات با PH كمتر از 2 (به شكل اسيدي) و بالاتر از 12 (به حالت قليايي) در زباله هاي بيمارستاني وجود دارند. بخشي از داروهاي اضافي و يا فاسد شده، جزو اينگونه فضولات به حساب مي‌آيند

·        مواد قابل احتراق : شامل تركيبات جامد، مايع و گازي شكل

·        مواد واكنش دهنده و موثر : در ساير فضولات كه تا حدودي در زباله هاي بيمارستاني، قابل تشخيص هستند.

از فضولات شيميايي بي‌خطر مي‌توان قندها، اسيدهاي آمينه و برخي از نمك‌هاي آلي و معدني را نام برد. اسيدهاي آمينه و نمك‌هاي شيميايي نظير نمك‌هاي سديم، منيزيم، كلسيم، اسيد لاكتيك، انواع اكسيدها، كربنات‌ها، سولفات‌ها و فسفات‌ها قسمتي از مواد زايد شيميايي هستند.

 

ه ـ  مواد زايد عفوني

اين مواد، شامل جِرم‌هاي پاتوژن در غلظت‌هاي مختلف هستند كه مي‌توانند به سادگي منجربه بيماري شوند. منشاء آن‌ها ممكن است پس‌مانده هاي آزمايشگاهي، جراحي و اتوپسي بيماران عفوني باشد. وسايل آغشته به جرم‌هاي عفوني در بيمارستان، شامل دستكش، وسايل جراحي، روپوش، لباس‌هاي بلند جراحي، ملحفه و غيره است. اين زباله ها تقريباً 10% كل زباله هاي بيمارستاني را تشكيل مي‌دهند. از وسايل جراحي سرنگ‌ها، اره هاي جراحي، شيشه هاي شكسته، كاردهاي كوچك جراحي و غيره را مي‌توان در يك دسته بندي خاص منظور كرد.

 

و ـ  مواد زايد دارويي

شامل داروهاي پس مانده، محصولات جانبي درمان و داروهاي فاسد شده يا مواد شيميايي هستند كه تا حدود زيادي در زباله هاي بيمارستاني وجود دارد.

 

ز ـ ظروف مستعمل تحت فشار

ظروفي مثل قوطي‌هاي افشانه (آئروسُل)، گازهاي كپسوله شده و غيره كه اگر براي از بين بردن آن‌ها از دستگاه هاي زباله سوز، استفاده گردد موجب بروز خطر مي‌شود زيرا در پاره اي از موارد داراي قابليت انفجار هستند.

3 ـ منبع توليد زباله هاي شهري

توجه به منابع توليد همراه با آگاهي از تركيب و نرخ توليد زباله، اساس مديريت مواد زايد جامد را تشكيل مي‌دهد. از بررسي‌هاي انجام شده در اين زمينه چنين نتيجه گيري مي‌شود كه نوع زباله توليد شده در هر شهر و منطقه در ارتباط مستقيم سيستم فعاليت، اماكن توليد و نحوه زندگي مردم است. وجود قطب‌هاي صنعتي، ساخت و سازها و ديگر عوامل توليد زباله تاثير اساسي مدفوع و تركيبات مختلف مواد زايد جامد و در نتيجه سيستم‌هاي مديريتي آن دارد (3).

4 ـ جمع آوري و حمل و نقل زباله هاي شهري

جمع آوري و حمل و نقل زباله يكي از مهمترين عمليات مديريت مواد زايد جامد است. طبق محاسبات انجام شده حدود 80 درصد كل مخارج مديريت مواد زايد جامد مربوط به جمع آوري زباله است. كه درصد بالايي از اين مقدار مربوط به حقوق كارگران و نيروي انساني است. به عبارت ديگر اكثريت مخارج سيستم مديريت مواد زايد جامد فقط صرف حقوق و دستمزد مي‌شود. به همين جهت اصلاح، بهينه سازي و مكانيزه كردن سيستم جمع آوري و حمل زباله، ضمن تسريع در عمليات، هزينه و نيروي انساني كمتري را نياز خواهد داشت. ذيلا چند مورد از سيستم‌هاي مختلف جمع آوري و حمل و نقل زباله كه هم اكنون در كشور ما رايج بوده و به عبارتي مناسب تشخيص داده شده است، به اختصار، بيان مي‌شود.

 

الف ـ جمع آوري زباله از كيسه هاي پلاستيكي و يا بشكه هاي مستعمل كه به عنوان ظروف نگهداري زباله مورد استفاده قرار گرفته و مبادرت به تخليه آن‌ها در كاميون‌هاي زباله كش مي‌گردد. اين روش كه در حال حاضر در اغلب شهرهاي كشور انجام مي‌گيرد. در صورتيكه در خطوط جمع آوري مناسب قرار گيرد يكي از روش‌هاي متناسب و مفيد به حساب مي‌آيد.

ب ـ حمل زباله از منازل بوسيله گاري‌هاي دستي و انتقال مستقيم آن‌ها به كاميون‌هاي سرپوشيده. در اين روش زباله هاي خانگي طبق برنامه هاي پيش بيني شده توسط كارگران تنظيف شهري از منازل جمع آوري و بوسيله چرخ‌هاي زباله با حجم كافي به ايستگاه هاي مشخص شده در سيستم منتقل گرديده و مستقيماً در كاميون‌هاي زباله كش، بارگيري مي‌شوند.

ج ـ جمع آوري زباله از منازل و مراكز توليد و انتقال آن به جايگاه هاي موقت شهري. استفاده از اين روش عموماً در شهرهاي قديمي به علت وجود كوچه هاي تنگ و باريك، عدم دسترسي به ماشين آلات ويژه حمل و نقل و يا كمبود پرسنل تنظيف، معمول است. در اين روش زباله هاي خانگي بوسيله مامورين شهرداري با استفاده از چرخ‌هاي زباله كه عموماً غيربهداشتي است به جايگاه هاي موقت حمل گرديده و بر روي هم تلنبار مي‌شوند تا بوسيله كاميون‌هاي زباله كش و يا هر وسيله ديگر به ترمينال‌هاي زباله و يا محل دفع حمل شوند.

د ـ كاربرد وانت‌ها در حمل و نقل زباله : استفاده از وانت‌هاي حمل زباله كه طي چند سال اخير در بسياري از شهرهاي كشور معمول گرديده روشي است كه زباله مستقيماً از كوچه و خيابان‌هاي باريك برداشته شده و به ايستگاه هاي انتقال، حمل مي‌گردد. توصيه صريح در استفاده از وانت‌ها منحصر به نواحي و محله هايي از شهر است كه امكان تردد براي كاميون‌هاي بزرگتر نباشد.

ه ـ سيستم‌هاي جمع آوري زباله با كانتينرهاي ثابت : (S.C.S  (Stationary Container System :  در اين روش كانتينرهاي مستقر در اماكن توليد زباله بوسيله مردم و يا مامورين شهرداري بارگيري مي‌شوند. سپس كاميون‌هاي ويژه حمل زباله، طبق برنامه از پيش تعيين شده به محل استقرار كانتينر حركت نموده و پس از تخليه زباله در مخزن خود، كانتينر را در محل اصلي مستقر مي‌نمايند. زباله هاي تخليه شده از كانتينرها به ايستگاه انتقال، ترمينال‌هاي زباله و يا محل‌هاي دفع منتقل مي‌شوند (2).

4 ـ 1 ـ ايستگاههاي انتقال يا ترمينال‌هاي زباله

ايستگاههاي انتقال يا ترمينال‌هاي زباله كه عموماً در شهرهاي بزرگ احداث مي‌شوند فضاهاي مسطح و حصاركشي شده اي هستند كه در اصل براي بارگيري زباله از ماشين آلات كوچك به كاميون‌هاي بزرگ زباله كش مورد استفاده قرار مي‌گيرند.

اين تاسيسات زماني بكار گرفته مي‌شوند كه محل دفع نهايي از محل جمع آوري زباله فاصله زيادي داشته باشد. در چنين شرايطي حمل مستقيم زباله با ماشين آلات كوچك و كم حجم از اماكن توليد به محل اصلي دفع غير اقتصادي بوده و هزينه هاي گزافي را در بر خواهد داشت، كنترل كامل ايستگاه هاي انتقال زباله از نظر آلودگي، انتقال سريع زباله از محل به كمك روش‌هاي پيشرفته و نيز ترتيب فضاي سبز و گل كاري الزامي خواهد بود.

5 ـ كميت زباله هاي شهري

مديريت زباله هاي شهري

 

 ۱

 

مديريت زباله هاي شهري

 

دكتر قاسم‌علي عمراني

دانشكده بهداشت و انستيتو تحقيقات بهداشتي دانشگاه علوم پزشكي تهران

اهداف درس

انتظار مي‌رود فراگيرنده، پس از گذراندن اين درس، بتواند :

 

Ø      خطرات و زيان‌هاي ناشي از عدم كنترل زباله هاي شهري، صنعتي و روستايي را شناسايي كند

Ø      با نوع ميزان و تركيبات مختلف زباله هاي شهري، صنعتي، بيمارستاني آشنا گردد

Ø      سيستم‌هاي جديد جمع آوري، حمل و نقل را شناسايي كند

Ø      به روش‌هاي دفع زباله از قبيل سوزاندن، كمپوست و دفن بهداشتي، توجه خاص نمايد 

Ø      در زمينه بازيافت، آگاهي كامل داشته باشد

 

واژه هاي كليدي

            بهداشت محيط، مديريت، زباله

بيان مسئله

توجه به محيط زيست و حفظ سلامتي انسان و كليه موجودات كره زمين يكي از اصول اساسي در بقاي زندگي و استفاده از مواهب خدادادي است كه به وفور در اختيار ما قرار دارد. كنترل آلودگي‌هاي محيط ازجمله مواد زايد جامد، بخش مهمي از اين وظيفه را تشكيل مي‌دهد كه با توجه به اصول و موازين بهداشتي اقتصادي جايگاه ويژه اي را در علوم و فنون جديد به خود اختصاص داده است. بدين لحاظ در اين مجموعه سعي خواهد شد تا در حد امكان مواردي همچون اهميت مسئله، شناخت و طبقه بندي مواد، سيستم‌هاي جمع آوري و حمل و نقل و روش‌هاي دفع مواد به وضوح مورد توجه قرارگرفته و در اختتام، مبادرت به ارائه راه كارهاي اساسي در جهت بهبود

شرايط و بهينه سازي تكنولوژي موجود در مديريت مواد زايد جامد كشور نمايد كه در صورت اعمال، بازتاب آن تاثير اساسي در حفظ بهداشت و سلامت محيط زيست جامعه ما خواهد داشت.

مقدمه

در كشور ما ايران با محاسبه 800 گرم زباله سرانه، هر روزه بالغ بر 50000 تُن مواد زايد جامد توليد مي‌شود كه در مقايسه با ساير كشورهاي جهان با 292 كيلوگرم زباله هر نفر در سال در حد متعادلي قرار گرفته است، لكن ازدياد جمعيت و توسعه صنعت به گونه اي كه در برنامه سوم جمهوري اسلامي ايران مطرح است موجبات ازدياد مواد زايد جامد و بالطبع تغييرات فيزيكي ـ شيميايي آن‌ها را بوجود مي‌آورد به طوريكه برنامه هاي جمع آوري و دفع زباله موجود جوابگوي نيازهاي اين بخش از كار نخواهد بود. امر جمع آوري، دفع، بازيافت و اصولا مديريت مواد زايد جامد در ايران با توجه به نوع و كيفيت زباله هاي ايران تفاوت فاحشي با ساير كشورهاي جهان دارد، لذا بكارگيري هر گونه تكنولوژي بدون شناخت مواد و سازگاري عوامل محلي كار ارزنده اي نيست. وجود 70 درصد مواد آلي قابل كمپوست و بيش از 40 درصد رطوبت در زباله هاي خانگي از يك سو و تفاوت فاحش آب و هوا و شرايط زيست در مناطق مختلف كشور با سبك و فرهنگ منحصر به خود از سوي ديگر خود دليلي بر عدم استفاده بي رويه از تكنولوژي‌هاي وابسته به خارج است، تجربه سال‌ها ركود در عمل آوردن كمپوست و پرداخت هزينه هاي گزاف جمع آوري و دفع زباله كه تنها براي شهرهاي مختلف كشور روزانه حدود  20%  بودجه شهرداري‌ها را تشكيل مي‌دهد نشانگر اهميت اين مسئله در برنامه هاي محيط زيست كشور است.

توجه به امر بهداشت و سلامت جامعه و رعايت جنبه هاي پيش‌گيري قبل از درمان بدون توجه به سيستم‌هاي جمع آوري و دفع مواد زايد كه مسبب اصلي آلودگي در شهرها و روستاهاي كشور است، امكان پذير نيست. اشاعه بيماري كيست هيداتيك، بروز گهگاه وبا، انواع بيماري‌هاي پوستي همچون ليشمانيوز و سلسله بيماري‌هاي سرطان‌زا و سكته هاي نابهنگام در جوامع كنوني كه معمولا به مواد فساد پذير و پس مانده هاي شيميايي محيط زيست نسبت داده مي‌شود ماحصل تداخل صدها نوع مواد سمي و عفونت‌زا با زباله هاي شهري و انتشار آن‌ها در آب، خاك و هواي زندگي روزمره ماست. عليهذا به منزله بهبود مديريت مواد زايد جامد و اجراي اهداف بهداشتي اقتصادي كشور گفتار حاضر به صورت فشرده، كلياتي از موارد آلودگي و طبقه بندي مواد زايد جامد را با توجه خاص به سيستم‌هاي جمع آوري، دفع و بازيافت مواد، مورد بحث قرار مي‌دهد كه اميدوار است مورد توجه علاقمندان بويژه دانشجويان عزيز و مسئولين محترم بهداشت محيط كشور قرار گيرد.

1 ـ خطرات ناشي از دفع زباله به طريق غير بهداشتي

اصول بهداشت و بهسازي محيط، در هر شهر ايجاب مي‌كند كه زباله ها در حداقل زمان از منازل و محيط زندگي انسان دور شده و در اسرع وقت دفع گردند. پيدايش اين ايده (دفع بهداشتي زباله در محيط زيست) در قرن نوزدهم ميلادي به مشابه يك دستورالعمل بهداشتي، شهروندان را به رعايت آن ملزوم مي‌ساخت.

اهميت دفع بهداشتي زباله ها موقعي بر همه روشن خواهد شد كه خطرات ناشي از آن‌ها بخوبي شناخته شود. زباله ها نه فقط باعث توليد بيماري، تعفّن و زشتي مناظر مي‌گردند، بلكه مي‌توانند به وسيله آلوده كردن خاك، آب و هوا خسارات فراواني را ببار آورند. به همان اندازه كه تركيبات زباله مختلف است، خطرات ناشي از مواد تشكيل دهنده آن‌ها نيز مي‌توانند متفاوت باشند. جمع آوري، حمل و نقل و آخرين مرحله دفع اين مواد بايستي به طريقي باشد كه خطرات ناشي از آن‌ها در سلامتي انسان به حداقل ممكن كاهش يابد.

راجع به خطرات حاصل از زباله هاي شهري و صنعتي بايد گفت كه در كليه منابع علمي و كتب مربوطه همواره اشاره به ابتلاي انسان‌ها به بيماري‌هاي گوناگون شده است. در كتب علمي تعداد باكتري‌هاي مختلف موجود در خاكروبه خيابان‌ها از 2 تا 40 ميليون به صورت خاص و از 50000 تا 10 ميليون بطور عموم در هر گرم برآورده شده است. اين تعداد باكتري مي‌توانند به سادگي موجب بروز بيماري‌هاي گوناگوني گردند. مخصوصاً اينكه در اين مواد انواعي از باكتري‌هاي مولد وبا، تيفوس و كزاز بطور مسلّم و صريح تشخيص داده شده است. شايان ذكر است كه سابقا فضولات حيواني (پهن گاو و اسب) قسمت عمده اي از خاكروبه هاي خياباني را تشكيل مي‌داد. اين حالت هم اكنون نيز در پاره اي از روستاها و شهرهاي كوچك مشاهده مي‌شود.

1 ـ  1 ـ مگس

خطرات ناشي از وجود مگس براي انسان و عموم حيوانات اهلي بر همه روشن است، مگس خانگي  (Mussca domestica) مخصوصاً از نظر انتشار بسياري از باكتري‌هاي بيماريزا قابل اهميت مي‌باشد. اصولا بيش از 50-40 هزار نوع مگس در اين زمان شناسايي شده ولي نام گذاري همه آن‌ها به اتمام نرسيده است. بر اساس مطالعات انجام شده در صحرا و آزمايشگاه انتشار بسياري از امراض همچون اسهال‌هاي آميبي و باسيلي، تراخم، حصبه و شبه حصبه، وبا، سِل، جذام، طاعون و سياه زخم به وسيله مگس امكان پذير است. اين حشره به وسيله پُرزهاي چسبنده و مژك‌هاي فراوان بدن خود با نشستن بر روي مدفوع انسان و حيوان و بسياري از كثافات و زباله ها ميكروب‌هاي مختلف را از طريق تماس مستقيم بدن انسان و يا اغذيه مورد نياز او به محيط زندگي وارد نموده و به طور مكانيكي باعث انتقال بيماري‌ها به موجود زنده ديگري مي‌گردد.

ساختن مستراح‌هاي بهداشتي در شهر و روستا و حفظ محيط زيست از پِهِن و ديگر فضولات فساد پذير انساني و حيواني نيز از جمله عواملي است كه باعث جلوگيري از توليد و رشد لارو مگس خواهد شد. مواد زايد صنعتي اعم از فرآورده هاي گياهي، ميوه ها، فضولات كشتارگاه ها و غيره چه در شهرها و چه در مراكز توليد و مصرف مي‌تواند محل پرورش لارو (كرمينه) مگس قرار گيرد. در صورتي كه روش دفع زباله به صورت تلنبار كردن در فضاي آزاد باشد كرمينه مگس در داخل زباله كه از نشر حرارت، رطوبت و مواد غذايي مناسب ترين محيط به شمار مي‌رود رشد و نمو كرده و پس از رسيدن زمان بلوغ به منازل و اماكن مجاور پرواز مي‌نمايد. قدرت پرواز مگس تا حدود 20 كيلومتر مشخص شده است (2).

1 ـ 2 ـ جوندگان

ادامه فاضلاب و مسائل مربوط به آن

۲

جدول 3 ـ قدرت فاضلاب بر حسب COD BOD  و SS  ميلي گرم در ليتر

 

انواع فاضلاب

فاضلاب از نظر منشاء آن ممكن است خانگي، صنعتي، كشاورزي يا به صورت تركيبي باشد. از نظر خصوصيات فيزيكي شيميايي و بيولوژيكي و قدرت آلايندگي داراي چهار حالت ضعيف، متوسط، قوي و خيلي قوي مي‌باشد.

اهميت بهداشتي فاضلاب به عواملي نظير وجود عوامل شيميايي و عوامل بيماري‌زاي زنده ومواد آلي متعفن كه علاوه بر ايجاد بيماري‌هاي مختلف موجب تعفن و بدمنظر شدن محيط نيز مي‌گردد، بستگي دارد.

عوامل باكتريايي نظير ويبريو كلرا، سالمونلا تيفي، سالمونلا پاراتيفي، شيگلا، باسيل سياه زخم، لپتوسپيرا، عوامل ويروسي نظير انواعي از هپاتيت‌ها، عوامل تك ياخته اي نظير آميب ژيارديا و تخم انگل‌هاي پرياخته اي نظير كرم شلاقي، آسكاريس و000 از طريق فاضلاب و لجن فاضلاب مصرف شده باعث ايجاد بيماري مي‌شود.

از نظر اقتصادي علاوه بر اينكه آب تبديل شده به فاضلاب به خودي خود غيرقابل استفاده شده است، خود نيز باعث آلودگي منبع آب سطحي و زيرزميني مي‌شود و بنابراين آب به عنوان منبع حياتي محدود با كمبود شديدي كه در جهان دارد در معرض تهديد قرار گرفته است. با توجه به مخاطرات بهداشتي و ملاحظات اقتصادي توجه به توليد، جمع آوري و بهسازي فاضلاب امري ضروري و اجتناب ناپذير است. پرداختن به امر كم خطر نمودن فاضلاب و يا انجام اقداماتي در جهت صدور جواز تخليه آن‌ها در محيط يا استفاده مجدد از فاضلاب، تصفيه فاضلاب ناميده مي‌شود. چرا فاضلاب را تصفيه كنيم ؟ سئوالي است كه همه كارگزاران مرتبط با امر سلامت با آن مواجه هستند و بايستي به نحو منطقي و مقتضي با اين سئوال و پاسخ مناسب آن آشنا باشند.

علل لزوم تصفيه فاضلاب

فاضلاب مي‌بايست قبل از اينكه در مرحله نهايي به آبهاي پذيرنده دفع گردد، تصفيه شود تا اينكه:

الف) بيماري‌هاي واگير ناشي از آلودگي‌هاي فاضلاب مهار و بهداشت عمومي تامين گردد.

ب) حفظ منابع آب، از طريق عدم آلودگي آب‌هاي سطحي و زيرزميني و در صورت امكان استفاده مجدد از بخش عظيمي از آب مصرف شده براي مصارف خاص نظير فعاليت‌هاي كشاورزي و پرورش آبزيان.

ج) حفظ محيط زيست: فاضلاب را به روش‌هاي متعددي تصفيه مي‌كنند. در بين اين روش‌ها، تصفيه زيست شناختي، رايج تر است. هدف از تصفيه فاضلاب به نوعي همان پاسخ سئوال " چرا فاضلاب را تصفيه كنيم" مي‌باشد. اما اگر به صورت ويژه به آن نگاه شود، هدف از تصفيه فاضلاب عبارت است از:

اهداف ويژه تصفيه فاضلاب

الف) تثبيت مواد آلي.

ب) توليد پساب قابل تخليه در محيط و محافظت از محيط زيست.

ج) استفاده مجدد از آب و مواد جامد ناشي از تصفيه فاضلاب.

 

تجزيه و تثبيت مواد آلي موجود در فاضلاب اغلب از طريق فرايندهاي زيست شناختي، به دو روش هوازي و بي هوازي صورت مي‌گيرد.

روش‌هاي متداول هوازي در تصفيه فاضلاب  

لجن فعال، لاگول هوادهي، صفحات چرخان بيولوژيكي، حوضچه هاي جلادهي و صافي چكنده.

روش متداول بي هوازي در تصفيه فاضلاب عبارتند از

سپتيك تانك، بركه هاي بي هوازي،  UASB  و 000 هر كدام از فرايندهاي مزبور ممكن است مراحل مقدماتي و پاياني به صورت تكميلي داشته باشند. از نگاه ديگر ممكن است مراحل تصفيه فاضلاب به صورت اوليه، ثانويه و پيشرفته انجام شود.

منابع  

1) K. Park, Environmental Health. In: Park’s Textbook of Preventive and Social Medicine, 18^th edition, M/s Banarsidas Bhanot Publishers, India, 2005. pp.519-42.

 

2) World Health Organization , Guidelines for  Drinking- Water Quality  Second Edition Volume ll 1993. 

 

3) World Health  Organization, Guidelines  for Drinking-water Quality,  Second Edition Volume l-2 , 1993. 

 

4) World Health  Organization , Guidelines for  Drinking-water Quality  Second Edition Volume l-3 1993. 

 

5) Casey, T.J. Casey, Unit Treatment Process in Water and Wastewater Engineering, Wiley Series in Water, Resource Engineering, 1997 PP  1-22. 

 

6) Pete. M.B; Chambers Science and Technology Dictionary, 1992. 

 

7 ) سندي كايرن كراس، ريچارد، ج. فيچم مهندسي بهداشت محيط در مناطق گرمسيري ترجمه اميرحسين محوي و عيسي لو، جهاد دانشگاهي دانشگاه علوم پزشكي تهران 01371

 

8 ) ميلر، ج.ت. زيستن در محيط زيست ترجمه مجيد مخدوم، انتشارات دانشگاه علوم تهران 01363

 

9 ) رازقي، ناصر، تصفيه، انتقال و توزيع آب، جهاد دانشگاهي دانشكده بهداشت دانشگاه علوم پزشكي تهران 1364 جلد اول صفحه 183ـ49، 01364

 

10 ) اهلرواستيل، بهسازي شهر و روستا، ترجمه ناصر رازقي جلد اول انتشارات جهاد دانشگاهي.

 

11 ) شريعت پناهي، محمد، اصول كيفيت و تصفيه آب و فاضلاب، انتشارات دانشگاه تهران.

 

12 ) ادموند، ج. واگنر و ج.ن. لانوا باآب مشروب براي نقاط روستايي واجتماعات كوچك ترجمه محمد عصار انتشارات جهاد دانشگاهي.

 

13 ) منزوي، م. ت. آبرساني شهري، چاپ چهارم، انتشارات دانشگاه تهران 01364

 

14 ) متكف وادي، مهندسي فاضلاب جمع آوري ترجمه عبدالرحيم كيا و مهندس نادر بزاز، تابستان 01361

 

15 ) مارا، د. دانكن: تصفيه فاضلاب در مناطق گرمسيري، ترجمه اميرحسين محوي، جهاد دانشگاهي دانشكده بهداشت چاپ اول 01364

16) APHA; AWWA, "Standard Methods for the Examination of Water and Wastewater"

1995; 14^th  Ed. 

فاضلاب و مسائل مربوط به آن

۱

فاضلاب و مسائل مربوط به آن

 

دكتر علي الماسي

بخش پزشكي اجتماعي دانشگاه علوم پزشكي كرمانشاه

اهداف

انتظار مي‌رود فراگيرنده، پس از گذراندن اين درس بتواند :

Ø      تعريف فاضلاب و مسائل مربوط به آن را بيان كند

Ø      تعريف فاضلاب را بداند بطوري كه ضمن تعريف، منبع را ذكر كند

Ø      تركيب فاضلاب را بشناسد و تركيبات فاضلاب را ليست نمايد

Ø      شدت يا قدرت فاضلاب را بداند و بتواند فاضلاب‌ها را درجه بندي كند

Ø      انواع فاضلاب را بشناسد و آن‌ها را ليست نمايد

Ø      اهميت فاضلاب از دو جنبه بهداشتي و اقتصادي را شرح دهد

Ø      شدت يا قدرت فاضلاب را بداند و بتواند درجه بندي كند

Ø     روش‌هاي متداول تصفيه فاضلاب را نام ببرد

 

واژه هاي كليدي

            فاضلاب، بازيافت، تصفيه

فاضلاب چيست ؟

فاضلاب يا گنداب عبارت است از آب استفاده شده اي كه براي مصرف خاص خود قابل استفاده مجدد نيست يا به عبارتي كيفيت آن پايين تر از قبل از استفاده از آن مي‌باشد. اين آب داراي مقاديري فضولات جامد و مايع است كه از خانه ها، خيابان‌ها، شستشوي زمين‌ها و در مجموع ناشي از فعاليت‌هاي انساني نظير سرويس‌هاي بهداشتي، كارخانه ها، صنايع و كشاورزي است. چون اين آب اغلب ناپاك و داراي بويي ناخوشايند است "گنداب" نيز ناميده مي‌شود.

فاضلاب يا گنداب ممكن است خانگي يا تركيبي از فاضلاب خانگي، فاضلاب صنعتي و كشاورزي نيز باشد. در اين بحث، بيشتر فاضلاب ناشي از فعاليت‌هاي خانگي، مورد نظر است. اين فاضلاب، آبي است كه مواد زائد بدن انسان (مدفوع و ادرار) و فاضلاب حاصل از اقدامات بهداشتي مانند استحمام، شستشوي لباس، پخت و پز و ديگر مصارف آشپزخانه را تشكيل مي‌دهد. حجم فاضلاب توليدي در اجتماعات به موارد زير بستگي دارد :

1 ـ  عادات فردي: هر چه ميزان مصرف آب مردم بيشتر باشد فاضلاب توليدي آن‌ها بيشتر خواهد شد.

2 ـ  نوع شبكه گردآوري فاضلاب (تركيبي يا مجزا) در نوع تركيبي حجم فاضلاب بيشتر خواهد شد.

3 ـ  تغييرات فاضلاب در زمان

تركيب فاضلاب

فاضلاب تقريبا 9/99 درصد آب و حدود يك دهم در صد مواد جامد در بر دارد كه بخشي از آن مواد آلي و بخش ديگر مواد معدني جامد به حالت محلول يا معلق در آب مي‌باشند. بوي بد فاضلاب اغلب به علت مواد آلي موجود در آن مي‌باشد. اين مواد بيشتر قابل تجزيه ميكروبي هستند و بعضا تجزيه ميكروبي منجر به توليد بوي نامطبوع مي‌شود. علاوه بر مشكل توليد بو فاضلاب‌هاي دريافت كننده مدفوع انساني و حيوانات زنده در بر دارنده زيستوارك‌هاي بيماري‌زا هستند كه از نظر آلودگي محيط بويژه منابع آب و خاك فوق‌العاده اهميت دارند. طبق پژوهش‌هاي انجام شده هر گرم مدفوع حدود يك بيليون عدد اشريشيا كولي، حدود 2/2 x 10⁷ عدد استرپتوكوك مدفوعي و مقادير قابل توجهي اسپور كلوستريديوم  پِرفرنژنس و انواع موجودات زنده بيماري‌زاي ديگر نيز در بر دارد. اگرچه مقدار مدفوع انسان در جوامع و نژادهاي مختلف، متفاوت است ولي ميانگين يكصد گرم براي هر فرد بالغ مقداري است كه اغلب محققين بر آن اتفاق نظر دارند.

شدت آلودگي يا قدرت فاضلاب

قدرت آلايندگي فاضلاب يا غلظت آن، هر چقدر مواد زائد موجود در فاضلاب بيشتر باشد، آن را قوي تر مي‌گويند. معمولا شدت و ضعف فاضلاب از نظر مواد آلي موجود در آن برحسب معيارهاي زير سنجيده مي‌شود:

الف) اكسيژن مورد نياز زيست شيميايي (Biochemical Oxygen Demand) BOD5

 اين معيار مهمترين ابزار سنجش مواد آلي قابل تجزيه زيست شناختي است كه در مورد فاضلاب كاربرد متداول دارد. در اين روش مقدار اكسيژن مورد نياز براي اكسيداسيون مواد آلي فاضلاب توسط باكتري‌ها به دست مي‌آيد. با استفاده از اندازه گيري مقدار اكسيژن مورد نياز، غلظت مواد آلي موجود در فاضلاب كه قابل اكسيداسيون باكتريايي است به دست مي‌آيد (تجزيه پذيري زيست شناختي) 0 مقدار BOD  معمولا براساس پنج روز در حرارت 20 درجه سانتي گراد بيان مي‌گردد. اين مقدار همان اكسيژن مصرف شده در طول اكسيداسيون فاضلاب، در زمان پنج روز و حرارت 20 درجه است.

 

ب) نياز شيميايي به اكسيژن (Chemical Oxygen Demand) COD

در اين روش مقدار اكسيژن متناسب براي تجزيه و تثبيت شيميايي مواد آلي را اكسيژن مورد نياز تجزيه شيميايي يا اصطلاحا  COD  گويند. اين معيار از طريق اكسيداسيون فاضلاب توسط محلول اسيد دي كرمات، تقريبا تمام مواد آلي موجود در فاضلاب را به گاز كربنيك و آب، اكسيده مي‌نمايد كه در اين واكنش معمولا حدود95% اكسيداسيون مواد آلي صورت مي‌گيرد.

 

ج) مواد جامد معلق (Suspended Solids) SS 

مواد جامد معلق يكي ديگر از نشانگرهاي كيفيت فاضلاب از نظر غلظت مواد مي‌باشد اين مواد ممكن است از 100 تا 500 ميلي گرم در ليتر در فاضلاب متغير باشد. جدول زير وضعيت فاضلاب از نظر  COD BOD  و  SS  بر حسب ميلي گرم در ليتر را نشان مي‌دهد.

جدول 3 ـ قدرت فاضلاب بر حسب COD BOD  و SS  ميلي گرم در ليتر

ادامه بهداشت آب

۵ 

مباني كلرزني

براي حصول اطمينان از درستي كلرزني قواعد زير بايستي رعايت شود:

1 ـ  آب مورد گندزدايي، صاف و بدون كدورت باشد.

2 ـ  كلر مورد نياز آب مشخص گردد، نقطه شكست كلر و كلر باقي مانده آزاد حائز اهميت است.

3 ـ  در هر حال زمان تماس حدود يك ساعت براي ازبين بردن زيستوارك‌هاي حساس در مقابل كلر منظور گردد.

4 ـ  حداقل كلر باقيمانده پس از يك ساعت 5/0 ميلي گرم در ليتر پيشنهاد مي‌شود. اين مقدار در همه گيري‌هاي بيماري‌هاي روده تا 1 ميلي گرم در ليتر نيز توصيه شده است.

5 ـ  مقدار كلر مورد نياز هر نوع آب برابر خواهد بود با مقدار كلري كه به آب اضافه مي‌شود تا پس از يك ساعت مقدار 5/0 ميلي گرم در ليتر كلر باقي مانده داشته باشد.

 

روش كلرزني

با توجه به حجم آب مورد گندزدايي و وسعت پروژه، روش كلرزني تعيين مي‌گردد. كلر ممكن است به يكي از اشكال زير در دسترس باشد:

الف) گازكلر    Cl2 

ب) كلرامين    NH2 Cl  و NHCl2 

ج) پركلرين     High Test Hypochlorit) H.T.H) 

د) دي اكسيد كلر Clo2 

كلر اولين ماده انتخابي در گندزدايي آب است زيرا ارزان، موثر و كاربرد آن بسيار ساده است. براي جلوگيري از آثار سمي آن توسط دستگاه كلرزني به آب اضافه مي‌شود. تركيب آمونياكي كلر نيز براي گندزدايي آب به كار مي‌رود ليكن اثر آن كندتر از اثر كلر است اين امر باعث محدوديت استفاده از آن شده است.

پركلرين يا  H.T.H  يا هيپوكلريت پر قدرت، يكي از تركيبات كلسيم است كه 70ـ60 درصد كلر دارد. محلول ساخته شده از  H.T.H  و تركيبات ديگر كلردار براي گندزدايي آب بكار مي‌رود.

ـ  پركلرين  Ca(OCL)2  به صورت پودر يا كريستال ريز در بسته هايي با وزن مشخص تهيه و توزيع مي‌گردد.

ـ  گرد سفيد كلر CaOCL2 كه كلر قابل استفاده آن 39ـ5/33% است.

ـ  محلول هيپوكلريت سديم  Naocl  كه داراي 5ـ3 و 16ـ10 درصد وزني كلر قابل استفاده است.

به هر حال علي رغم تركيبات جانبي كلر با مواد آلي آب و خطرات احتمالي آن براي سلامت هنوز كلر به عنوان يك ماده شيميايي گندزدا براي بهسازي آب آشاميدني مورد استفاده است.

آزمايشات تعيين كيفيت آب آشاميدني

براي تعيين كيفيت آب، آزمايشات شيميايي و ميكروبي آب انجام مي‌شود و آنچه كه قبل از انجام آزمايش مهم است نمونه گيري صحيح از نظر تعداد و تكرار نمونه گيري است: نمونه ها بايستي متناسب با اهداف تهيه و تامين آب آشاميدني سالم باشد.

 

استانداردسازي

استاندارد نمودن هر محصولي يعني تطابق آن با نيازها و خواست‌هاي منطقي مصرف كنندگان، رواج دادن پذيرش عمومي محصولي براي عامه به گونه اي كه در قالب هزينه اثربخشي بدون عوارض وعواقب ناخوشايند مورد مصرف يا استفاده مردم قرار گيرد. مثلا در مورد آب آشاميدني، استاندارد مواد آلوده كننده براي ارزيابي خطراتي است كه ممكن است در نتيجه آب آلوده متوجه انسان گردد. اصولا استانداردها از محلي به محل ديگر و از كشوري به كشور ديگر در حال تغيير است، ليكن كشورهايي كه تاكنون استاندارد مدوني براي خود تهيه نكرده اند، استاندارد سازمان جهاني بهداشت را ملاك قرار مي‌دهند. معمولا دو نوع استاندارد براي مقاصد بالا متصور است: استاندارد اوليه كه مقامات مسئول بايد براي حفظ بهداشت عمومي و جلوگيري از آثار مواد آلوده كننده اقدامات جدي به عمل آورند، درحاليكه در استانداردهاي ثانويه، بايد تدابير لازم براي ارتقاء بهداشت عمومي، به عمل آيد.

 

آزمايش‌هاي آب

مشخص كردن اينكه آب آشاميدني، داراي چه وضعي باشد كار ساده اي نيست، از آنجا كه آبي كه در اختيار ما قرار مي‌گيرد محصولي ساختگي نمي‌باشد، نمي‌توان اختصاصات ثابتي را براي آشاميدن در نظر گرفت. لذا احتمالا بايستي اعمالي بر روي آب انجام گيرد تا قابل شرب گردد. اين تغييرات كه به نام مجموعه اعمال تصفيه، ناميده مي‌شود، آب را از نظر فيزيكي و شيميايي و ميكروبي، مناسب مصرف مي‌سازد. آزمايشات فيزيكي و شيميايي آب طبق روش‌هاي استاندارد آزمايشات كيفي آب براي تعيين كيفيت آب آشاميدني، صورت مي‌گيرد.

بررسي احتمالي آلودگي ميكروبي منابع آب آشاميدني در اين درس مورد بحث و گفتگو قرار گرفته و روش‌هاي نمونه برداري از منابع آب و آزمايشات باكتريولوژي مورد مطالعه مي‌باشد. آزمايش‌هاي ميكروبي آب، كيفيت آب را جهت آشاميدن و ساير استفاده ها مشخص مي‌سازد. اين آزمايشات، درجه آلودگي آب به فضولات انساني و حيواني را مشخص مي‌سازد. امروزه روش‌هاي پيشرفته اي وجود دارد كه امكان تعيين باكتري‌هاي بيماري زا را در آب فراهم ساخته است ولي از آنجايي كه جدا كردن آن‌ها از نمونه هاي آب مشروب به صورت كار روزمره عملي دشوار است جستجو و شمارش ميكروب‌هاي انديكاتور به عوض ميكروب‌هاي بيماري زا انجام مي‌گيرد.

 

روش‌هاي آزمايش

سه روش عمده كه براي تعيين باكتري‌هاي انديكاتور در آب وجود دارد به قرار زير مي‌باشد:

الف) روش تخمير چند لوله اي

ب) روش صافي غشايي

ج) روش شمارش بشقابي

 

ويژگي‌هاي ميكروب‌هاي نشانگر عبارت است از

الف) سهولت شناخت و شمارش نشانگر

ب) وفور آن در طبيعت و حضور در روده حيوانات خونگرم

ج) مقاومت در مقابل عوامل محيطي

روش ارتقاء آگاهي‌هاي جامعه در مورد بهداشت و بهسازي آب آشاميدني

تأمين آب آشاميدني سالم و پاكيزه مبتني است بر آگاهي و مشاركت همه جانبه جامعه درخصوص بهره برداري و نگهداري از منابع آب، برنامه هاي مؤثر و پايدار مراقبت از اقدامات تأمين آب آشاميدني در گرو احساس مسئوليت و پشتيباني جوامع محلي است، بطوريكه جامعه در تمامي مراحل توسعه منابع، انتقال، بهسازي، توزيع و بهره برداري، مشاركت داشته و با اظهار نظر و اقدامات عملي مسئولين محلي را در تهيه و تأمين آب آشاميدني منطبق با استانداردهاي تعيين شده ياري نمايند. افراد جامعه بايستي به سئوالات زير به آساني پاسخ دهند :

·        اهميت بهداشتي آب چيست؟

·        آبي كه براي آشاميدن و ديگر مقاصد بهداشتي در دسترس قرار مي‌گيرد از كجا تأمين مي‌شود؟

·        آب سالم و پاكيزه چگونه استحصال مي‌شود؟

·        هزينه استحصال، بهره برداري و نگهداري آب آشاميدني چگونه تأمين مي‌شود؟

·        آيا منابع موجود آب براي حال و آينده جمعيت‌ها كافي است؟

·        منابع آلاينده منابع آب و سيستم‌هاي تهيه و توزيع كدامند؟

جدول 3 ـ رويكرد رفتاري حاصل از آموزش بهداشت آب در جامعه

منبع آب :

                    ·  همه آحاد جامعه لازم است اهميت آب سالم براي مقاصد شُرب و پخت و پز را بدانند

                    ·  براي مقاصد بهداشتي نظير استحمام، شستشو و تميزي از آب متناسب استفاده گردد

                    ·  مصرف صحيح آب و اجتناب از به هدر دادن آن مورد تأكيد قرار گرفته و پساب، تخليه گردد

                    ·  منابع حفاظت شده آب، مورد استفاده قرار گيرد و نسبت به نگهداري آن اقدام گردد

                    ·  منابع و مجاري آب مورد استفاده نبايستي در معرض آلودگي ناشي از سيستم‌هاي دفع مدفوع با كانال‌هاي فاضلاب، سموم كشاورزي و مواد زائد ناشي از دامداري‌ها قرار داشته باشد

 

بهسازي آب :

                    ·  روش‌هاي ساده بهسازي آب در جامعه صورت گيرد

                    ·  در مناطقي كه امكان آلودگي به انگل‌هايي نظير كرم پيوك يا تخم انگل‌ها وجود دارد آب، صاف شود و يا حداقل، مصرف كنندگان نسبت به صاف كردن آن اقدام نمايند

 

جمع آوري با برداشت آب :

                                ·  آب آشاميدني بايستي بوسيله مجاري يا ظروفي برداشت يا جمع آوري گردد كه آلودگي پيدا نكند

                                ·  در صورت استفاده از مخازن براي جمع آوري و برداشت آب حتماً سربسته باشد

 

محل يا جاي ذخيره آب :

                                ·  آب ذخيره شده را بايستي در ظروف درب داري كه مرتب تميز مي شود ذخيره نمود

                                ·  آب شرب، حتي الامكان از ديگر آب‌هاي مصرفي جداگانه ذخيره و نگهداري شود

 

استفاده از آب ذخيره شده براي شرب :

هنگام برداشت آب از ظروف ذخيره بايستي توجه داشت توسط ظروف برداشت نظير ليوان، دست يا عوامل خارجي آلودگي پيدا نكند

 

مصرف آب :

ضمن اينكه آب مورد استفاده به مقدار كافي تهيه شود مقادير متناسبي بايستي براي شرب يا ديگر مصارف برداشت نمود. تقريبا مقدار 40-30 ليتر براي مصارف فردي و خانگي روزانه نياز مي‌باشد

 

 بنابراين توانمندسازي جامعه در خصوص ارتقاء آگاهي، رغبت و رفتار بهداشتي در رابطه با تأمين آب از اصول اساسي طراحي برنامه آموزش بهداشت آب مي‌باشد. براي پاسخگويي به سئوالات فوق، موارد زير بايستي طراحي و اجراء گردد:

·        گفت و شنود با جامعه و سازمانهاي محلي ذيربط

·        اولويت بندي رفتارهاي بهداشتي مرتبط مبتني بر داده هاي موجود در خصوص مسئله آب آشاميدني

·        تجزيه و تحليل رفتارهاي غالب و استفاده از آنها در بهسازي و بهداشت آب آشاميدني

و بالاخره تهيه يك برنامه عملي براي آموزش بهداشت آب مستلزم پاسخ به سئوالات زير است:

·        چگونه بايستي مشاركت جامعه، ارتقاء داده شود؟

·        چه كسي بايستي آموزش بهداشت آب را رهبري نمايد (براي گروه هاي هدف)؟

·        محتواي آموزش براي آب آشاميدني سالم چه باشد؟

·        چه كسي بايستي آموزش بهداشت آب را انجام دهد؟

·        چه روش‌هاي آموزشي بايستي به كار برده شود؟

·        چه اقدامات حمايتي بايستي توسط سازمان‌هاي مراقبتي انجام شود؟

هدف اين برنامه جلب مشاركت جامعه براي دستيابي به اهداف بهينه سازي منابع آب آشاميدني و تأمين و تضمين سلامت جمعيت‌ها مي‌باشد.

ادامه بهداشت آب

۴

راه هاي بهسازي آب

بهسازي آب ممكن است به چند روش فيزيكي، شيميايي، بيولوژيكي يا بعضا تركيبي از اين روش‌ها انجام شود. در مجموع با در نظر گرفتن ميزان مصرف و شرايط موجود، اغلب تصفيه آب از طرق زير انجام مي‌شود:

الف) جوشاندن در سطح خانوار و گروه هاي محدود جمعيتي

 در اين روش جوشاندن حدود 5 دقيقه آب علاوه بر از بين بردن زيستوارك‌هاي بيماري‌زا سختي آب نيز تا حدودي كاهش مي‌يابد.

 

ب) انبار كردن آب

كه براي اجتماعات كوچك و بزرگ قابل اجرا است. آب در منبع اصلي در مخازن طبيعي يا مصنوعي براي مدتي نگهداري مي‌شود، جلوگيري از آلودگي بعدي بايستي مورد توجه باشد. انبار كردن آب به مقدار قابل ملاحظه اي ناخالصي‌هاي معلق آب را كاهش مي‌دهد. اين فرايند متابعت از روند طبيعي حذف آلودگي‌ها مي‌باشد. ذخيره نمودن آب براي مدتي، از چند ديدگاه مورد تامل است.

 

1) از نظر فيزيكي، كاهش مواد معلق از طريق ته نشيني كه مواد معلق موجود در آب در اثر قوه ثقل ته نشين مي‌شوند، تجربه نشان مي‌دهد در 24 ساعت اوليه حدود 90% ناخالصي‌هاي معلق ته نشين مي‌گردند. در نتيجه فرايند تصفيه درمراحل بعدي آسان تر مي‌شود.

2) از نظر شيميايي، در مدت ذخيره سازي آب ممكن است برخي تغييرات شيميايي و بيوشيميايي روي دهد. بيكربنات‌ها تجزيه شده و توليد انيدريك كربنيك نمايند، گازهاي سمي نظير آمونياك، هيدروژن، سولفوره و انيدريد كربنيك از آب خارج مي‌شوند. مواد آلي موجود در آب خام در اثر فعاليت‌هاي ميكروبي به كمك اكسيژن محلول در آب تجزيه و تثبيت مي‌شوند و در نتيجه، مواد آلي فساد پذير، به مواد معدني تبديل مي‌گردند.

3) از نظر زيست شناختي، موجودات زنده بيماريزاي موجود در آب خام در اثر عوامل مختلف رو به كاهش گذاشته و شمار قابل توجهي از آن‌ها نابود مي‌شوند. تجربه نشان مي‌دهد با انبار كردن آب رودخانه در مدت 7ـ5 روز اول تا 90% ميكروب‌ها كاهش مي‌يابند و اين يكي از مزاياي ذخيره كردن آب است. مدت نگهداري بهينه آب 14ـ10 روز است ليكن از نظر اقتصادي مقرون به صرفه نيست ضمنا احتمال رشد جلبك‌ها و تغيير كيفيت فيزيكي آب وجود دارد.

 

ج) پالايش آب

معمولا در سطح وسيع تر از مصرف خانوار، يعني اجتماعات كوچك و بزرگ در صورتي كه منابع آب سطحي باشد پس از انبار كردن پالايش مي‌شود. پالايش آب دومين مرحله بهسازي آب و در واقع مهم ترين مرحله آن است زيرا اكثر قريب به اتفاق ميكروب‌ها (99%ـ98%) در مرحله پالايش از بين مي‌روند و ديگر ناخالصي‌ها معلق و احيانا بينابين از آب گرفته مي‌شود.

پالايش آب آشاميدني از طريق دو نوع پالايه يا صافي انجام مي‌شود يكي پالايه شني كند و ديگري پالايه شني تند يا مكانيكي است.

پالايه يا صافي شني كند

‌            تقريبا در سراسر جهان متداول است، به عنوان روش استاندارد براي بهسازي آب در سطح اجتماعات كوچك و موسسات با مصرف محدود كاربرد دارد. مهمترين بخش صافي شني كند، بستر شني آن است كه ارتفاعي در حدود 2/1 متر دارد.

براي ساختن اين نوع صافي، حوض‌ها يا مخازني از بتون ساخته و در كف آن مجاري فرعي و اصلي با آجر، تمبوشه (سفالي) يا لوله براي خروج آب تعبيه مي‌نمايند و بر روي آن‌ها به ترتيب سنگ ريزه و شن نرم مي‌ريزند و دانه هاي شن با دقت بسيار برگزيده مي‌شوند بطوري كه ترجيحا گرد باشند و قطر موثر آن‌هابين 15/0 تا 35/0 ميلي متر باشد. شن‌ها لازم است تميز و عاري از خاك رس ومواد آلي باشند. آب هدايت شده يا ذخيره شده بر روي صافي به كمك نيروي ثقل از خلل و فرج قشرهاي ماسه و شن و سنگ ريزه عبور كرده و بوسيله مجاري زير صافي جمع آوري مي‌شود.

سطح بستر صافي‌هاي كند از وسعت قابل توجهي برخوردارند به طوري كه يك متر مكعب بستر صافي، سطحي در حدود 15000 متر مربع دارد. آب به آهستگي دربين ماسه تراوش مي‌كند (فرايند عبور بيش از 2 ساعت به طول مي‌انجامد) ودر طي عبور خالص سازي از طريق چند فرايند صورت مي‌پذيرد كه عبارتند از پالايش مكانيكي، ته نشيني، جذب سطحي، اكسيداسيون بيوشيميايي كه هر يك سهم ويژه اي در بهسازي آب دارند. بازدهي اين صافي بطور معمول 4/0ـ1/0 متر مكعب آب در ساعت در متر مربع سطح مي‌باشد.

لايه زيستي تشكيل شده بر روي سطوح بستر، فعاليت زيست شناختي بسيار خوبي در بهسازي آب دارد. در ابتداي فعاليت صافي، عمل تصفيه مكانيكي است. بطوري كه نمي‌توان به آن عنوان صافي كند داد، ليكن بتدريج در زمان كوتاهي لايه اي از يك توده حياتي بر روي سطوح بستر، رشد مي‌كند كه به نام لايه زيستي  Schmutzdecke  يا لايه زيست شناختي لجني لزج باكتريايي ناميده مي‌شود. اين لايه زيست شناختي ژلاتيني شكل كه شامل رگه هاي جلبك و اشكال پر شمار حيات ازجمله پلانكتون‌ها، دياتومه ها و باكتري‌ها است، تشكيل لايه اي زيستي به عنوان "عمل كردن يا به كار آمدن" صافي شناخته مي‌شود. ديگر قسمت‌هاي پالاي شني كند عبارت است از دستگاه زه كشي كف صافي، شير كنترل، مخزن برداشت آب كه در كتب مرجع بهسازي آب به تفصيل آمده است.

 

مزاياي صافي شني كند

1 ـ  آسان بودن ساخت و بهره برداري

2 ـ  ارزان تر بودن نسبت به صافي تند

3 ـ  كيفيت فيزيكي، شيميايي و بيولوژيكــي آب تصفيه شده، بسيار خوب است و كارايي آن در حذف ميكروب‌ها 9/99 تا 99/99 درصد مي‌باشد و  E. coli  را 99 تا 9/99 درصد كاهش مي‌دهد. در صافي شني كند پيش تصفيه صورت نمي‌پذيرد وازمواد منعقد كننده استفاده نمي‌شود. به همين دليل آب مورد استفاده بايستي كدورتي كمتر از 10 واحد  J.T.U  داشته باشد.

پالايه شني تند

پالاي شني تند در اواخر قرن نوزدهم بكار گرفته شد و اولين بار در سال 1885 در ايالات متحده آمريكا نصب گرديد. پس از آن اين نوع فن آوري بهسازي آب در كشورهاي صنعتي، مورد توجه قرار گرفت. در حال حاضر دو نوع پالاي شني تند مورد استفاده است يكي صافي شني تند كه با قوه ثقل، جاذبه كار مي‌كند ونوع دوم صافي شني تند كه با فشار، كار مي‌كند. در هر دو نوع پالايه مراحل انعقاد، اختلاط و لخته سازي، ته نشيني و پالايش به ترتيب صورت مي‌گيرد.

بستر صافي داراي سطحي در حدود 90ـ80 متر مربع است كه در آن شن محيط پالاينده است. حجم فعال بخش شني بين 2ـ6/0 متر معكب و عمق بستر شني بطور معمول نزديك به يك متر است. در زير بستر شني لايه اي از سنگ ريزه به ارتفاع 4/0ـ3/0 متر است. سنگ ريزه ها در نگهداري بستر شني كمك مي‌كنند و امكان مي‌دهند كه آب پالايش شده به سوي قسمت زه كشي آزادانه جريان يابد. عمق در بخش بالاي بسترشني 5/1ـ1 متر است. ميزان پالايش 15ـ5 متر مكعب به ازاي هر متر مربع سطح پالايه در هر ساعت است.

مزاياي پالاهاي شني تند

مزاياي پالايه هاي شني تند نسبت به پالايه هاي شني كند عبارت است از:

1 ـ  بسترهاي شني تند سطح كمتري را اشغال مي‌كنند

2 ـ  پالايش‌هاي سريع انجام مي‌شود و حدود 50ـ40 برابر سريع تر از پالايه هاي شني كند است.

3 ـ  شستن پالايه آسان است

4 ـ  عمليات آن انعطاف پذير است

 

د ـ  استفاده از اشعه ماوراء بنفش (U.V)

پرتوهاي فرابنفش به علت خاصيت ميكروب كشي كه دارند در بهسازي آب آشاميدني موسسات، بيمارستان‌ها، هتل‌ها و كاخ‌ها بكار مي‌رود. اگر چه اين فرايند فيزيكي در نابودي خرده زيستمندهاي آب آشاميدني موثرند، ولي به علت معايب زير بكارگيري آنها محدود است:

 

محدوديت‌هاي استفاده از پرتوهاي فرابنفش

1 ـ  مقرون به صرفه نبودن مخصوصا براي مقادير بالا از نظر حجمي

2 ـ  اثر ميكروب كشي ابقايي ندارد

3 ـ  رنگ و كدور مانع گندزدايي پرتوهاي فرابنفش مي‌شود

لازم به ذكر است بهسازي يا خالص كردن آب در مقادير محدود يا براي مصارف خانوار و جمعيت‌هاي كوچك از طريق جوشاندن، گندزدايي شيميايي و پالايش انجام مي‌شود و  اقدامات محافظتي در خصوص استخرهاي شنا و ديگر تفريحگاه هاي آبي نظير رودخانه ها و سواحل نيز طبق دستورالعمل‌هاي محلي و استانداردهاي ملي نيز صورت مي‌گيرد.

2 ـ  تصفيه شيميايي

اگرچه درمراحل مختلف تصفيه آب براي سبك كردن، حذف موادسمي، منعقدسازي از مواد شيميايي به عنوان لخته  ساز و كمك منعقدكننده استفاده مي‌شود. ولي متداول ترين ماده شيميايي كه در تصفيه آب كاربرد دارد كلر و تركيبات آن مي‌باشد. كلرزني  (Chlorination) به صورت معمول آخرين مرحله بهسازي آب است. اين فرايند، مهم ترين پيشرفتي است كه در عمل تصفيه آب حاصل شده است. كلرزني مكمل پالايش است زيرا علاوه براز بين بردن عوامل ميكروبي بيماري‌زا از آلودگي ثانويه ميكروبي نيز جلوگيري مي‌كند. اما كلر در مقدار متداول آن بر ‌هاگ ميكروب‌ها، تخم و كيست انگل‌ها و بعضي ويروس‌ها تاثيري ندارد. كلر علاوه براثر گندزدايي كه دارد به علت داشتن ويژگي اكسيدكنندگي آن عناصري نظير آهن، منگنز، هيدروژن سولفيد و سيانور را اكسيده مي‌كند. بعضي از عوامل مولد بو و طعم نامطبوع را از بين مي‌برد.

 

چگونگي اثر گندزدايي كلر

كلر افزوده شده به آب، منجر به تشكيل اسيد كلريدريك و اسيد هيپوكلرو مي‌شود. اسيد هيپوكلرو موثرترين تركيب كلردار براي گندزدايي آب مي‌باشد. هرچه قدر PH آب پايين باشد اثر گندزدايي آن بيشتر مي‌شود، زيرا در PH نزديك 7 اسيدهيپوكلرو بيشتر توليد مي‌گردد و در PH حدود 5/8 اثر گندزدايي كلر، ضعيف خواهند شد. خوشبختانه بيشتر آب‌ها داراي PH = 5/7-6  هستند.

 

ادامه بهداشت آب

۳

آلودگي آب از نظر منشاء  

آلودگي با منشاء زيست شناختي نظير

الف) باكتري‌ها: وبا، حصبه و اشباه آن، اسهال خوني باكتريال، اسهال به علت اشريشياكولي، لپتوسپيروزيس و بيماري ناشي از يرسينيا  آنتروكوليتيكا و ناراحتي گوارشي ناشي از كمپيلوباكترها.

ب) ويروس‌ها: هپاتيت‌هاي ويروسي، فلج اطفال، بيماري‌هاي ناشي از ويروس‌هاي كوكساكي، اكو و گاستروآنتريت ويروسي.

ج) پروتوزوئرها: آميبيازيس، ژيارديازيس، بالانتيديازيس، نگلريافاولري مولد مننگوآنسفاليت آميبي و اكانتاموباي عامل مننژيت و ناراحتي تنفسي.

د) كرم‌هاي انگلي: شيستوزوميازيس، بيماري خارش شناگران، آسكاريازيس، هيداتيدوز، دراكونكولوس، بيماري ناشي از كرم قلابدار و كرم نواري ماهي.

ه) سموم توليدي از سيانوباكتري‌ها: سمومي كه ايجاد ناراحتي كبدي مي‌كنند، اين سموم توسط ميكروسيستيس، اسيلاتوريا، آنابنا و نودولاريا كه مسموميت كبدي ناشي از آن‌ها طي 24 ساعت پس از خوردن، فرد را از پاي در مي‌آورد.

ميكروارگانيسم‌هايي كه از طريق آب آلوده به انسان منتقل مي‌شوند و داراي اهميت چشمگير بهداشتي هستند در جدول شماره 1 آمده است. در اين جدول نيز برخي از ميكروارگانيسم‌هاي فرصت طلب كه در افراد با نقص ايمني نظير كودكان، سالمندان و يا بيماران HIV مثبت ممكن است ايجاد ناراحتي كنند، ذكر شده است. در صورتي كه ارگانيسم‌هاي فرصت طلب، با تراكم زيادي در آب باشند موجب عفونت‌هاي مختلفي در پوست، مخاط، چشم، گوش، بيني و گلوي افراد حساس يا با مقاومت پايين مي‌گردند. مثال بارز اين ميكروارگانيسم‌ها پسودومونا آئروژينوزا و گونه هاي فلاوباكتريوم، آسينتوباكتر، كلبسيلا، سراتيا، آئروموناس و . . . مي‌باشد.

ناشناخته يا محقق نشده.

الف) طول زمان عفونت‌زايي عامل بيماريزا در 20 درجه سانتي گراد كوتاه تا يك هفته، متوسط يك هفته تا يك ماه و طولاني از يك ماه بيشتر.

ب) هنگامي كه در مقدار متداول و زمان معين عامل بيماريزا نابود شود مقاومت ندارد. مقاومت پايين است ليكن نابودي كامل عامل بيماريزا فراهم نشود از نظر مقاومت متوسط است.

ج) دز لازم براي ايجاد بيماري در 50% افراد بالغ سالم حساس، ممكن است با كمترين مقدار يك عدد واحد عفونت‌زا براي برخي ويروس‌ها باشد.

د) براساس تجارب يا برخي افراد حساس

ه) عامل اصلي عفونت پوست از راه تماس است، اما مي‌تواند در افراد مبتلا به سركوب دستگاه ايمني (ايمونوساپرسيو) يا افراد سرطاني ايجاد عفونت كند.

جدول شماره 1 ـ عوامل بيماري‌زاي منتقله توسط آب و اهميت آن‌ها در تامين آب آشاميدني

 

اهميت مخازن حيواني	دز لازم براي ايجاد عفونت(ج)	مقاومت آنها در مقابل كلر(ب)	دوام آنها در سيستم تأمين آب(الف)	اهميت بهداشتي	عامل بيماريزا
بلي     بلي خير بلي خير خير بلي خير خير	متوسط     بالا بالا(د) متوسط متوسط بالا بالا(؟) بالا(؟) بالا(؟)	پايين     پايين پايين پايين پايين پايين پايين متوسط پايين	متوسط     متوسط متوسط طولاني كوتاه كوتاه طولاني ممكن است تكثير يابد ممكن است تكثير يابد	زياد     زياد زياد زياد زياد زياد زياد متوسط متوسط	باكتريها: كمپيلوباكتر ژژوني، كمپيلوباكتر كولي اشريشياكولي بيماري‌زا سالمونلا تيفي سالمونلاهاي ديگر گونه هاي شيگلا ويبريو كلرا يرسينيا آنتروكوليتيكا پسودومونا آئروژينوزا گونه هاي آئروموناتس
خير خير خير خير خير خير خير(؟) خير	پايين پايين پايين پايين پايين پايين متوسط پايين(؟)	متوسط متوسط متوسط ؟ ؟ ؟ ؟ ؟	؟ طولاني ؟ ؟ ؟ ؟ ؟ ؟	بالا بالا بالا بالا بالا بالا بالا متوسط	ويروس‌ها: آدنوويروس‌ها آنتروويروس‌ها هپاتيت‌A   هپاتيت E نورواك ويروس روتاويروس (ويروس‌هاي كوچك گرد)
خير بلي بلي	پايين پايين پايين	بالا بالا بالا	متوسط متوسط طولاني	بالا بالا بالا	پروتوزوآ: آميب هيستوليتيكا ژيارديا لامبليا كريپتوسپوريديوم پاروم
بلي	پايين	متوسط	متوسط	بالا	كرم‌ها: دراكونكولوس مديننسيس

آلودگي آب با منشاء شيميايي

منابع آب، اغلب در بر دارنده ناخالصي‌هاي شيميايي هستند. اين ناخالصي‌ها ممكن است ناشي از آلودگي هوا، آلودگي خاك يا مواد آلاينده ناشي از فعاليت‌هاي انساني كه به صورت فضولات جامد و مايع به محيط تخليه مي‌گردد باشد. آلاينده هاي شيميايي با اشكال متفاوت كه از زباله هاي صنعتي و فضولات جامد و مايع شهري حاصل مي‌شوند منابع آب را بيش از پيش تهديد مي‌نمايند. اين آلاينده ها عبارتند از حلال‌هاي شوينده، سيانيد، فلزات سنگين، اسيدهاي آلي و معدني، مواد ازته، مواد سفيد كننده، رنگ‌ها، رنگدانه ها، سولفيدها، آمونياك، مواد سمي و انواع گوناگون تركيبات آلي كشنده موجودات زنده.

آلاينده هاي شيميايي نه تنها مي‌توانند بطور مستقيم بر سلامت انسان آسيب برسانند. بلكه از راه تجمع در آبزيان بطور غيرمستقيم هم مي‌توانند بر انسان اثر كنند نظير ماهي كه براي تغذيه انسان مورد استفاده قرار مي‌گيرد. آلاينده هاي شيميايي موجود در آب ممكن است ايجاد آسيب‌هاي سمي حاد يا مزمن درانسان نمايند. به هرحال برخي از آلاينده ها حتي در دز پايين ممكن است سلامت انسان را تحت تاثير قرار دهند يا اينكه مواجهه درازمدت انسان با برخي آلاينده ها سبب ضايعات پاتولوژيكي در انسان شود. مطالعات همه گيري شناختي، رابطه برخي ازبيماري‌ها با كيفيت شيميايي آب آشاميدني يا غذاهاي دريايي را نشان مي‌دهد. در بيماري‌هاي ناشي از آلاينده هاي شيميايي مي‌توان به عارضه متهموگلوبينميا در كودكان، مسائل مربوط به بهداشت دندان‌ها، سختي آب و بيماري‌هاي قلب و عروق و مسموميت حاد يا مزمن ناشي از تركيباتي نظير سموم دفع آفات، تركيبات فنلي، هيدروكربورهاي حلقوي، تري‌هالومتان‌ها و فلزات سنگين استناد نمود. اقدامات بهداشت محيط متمركز است بر روي موادي كه بالقوه بحال مصرف كننده مضر هستند، محدود گردد و آن دسته در مواردي كه قابليت پذيرش عمومي را تحت تاثير قرار مي‌دهند كنترل شود. 

سختي آب مربوط به املاح خاصي است كه در آب وجود دارد اين املاح شامل كاتيون‌هاي كلسيم، منيزيم، استرانسيم، آهن، آلومينيوم، منگنز و مس مي‌باشد كه با آنيون‌هاي بيكربنات، كربنات كلرور، سولفات، سيليكات و نيترات به صورت محلول در آب وجود دارند. سختي آب را مي‌توان به صورت " خراب شدن صابون در آب" تعريف كرد. اگر مقدار زيادي آب لازم شود تا صابون كف كند مصرف كننده آب، آن را سخت به شمار مي‌آورد. اغلب سختي آب ناشي از چهار جزء مي‌باشد: بي كربنات كلسيم، بيكربنات منيزيم، سولفات كلسيم و سولفات منيزيم. وجود هر يك از اين تركيب‌ها موجب سختي آب مي‌شود، اگر چه تركيبات ديگر هم هستند اما كمتر موجب سختي آب مي‌شوند. سختي آب به صورت سختي دائم و سختي موقت نامگذاري مي‌شود.مجموع سختي موقت و سختي دائم را سختي كل مي‌نامند. با رويكردي ديگر، سختي را به سختي مربوط به كربنات‌ها و سختي غيركربناتي تقسيم بندي نموده اند. سختي كربناتي موقتي و سختي غيركربناتي، دائمي است. سختي موقت در اثر جوشاندن آب ته نشين مي‌شود و جرم داخل ظروف را تشكيل مي‌دهد، اين پديده به املاح كربنات كلسيم و منيزيم مربوط ميشود. جوشاندن آب به مدت چند دقيقه موجب تجزيه شدن بي كربنات كلسيم و منيزيم و خارج شدن CO2 و رسوب كربنات‌هاي كلسيم و سديم مي‌گردد. اماسختي مربوط به سولفات‌ها، نيترات‌هاي كلسيم، منيزيم 000 در اثر حرارت رسوب نمي‌دهند. سختي آب معمولا برحسب ميلي اكي والان در ليتر يا ميلي‌گرم در ليتر كربنات كلسيم بيان مي‌شود و آب‌ها را بر اين اساس طبق جدول زير درجه بندي مي‌نمايند.

جدول شماره 2 ـ  طبقه بندي سختي آب

مقدار سختي آب برحسب ميلي اكي والان  در ليتر آب (ميليگرم در ليتر)	طبقه يا درجه سختي آب
1  ( كمتر از 50 ميلي گرم در ليتر) 3-1 ( 150-50 ميلي گرم در ليتر) 6-3 ( 300-150 ميلي گرم در ليتر) 6   ( بيش از 300 ميلي گرم در ليتر)	الف) سبك ب) سختي متوسط ج) آب سخت د) آب خيلي سخت

 

معيار آب آشاميدني از نظر سختي اين است كه آب آشاميدني بايد داراي سختي متوسط باشد. اگر سختي آب بيش از 3 ميلي اكي والان در ليتر باشد، پيشنهاد مي‌شود سبك گردد. سختي آب بيشتر از نظر اقتصادي اهميت دارد اگرچه طبق مطالعات انجام شده امكان رويداد بيماري‌هاي قلب و عروق در استفاده كنندگان از آب سبك بيشتر است.

ويژگي‌هاي فيزيكي يا ظاهري آب

ويژگي‌هاي فيزيكي آب نظير بو، مزه، كدورت، درجه حرارت و رنگ آب مي‌تواند آب را براي مصرف كننده نامطلوب سازد.

 

بو و طعم

 اساسي ترين مساله در مورد آب تصفيه شده عدم داشتن بو و طعم مي‌باشد، بوي آب قاعدتا ارتباط نزديكي با طعم آن دارد. عوامل مختلفي در ايجاد طعم و بوي آب موثر است. ازجمله اين عوامل جلبك‌ها، تجزيه گياهان آبزي، محصولات حاصل از كلرينه نمودن آب نظير كلر و فنل‌ها و آب‌هاي راكدي كه در انتهاي سيستم توزيع ساكن مي‌مانند.

 

كدورت آب

 پديده اي است كه ميزان زلال بودن يا شفافيت آن را مشخص مي‌كند و يكي از معيارهاي تعيين كيفيت ظاهري آب است. كدورت معمولا به علت وجود مواد معلّق در آب ايجاد مي‌شود. در برنامه هاي تهيه، تامين و توزيع آب بهداشتي معيار كدورت نيز مورد توجه است. و معمولا براي كدورت‌هاي قابل توجه از واحد J.T.U  براي سنجش استفاده مي‌شود و براي كدورت‌هاي پايين از واحد N.T.U  استفاده مي‌گردد.

آب خالص معمولا بي رنگ است. رنگ آب آلوده نشده مي‌تواند ناشي از مواد در حال گنديدگي زمين يا نمك‌هاي فلزي موجود در طبيعت (آهن و منگنز) باشد. آلاينده هاي صنعتي نيز مي‌توانند بوجود آورنده طيف وسيعي از رنگ‌ها در آب‌هاي پذيرنده باشند. رنگ آب معمولا با واحد هيزن كه معروف به مقياس پلاتين ـ كبالت است، بيان مي‌شود.

 

دماي آب

از آنجايي كه گوارايي آب مربوط به ميزان اكسيژن محلول در آن مي‌باشد هرقدر دماي آب بالاتر باشد ميزان حلاليّت اكسيژن محلول در آن كمتر خواهد بود لذا آب به اصطلاح گرم با دماي 20 درجه بالاتر اكسيژن كمتري در بر دارد و مورد رضايت مصرف كننده نيست در حالي كه آب با دماي بين 5 تا15 درجه سانتيگراد اكسيژن محلول بيشتري در خود دارد كه گوارا و مطلوب است البته دماي پايين تر از 5 درجه نيز براي نوشيدن مطلوب نيست.

غلظت يون هيدروژن در آب با معيار PH سنجيده مي‌شود. اين ويژگي يكي از مهم ترين خواص فيزيكو ـ شيميايي آب محسوب مي‌شود. زيرا گزينه بهينه در مورد بهسازي آب به PH آن بستگي دارد. در آب نزديك خلوص، غلظت يون‌هاي H⁺ و OH^- خيلي كم و تقريبا نزديك به هم هستند، چنين آبي را خنثي گويند. كه PH  آن در 25 درجه سانتي گراد حدود 7 است. در شرايطي كه غلظت يون هيدروژن بيش از يون هيدروكسيل باشد PH كمتر از 7 و آب اسيدي است در صورتي كه غلظت يون هيدروكسيل بيش از يون هيدروژن باشد PH بيشتر از 7 و آب قليايي است.

تصفيه آب

كيفيت آب‌هاي مورد نياز براي مصارف خاص به ندرت با ويژگي‌هاي طبيعي آن‌ها مطابقت دارد. آب آشاميدني با ويژگي ذكر شده كه بايستي سالم وتميز باشد به طور طبيعي به مقدار كافي در دسترس نمي‌باشد. اكثر منابع آب از نظر كيفيت شيميايي و بيولوژيكي براي شرب مناسب نيستند و قبل از مصرف احتياج به يك سري عمليات دارند. چنين عملياتي كه به منظور متناسب سازي آب براي مصرف خاصش صورت مي‌گيرد تصفيه ناميده مي‌شود. تصفيه يا پالايش آب از نظر پزشكي و بهداشت اهميت زيادي دارد. از بين منابع آب، آب‌هاي سطحي ناخالصي‌هاي بيشتري در بر دارند تا آب‌هاي زيرزميني. پس اين قبيل منابع احتياج به بهسازي جدي دارند ليكن آب‌هاي زيرزميني از نظر كيفيت ميكروب شناختي براي حفظ سلامت، حداقل بايد ضدعفوني شوند و شايد برخي از آن‌ها به خاطر داشتن پاره اي عناصر شيميايي نظير آهن و منگنز احتياج به تصفيه بيشتري داشته باشند. بطور كلي عمليات بهسازي يا تصفيه آب به يكي از طرق زير صورت مي‌گيرد.

راه هاي بهسازي آب

ادامه بهداشت آب

۲

ناخالصي‌هاي آب

چنانچه آب خالص با تركيب شيميايي  H2O  را اساس مطالعه قرار دهيم ناخالصي‌هاي آن عبارتند از:

1 ـ  ناخالصي‌هاي معلق

 نظير ذرات معلق زنده و غيرزنده كه در آب به صورت معلق يافت مي‌شوند. اين نوع ناخالصي را مي‌توان در سه گروه، تقسيم بندي و مطالعه نمود.

الف) ذرات معلق زنده بيماري‌زا مانند عوامل بيماري‌زاي موجد وبا، حصبه، شبه حصبه، انواع اسهال‌ها، تخم انگل‌ها مانند آسكاريس و عامل كيست هيداتيد و ويروس‌ها، منشاء اصلي اين دسته از ناخالصي‌ها فاضلاب شهري و حضور حيوانات اهلي يا وحشي در مجاورت منابع آب مي‌باشد.

ب) ذرات معلق زنده غيربيماري‌زا مانند باكتري‌هاي ساپروفيت، اغلب جلبك‌ها و تك سلولي‌هايي كه در طبيعت به وفور پيدا مي‌شوند.

ج) ذرات معلق غيرزنده مانند رس، ليمون كه ناشي از فرسايش سطح زمين و سطوح آبخيز مي‌باشد.

از نظر فيزيكي ذرات بالا به دو گروه تقسيم مي‌شوند گروهي كه در حوضچه هاي ته نشيني و يا صافي‌ها جدا مي‌شوند و گروهي كه براي جدا كردن آن‌ها احتياج به مواد منعقد كننده است تا از طريق لخته سازي، به ذرات درشت تري تبديل شده و حذف شوند.

2 ـ  ناخالصي‌هاي محلول

 اين دسته شامل املاح معدني، تركيبات آلي و گازهاي محلول مي‌باشند كه مي‌توان آن‌ها را به صورت زير گروه بندي نمود:

 

الف) املاح محلول معدني كه اغلب به صورت املاح كلسيم، منيزيم، سديم، آهن، منگنز و000 مي‌باشد كه برخي از آن‌ها مصرف آب را محدود مي‌نمايند كه در جاي خود بحث خواهد شد.

ب) گازهاي محلول مانند اكسيژن، انيدريد كربنيك، هيدروژن سولفوره، ازت وغيره مي‌باشند و اين نوع ناخالصي نيز كيفيت شيميايي آب را تحت تاثير قرار داده و ممكن است باعث نامطلوب بودن آن شود.

منابع تامين آب

آب يك منبع حياتي است كه معمولا از محدوديت خاصي برخوردار است آب شيرين موجود در محدوده جغرافيايي خاصي تقريبا ثابت و جوابگوي جمعيت محدودي است.

منابع آب مشروب اجتماعات را مي‌توان به سه دسته تقسيم نمود:

الف) منابع سطحي

 آب‌هايي كه در قالب آب باران، آب رودخانه، آب درياچه هاي طبيعي، آب درياچه ها يا سدهاي ذخيره اي و قنوات در طبيعت موجود هستند و در صورتي كه استحصال و بهسازي، نگهداري و بهره برداري آن‌ها با در نظر گرفتن ملاحظات اقتصادي و فني مقدور باشد به عنوان منبع آب آشاميدني انتخاب مي‌شوند.

ب) منابع آب زيرزميني

منابعي نظير چشمه سارها، آب چاه هاي كم عمق، چاه هاي عميق، چاه هاي جاري و آب حاصل از كانال‌هاي ساخته شده منابع آب زيرزميني را تشكيل مي‌دهند.

ج) منابع آب شور

و بالاخره در شرايطي كه هيچ كدام از منابع فوق جهت دستيابي به آب شيرين مقدور نباشد سومين منبع عبارت خواهد بود از آب درياها و درياچه هاي شور يا آب‌هاي شور زيرزميني.

اكثر اجتماعات شهري و روستايي ايران از منابع آب‌هاي زيرزميني بهره برداري مي‌كنند. در دو دهه اخير چندين طرح بزرگ و متوسط انتقال آب‌هاي سطحي منابع دوردست نيز تهيه و اجراء شده است. منبع اصلي آب آشاميدني شهرهايي مانند مشهد، شيراز، تبريز، بندر عباس، كرمانشاه، كرمان و بخشي از تهران از منابع آب زيرزميني است. اغلب روستاهاي ايران به روش سنتي و علمي ليكن بعضا غلط از آب زيرزميني استفاده مي‌كنند. انتخاب منبع آب آشاميدني اجتماعات چه شهري و چه روستايي، كوچك يا بزرگ مبتني است بر هزينه تهيه، تصفيه و توزيع آن. لازم است حداقل امكانات فني اجرايي در حد معقول، وجود داشته باشد، پس با لحاظ نمودن جنبه اقتصادي و بهداشتي منابع احتمالي آب، شناسايي و از بين آن‌ها منبع مقرون به صرفه و مطمئن انتخاب گردد. در هر حال، منبع آب آشاميدني بايستي درنهايت آب سالم و پاكيزه اي در اختيار مصرف كننده قرار دهد.

آب سالم و پاكيزه

آب آشاميدني، علاوه بر سالم بودن لازم است پاكيزه نيز باشد. زيرا آب سالم وكدر يا بامزه نامطلوب و داشتن رنگ، ممكن است مورد اعتراض مصرف كننده قرار گرفته و مصرف كننده به طرف آب به ظاهر پاكيزه اي گرايش پيدا كند كه از نظر كيفيت شيميايي و ميكروبي، نامطلوب باشد. آب سالم آبي است كه حتي در درازمدت مصرف آن خطري براي مصرف كننده ايجاد نكند. توصيه مي‌شود آب آشاميدني نه تنها كاملا سالم باشد بلكه بايد " پاكيزه" يعني مورد پسند مصرف كننده هم باشد. چنين آبي را مي‌توان " پذيرفتني" يا " نوشيدني" تلقي نمود. آب آشاميدني از طريق تعيين كيفيت فيزيكوشيميايي وميكروب شناختي ارزيابي وانتخاب مي‌گردد.

ويژگي‌هاي آب سالم

1 ـ عاري از عوامل زنده بيماري‌زا باشد2 ـ  عاري از مواد شيميايي زيان آور باشد3 ـ  بدون رنگ و بو، و طعم مطبوع داشته باشد4 ـ  قابل استفاده براي مصارف خانگي باشد

آبي كه يك يا دو مورد از ويژگي‌هاي فوق را نداشته باشد (بويژه مورد يك و دو) آن را آلوده و براي شرب غيرقابل مصرف مي‌دانند.

آلودگي آب

آب خالص مطابق ساختمان شيميايي آن به هيچ وجه در طبيعت وجود ندارد، ليكن انواع ناخالصي‌ها به صورت حل شده، معلق يا بينابيني با خود دارد. كه در بخش ناخالصي‌هاي آب آمده است. جنبه وخيم تر، آلودگي آب ناشي از فعاليت‌هاي انساني است مانند شهرنشيني و صنعتي شدن.

تعريف آب آلوده

 آبي كه داراي عوامل بيماري‌زاي عفوني يا انگلي، مواد شيميايي سمي، ضايعات و فاضلاب خانگي و صنعتي باشد را آب آلوده گويند. آلودگي آب از فعاليت‌هاي انساني، نشات مي‌گيرد. منابع آلاينده آب عبارتند از:

الف) گندآب كه عوامل زنده بيماري‌زا و مواد آلي تجزيه پذير را در بردارد.

ب) مواد زائد تجاري و صنعتي در بر دارنده عوامل سمي از نمك‌هاي فلزي يا مواد شيميايي پيچيده مصنوعي.

ج) آلاينده هاي كشاورزي نظير كودها و آفت كش‌ها.

د) آلاينده هاي فيزيكي مانند گرما (آلودگي حرارتي) و مواد پرتوزا.

آلودگي را مي‌توان به عنوان يك تغيير نامطلوب در خواص فيزيكي، شيميايي و بيولوژيكي آب تعريف كرد كه باعث به خطر انداختن سلامت، بقاء و فعاليت‌هاي انسان يا ساير موجودات زنده مي‌شود. آلودگي از نظر پايداري نيز قابل بررسي و مطالعه است. لذا از اين ديدگاه دو نوع آلودگي وجود دارد. آلودگي قابل انحطاط و آلودگي غيرقابل انحطاط.

آلوده كننده قابل انحطاط را مي‌توان تجزيه كرد، از بين برد و يا براي برخي فعاليت‌ها مصرف نمود. از اين طريق حد قابل پذيرش آلودگي را مي‌توان طي مراحل طبيعي يا با روش‌هاي مهندسي (سيستم‌هاي تصفيه) نقصان داد. البته در صورتي كه سيستم تحت تاثير شوك ناشي از آلاينده، شكست نخورده باشد يا به عبارتي آلودگي لبريز نگردد. اين دسته خود به دو گروه تقسيم مي‌شوند قابل انحطاط تند و كند، آلوده كننده هاي قابل انحطاط تند، نظير فاضلاب انساني وزائدات حيواني و كشاورزي، معمولا خيلي سريع قابل تجزيه اند.

آلوده كننده هاي قابل انحطاط كند، مانند د.د.ت و بعضي از مواد راديواكتيو به كندي تجزيه مي‌شوند به هرحال اجزاي آن‌ها يا كاملا تجزيه شده و يا به حدّ غيرقابل ضرر كاهش مي‌يابند. آلوده كننده هاي غيرقابل انحطاط از راه هاي طبيعي تجزيه نمي‌شوند. نمونه چنين آلوده كننده هايي عبارتند از جيوه، سرب، تركيبات آلي ‌هالوژنه ها، ديوكسين‌ها و بعضي از پلاستيك‌ها.

آلودگي آب از نظر منشاء  

بهداشت آب

۱

بهداشت آب

 

دكتر علي الماسي

بخش پزشكي اجتماعي، دانشگاه علوم پزشكي كرمانشاه

 

اهداف درس

انتظار مي‌رود فراگيرنده، پس از گذراندن اين درس، بتواند :

Ø      اهميت آب را توضيح دهد

Ø      ناخالصي‌هاي آب را نام ببرد

Ø      منابع آب آشاميدني را بيان كند

Ø      آب سالم  و آلوده را تعريف كند

Ø      انواع آلودگي آب را مشخص نمايد

Ø      بيماري‌هاي ناشي از آب غير بهداشتي را ليست نمايد

Ø      آلودگي آب با مواد شيميايي را توضيح دهد

Ø      تصفيه آب را شرح دهد

Ø       روش‌هاي تصفيه آب را توضيح دهد

Ø      ضد عفوني آب با استفاده از مواد شيميايي متداول (كلر) را توضيح دهد

Ø      استانداردهاي كيفيت ميكروبي آب را تعريف نمايد

Ø      آزمايشات ميكروبي تعيين كيفيت ميكروبي را توضيح دهد

Ø      معيارهاي شاخص ميكروبي آب را ليست نمايد

Ø     روش ارتقاء آگاهي جامعه در مورد بهداشت و بهسازي آب را طراحي نمايد

 

واژه هاي كليدي

            آب، آلودگي، تصفيه، كيفيت

مقدمه

بهداشت آب موضوعي بسيار مهم در بهداشت عمومي و مديريت سلامت مي‌باشد. قبل از پرداختن به راه كارهاي عملي استحصال، انتقال، بهسازي و توزيع آن لازم است اين عنصر حياتي موثر بر سلامت و مرتبط با توسعه پايدار، شناخته شود.

شناخت آب از نظر كيفيت و كميت و چگونگي حصول آن قدمي اساسي در جهت بهينه سازي مصرف آن مي‌باشد. اگر چه بيش از سه چهارم كره زمين را آب فرا گرفته است، سهم قليلي از آب‌هاي موجود، براي مصارف بهداشتي و كشاورزي، قابل استفاده است. زيرا حدود 3/97 درصد اقيانوس‌ها و 1/2 درصد يخ‌هاي قطبي و 6/0 درصد درياچه ها و رودخانه و آب‌هاي زيرزميني وجود دارد كه حدود 36/0 درصد كل منابع آب مي‌باشد. آب اقيانوس‌ها، درياها و اغلب درياچه ها و بسياري از منابع آب زيرزميني به علت شوري بيش از حد و داشتن املاح معدني براي مقاصد بهداشتي، كشاورزي و صنعتي، غيرقابل استفاده مي‌باشند.

آب ماده حياتي است كه بطور يكنواخت در سطح كره زمين موجود نمي‌باشد. در نتيجه بسياري از نقاط كره زمين با كمبود آب مواجه است. حركت مداوم بخار آب به هوا و برگشت آن به زمين را گردش آب در طبيعت مي‌نامند (شكل 1).

 

شكل 1 ـ گردش آب در طبيعت

 

انرژي خورشيد باعث تبخير آب اقيانوس‌ها، رودخانه ها، درياچه ها و منابع آب سطحي مي‌گردد. بخار آب فشرده شده همراه توده هاي هوا باعث نگهداري آب در هوا شده و موجب تشكيل ابر باردار يا ذخيره كننده آب مي‌شود ريشه گياهان، آب و رطوبت موجود در خاك را گرفته و از طريق روزنه هاي تنفسي برگ‌ها به هوا فرستاده و به بخار تجمع يافته در هوا اضافه مي‌شود كه در شرايط مناسب به صورت نزولات جوي به زمين برمي‌گردد.

آب يك عنصر حياتي است با ويژگي‌هاي قابل توجه و كم نظير، يكي از مهم ترين عناصر شيميايي مي‌باشد كه قسمت اعظم موجودات زنده و محيط زيست راتشكيل مي‌دهد. اين ماده 70% گياهان را تشكيل مي‌دهد. آب فراوان‌ترين و بهترين حلال در طبيعت است. آب يك مايع زيست شناختي است كه واكنش‌هاي فيزيكوشيميايي سوخت و ساز در پيكره موجودات زنده را مقدور و تسهيل مي‌نمايد ومحيطي است براي نقل و انتقال مواد در بدن موجودات زنده كه علاوه بر نقش موثرآن در متابوليسم، دفع مواد زائد حاصل از فعاليت‌هاي زيست شناختي موجود زنده را موجب مي‌شود. آب ناشي از تعريق در گرما باعث خنك كردن بدن مي‌گردد. آب و انيدريد كربنيك توسط انرژي خورشيدي در پيكره گياهان سبز تبديل به كربوهيدرات يا انرژي شيميايي مي‌شود.

اگر چه آب خالص در طبيعت يافت نمي‌شود. اما آب خالص مايعي بي‌رنگ، بي‌بو و بي مزه است كه داراي نقطه انجماد صفر و نقطه جوش 100 درجه سانتي گراد مي‌باشد ساختار شيميايي آن به صورت  H2O  است كه به احتمال كمتر از 3/0 درصد آب‌هاي موجود در طبيعت بر دارنده ايزوتوپ‌هاي H4O2 ،  H6O3  نيز مي‌باشند. آب در چرخه گردش خود قادر است املاح و گازهاي موجود در طبيعت را به صورت محلول در آورده و بسياري از آلودگي‌ها را همراه خود به حركت در آورد. آب باران قبل از رسيدن به زمين ناخالصي‌هاي موجود در هوا نظير ذرات، گازها، مواد راديواكتيو و ميكروب‌ها را به سطح زمين آورده و در حين حركت در زمين نيز آلاينده ها را با خود حمل مي‌كند. به علاوه آب‌هاي جاري اغلب دريافت كننده فاضلاب‌ها و مواد زائد ناشي از فعاليت‌هاي انساني مي‌باشند.

بسياري از مشكلات بهداشتي كشورهاي در حال پيشرفت، عدم برخورداري از آب آشاميدني سالم است. از آنجايي كه محور توسعه پايدار، انسان سالم است و سلامت انسان در گرو بهره مندي از آب آشاميدني مطلوب مي‌باشد بدون تامين آب سالم جايي براي سلامت مثبت و رفاه جامعه، وجود ندارد. آب از دو بعد بهداشتي واقتصادي حائز اهميت است. از بعد اقتصادي به حركت درآورنده چرخ صنعت و رونق بخش فعاليت كشاورزي است. از بعد بهداشتي آب با كيفيت، تضمين كننده سلامت انسان است. آب با شكل ظاهري و با وسعت محتوايي آن دنياي زنده ديگري است.

اگر چه از ديد ما پنهان است، اما آب داراي آثار بسيار زيادي در حيات جانداران به ويژه انسان ميباشد. آب آشاميدني علاوه بر تامين مايع مورد نياز بدن به مفهوم مطلق آن يعني H2O ، در بردارنده املاح و عناصر ضروري براي موجود زنده و انسان مي‌باشد. كمبود پاره اي از آن‌ها در آب ايجاد اختلال در بدن موجود زنده مي‌كند و منجربه بروز برخي بيماري‌ها مي‌شود.

فقدان يد و فلوئور و ارتباط آن‌ها با گواتر اندميك و پوسيدگي دندان‌ها به ترتيب بيان كننده اين اهميت است. علاوه بر مواد شيميايي، موجودات ذره بيني گوناگوني نيز در آب پيدا مي‌شوند كه بعضي از آنها بيماري زا بوده و ايجاد بيماري‌هاي عفوني خطرناكي مي‌كنند. بهسازي آب رابطه مستقيمي با كاهش بيماري‌هاي عفوني دارد. بطوري كه پس از تامين آب آشاميدني سالم ميزان مرگ از وبا 1/74 درصد، ميزان مرگ از حصبه 3/63 درصد، ميزان مرگ به علت اسهال خوني 1/23 درصد و ميزان مرگ از بيماري اسهال 7/42 درصد كاهش يافت. بنابراين برنامه ريزي و هزينه در جهت تامين آب سالم سرمايه گذاري قابل توجهي براي آينده خواهد بود. تهيه و تامين آب آشاميدني سالم براي جامعه يكي از موثرترين و پايدارترين فنآوري‌ها براي ارتقاء سلامت جامعه است.

ناخالصي‌هاي آب

ادامه کلیات بهداشت محیط

۴

با کلیک بر روی آکروبات یا شبکه مطالب زیر را دانلود کنید

 

آكروبات	شبكه		صفحه		گفتار		نويسنده		عنوان
270KB	650KB		254		1		دكتر عليرضا مصداقي نيا دكتر رامين نبي زاده		كليّات بهداشت محيط
270KB	350KB		280		2		دكتر علي الماسي		بهداشت آب
190KB	210KB		300		3		دكتر علي الماسي		فاضلاب و مسائل مربوط به آن
240KB	290KB		306		4		دكتر قاسم علي عمراني		مديريّت زباله هاي شهري
260KB	420KB		324		5		دكتر منصور غياث الدين		آلودگي هوا و اثرات آن
330KB	360KB		342		6		دكتر پروين نصيري		آلودگي صوتي
330KB	410KB		360		7		دكتر حسين اصل سليماني دكتر محبوبه حاجي عبدالباقي دكتر شيرين افهمي		عفونت هاي بيمارستاني و راه هاي كنترل آن
220KB	480KB		386		8		دكتر سيّدمنصور رضوي		عفونت زدائي در پزشكي
220KB	330KB		404		9		دكتر محمدمهدي اصفهاني		بهداشت مواد غذائي
960KB	280KB		420		10		دكتر مسعود كيمياگر خانم آرزو حقيقيان		نقش تغذيه در سلامت و بيماري
360KB	280KB		526		11		دكتر محمدرضا مسعودي نژاد		بيماري‌هاي منتقله از طريق آب

 

 

 

 

 مواد شيميايي در محيط

1)      آگاهي از تركيبات شيميايي آلاينده مواد غذايي

2)      آگاهي از مواد شيميايي آلاينده منابع آب آشاميدني

3)      آگاهي از مقررات حمل و نقل مواد شيميايي خطرناك

4)      آگاهي از روش‌ها و دستورالعملهاي شناسايي مواد شيميايي

5)      آگاهي از وسايل و روش‌هاي دفع مواد شيميايي

6)      شناخت آلودگي زدايي از وسايل و موادي كه به مواد شيميايي خطرناك آلوده شده اند.

7)      آگاهي از آزمون‌هاي ميداني مورد استفاده جهت اثبات وجود و تعيين غلظت مواد شيميايي آلاينده

8)      آگاهي از شيمي پاك كننده ها و گندزداها

9)      توانايي ارزيابي پاك كننده ها

10)  شناخت سموم و تاثيرات آنها بر اكولوژي منطقه

11)  آگاهي از اصول نظري و عملي كاربرد سموم

12)  توانايي تهيه رقت‌هاي مناسب از سموم تجاري

13)  آگاهي از فرمولاسيون طعمه مسموم و كنترل جوندگان

14)  درك موارد ايمني مورد نياز جهت پيشگيري از حوادث ناشي از مواد شيميايي در محيط

15)  آگاهي از پاك كننده هاي گندزدا و كاربردشان در بهداشت محيط

 

 جمعيت و مسكن

1)      درك معضل انفجار جمعيت و اثرات آن بر نيازهاي كنوني و آتي

2)      درك مخاطرات بهداشتي مربوط به تراكم جمعيت

3)      درك فضاي مورد نياز جهت افراد در محيط مسكن

4)      درك تاثيرات ناشي از فرهنگ‌هاي مختلف بر كنترل جمعيت

5)      درك لزوم تنظيم خانواده و تغيير ساختارهاي شهري جهت تامين مسكن

6)      درك ايجاد تقدمها جهت استفاده موثر از فضاي موجود

 

آسيبهاي زيست محيطي

1)      آگاهي از جنبه هاي بهداشت عمومي و اكولوژي مشكلات مربوط به آسيب‌هاي زيست محيطي

2)      آگاهي از روش‌هاي دستگاهي و موادي كه در تعيين علل حوادث بكار گرفته مي‌شوند.

3)      آگاهي از روش‌هاي اپيدميولوژي مورد استفاده در مطالعه حوادث زيست محيطي

4)      توانايي انگيزش و هدايت اقدامات اصلاحي با تكيه بر مشاركت مردم در رفع مشكلات مربوط به حوادث

5)      توانايي ارزيابي حوادث و علل آنها

خلاصه 

“محيط”  به مجموعه اي از شرايط خارجي و تاثيرات وارده ناشي از آن‌ها بر زندگي يك موجود زنده اطلاق مي‌گردد. طبق تعريف، محيط شامل هوا، آب و خاك و روابط بين آن‌ها و كليه موجودات زنده مي‌باشد. بر اين اساس هدف “بهداشت محيط” كنترل كليه عواملي است كه بالقوه و بالفعل تاثيرات سويي بر بقا، و سلامتي انسان اعمال مي‌كنند. بيماري‌هاي بسياري با عوامل گوناگون اعم از بيولوژيك و شيميايي از طريق آب، هوا، مواد غذايي سياري از  عوامل محيطي سلامتي انسان را تهديد مي‌نمايند. راهبرد اساسي بهداشت محيط در مهار اين بيماري‌ها كنترل منبع بيماري، نحوه سرايت و تامين  بهبود شرايطي است كه حساسيت فرد را افزايش دهد. فعاليت‌هاي بهداشت محيط بسيار گسترده و متنوع بوده و برنامه هاي مختلفي اعم از عمليات مهندسي، فعاليت‌هاي آموزشي و پژوهشي، اقدامات اصلاحي، كارهاي ستادي و مديريتي و غيره را  شامل مي‌گردد. برخي از مهمترين برنامه هاي بهداشت محيط عبارتند از : پيشگيري از بروز سوانح و حوادث، كنترل آلودگي هوا، پيشگيري از بيماري‌هاي واگير، بهداشت محيط در موارد اضطراري، نظارت بهداشتي بر تهيه، توزيع و فراورش مواد غذايي، كنترل بيماري‌هاي ناشي از مواد غذايي و مسموميت‌ها، كنترل مواد زايد خطرناك، بهداشت مسكن، حفظ سلامتي در محيط‌هاي بسته، كنترل حشرات و جوندگان، بهداشت اماكن عمومي، كنترل سر و صدا، كنترل عوامل مزاحمت آفرين، بهداشت شغلي، بهداشت و ايمني فراورده هاي توليدي، كنترل پرتوها، بهسازي اماكن و فعاليت‌هاي تفريحي، تصفيه و دفع فاضلاب‌ها، مديريت مواد زايد شهري و مواد زايد خطرناك، بهداشت شناگاه ها و ساير تفريحات آبي، تامين آب آشاميدني سالم.

 اقدامات اساسي بهداشت محيط را مي‌توان در قالب چالش‌هاي عمومي و اختصاصي آن طبقه بندي كرد. چالش‌هاي عمومي شامل علوم عمومي، ارتباطات و آموزش، برنامه ريزي و مديريت، مهارت‌هاي فني عمومي، مهارت‌هاي ستادي و نظارتي و نگرش حرفه اي مي‌باشند. چالش‌هاي تخصصي بهداشت محيط را مي‌توان به مسايل مربوط به هوا، آب و فاضلاب، مواد زايد جامد، مواد زايد خطرناك، مواد غذايي، سروصدا، حشرات و جوندگان، پرتوها، محيط‌هاي بسته، مواد شيميايي در محيط، جمعيت و مسكن و آسيب‌هاي زيست محيطي منتسب نمود. توفيقات نظري و عملي در زيرگروه هاي هر يك از محورهاي چالش مذكور سرانجام منجر به تحقق هدف اصلي بهداشت محيط يعني حفظ و ارتقاي سلامتي و بهبود سطح زندگي افراد جامعه مي‌گردد. 

منابع

1) Salvato J.A., “ Environmental Engineering and Sanitation” , Forth Edition, John Wiley & Sons, 1992.

2) WHO, “ Guidelines for Drinking-Water Quality” , VOL.1, Second Edition, World Health Organization, 1993.

 

3) Cairncross S, R. G. Feachem, “ Environmental Health Engineering” , 1992.

 

4) Maier R.M., I.L. Pepper, C.P. Gerba, “ Environmental Microbiology” ,First Edition, Academic Press, 2000.

 

5) Koren H., “ Handbook of Environmental Health and Safety”, VOL. 1, Second Edition, Lewis Publishers, 1991.

 

ادامه کلیات بهداشت محیط

۳

چالش‌هاي عمومي بهداشت محيط

چالش‌هاي عمومي در بهداشت محيط را مي‌توان به شش گروه اصلي زير طبقه بندي كرد.

 

1- علوم عمومي

1)      آگاهي از شيمي معدني و آلي

2)      آگاهي از زيست شناسي عمومي

3)      آگاهي از ميكروب شناسي عمومي

4)      آگاهي از حساب، جبر، مثلثات و آمار پايه

5)      آگاهي از فيزيك ( مكانيك و سيّالات)

6)      آگاهي از اصول اپيدميولوژي

 

ارتباطات و آموزش

1)      آگاهي از ارتباطات مختلف اعم از شفاهي و نوشتاري

2)      آگاهي از چگونگي كار با مردم

3)      آگاهي از چگونگي استفاده از وسايل كمك آموزشي

4)      آگاهي از فنون پويايي گروه و كار گروهي

5)      آگاهي از روش‌هاي گفتگو

6)      آگاهي از اصول تدريس و يادگيري

7)      درك نيازهاي اطلاعاتي جامعه و ارتباط مناسب با رسانه هاي خبري

8)      درك چگونگي ايجاد ارتباط و انگيزش در سازمانهاي اجتماعي

9)      آگاهي از كاربري پايگاه هاي اطلاعاتي

 

 برنامه ريزي و مديريت

1)      آگاهي از فنون مورد نياز در تهيه برنامه اجرايي در هر يك از شاخه هاي فعاليت بهداشت محيط

2)      آگاهي از پردازش اطلاعات و كاربري آن‌ها

3)      آگاهي از فنون و روش شناسي‌هاي مورد استفاده در تعيين و تدوين تقدم‌ها

4)      توانايي طراحي تحقيق و انجام آن

5)      توانايي استفاده از روش‌هاي ارزيابي جهت تعيين دامنه مشكلات زيست محيطي

6)      توانايي تفسير يافته هاي تحقيق

7)      توانايي تعيين قابليت پذيرش و انجام اقدامات قانوني

 

مهارت‌هاي فني عمومي

1)      آگاهي كافي از اصول يادگيري و آموزش و داشتن مهارت‌هاي لازم در آموزش، سنجش، ارزيابي و استفاده از عوامل كمكي در بخش‌هاي مختلف بهداشت محيط

2)      آگاهي از فنون بررسي جهت شناسايي مشكلات بهداشت محيط

3)      آگاهي از روش‌هاي نمونه برداري مربوط به آب، هوا، مواد غذايي، مواد شيميايي خطرناك و غيره

4)      توانايي گردآوري داده ها از طريق نمونه برداري، تكميل پرسشنامه هاي تحقيقاتي و تفسير نتايج نمونه هاي آزمايش شده بر اساس روش شناسي مشخص در طي پژوهش

5)      توانايي استفاده از وسايل و روش‌هاي دستگاهي در سنجش پارامترهاي زيست محيطي

 

مهارتهاي ستادي و نظارتي

1)      آگاهي از قوانين، مقررات و دستورالعمل‌هاي زيست محيطي و بهداشت عمومي و كاربري آن‌ها

2)      آگاهي از روش‌هاي نظارتي مورد استفاده در برنامه هاي بهداشت محيط

3)      آگاهي از روش‌هاي ستادي مورد استفاده در برنامه هاي مديريت بهداشت محيط

4)      درك اهميت و كاربرد قوانين زيست محيطي و بهداشت عمومي موجود

5)      درك رويكرد سيستم‌ها در تجزيه و تحليل مشكلات بهداشت محيط

6)      درك نقش اساسي پيگيري مستمر در رفع كامل مشكلات مربوط به كنترل محيط

7)      درك ارتباط بين نهادهاي بهداشتي، ساير سازمان‌هاي عمومي، ارگان‌هاي داوطلب، موسسات اداري و صنعت

8)      درك اصول بنيادي اقتصاد و چگونگي ارتباط آن با مشكلات بهداشت محيط و نيز توان اقتصادي در خصوص برنامه هاي موفق بهداشت محيط

9)      درك مشكلات كلي بهداشت محيط و تقدم‌هاي بهداشتي

10)  آگاهي از روش‌هاي مديريت خطر

 

نگرش حرفه اي

1)      تمايل به همكاري با مردم و كاربرد علوم بنيادي بهداشت محيط در حل مشكلات بهداشت محيط

2)      حس تعهد در تامين مقررات و قوانين و انجام وظايف محوله در قالب حرفه اي

3)      ايجاد فضاي همكاري در برخورد با دريافت كنندگان خدمات در زمينه بهداشت محيط

4)      احترام در ارتباط‌هاي  مردمي يا ساير كاركنان

5)      پذيرش انتقادهاي سازنده از سوي كارمندان، همكاران و مردم

6)      كنترل احساسات و ارائه رفتار بالنده در بروز تنشها

7)      تمايل به حفظ اصول بهداشت عمومي

چالش‌هاي تخصصي بهداشت محيط

چالش‌هاي تخصصي  بهداشت محيط را مي‌توان به  دوازده گروه اصلي زير طبقه بندي كرد.

هوا

1)      آگاهي از آلاينده هاي مختلف هوا و منابع آنها

2)      آگاهي از ارتباط شرايط آب و هوايي و آلودگي هوا

3)      آگاهي از اثرات آلاينده هاي هوا بر زيست كره

4)      درك ارتباط آلودگي هوا در رابطه با توپوگرافي

5)      آگاهي از جريانات هوا

6)      آگاهي از نحوه كاركرد دستگاه هاي كنترل آلودگي هوا

7)      آگاهي از معيارهاي پيشگيري كننده در كنترل آلودگي هوا

8)      آگاهي از معيارهاي اصلاحي در كنترل آلودگي هوا

9)      آگاهي از اقدامات عملي و فناوري‌هاي مختلف در روش‌هاي كنترل آلودگي هوا

10)  آگاهي از اصول مهندسي احتراق

11)  آگاهي از روش‌هاي نمونه برداري هوا و توانايي انجام نمونه برداري‌هاي مختلف در خصوص تعيين آلودگي هوا

12)  توانايي انجام بررسي جهت مشخص كردن دامنه و شدت آلودگي هوا

13)  توانايي ارزيابي نتايج تحقيقات مطالعات كوتاه مدت و دراز مدت در جامعه

14)  توانايي انجام تحليل هزينه ـ اثربخشي در برنامه هاي كنترل آلودگي هوا

15)  آگاهي از تركيبات سمي در هوا

 

آب و فاضلاب

1)      شناسايي منابع آب

2)      آگاهي از كيفيت آب آشاميدني و استانداردها ( فيزيكي، شيميايي، بيولوژيكي، پرتوشناختي )

3)      آگاهي از بيماري‌هاي منتقله توسط آب و طرق سرايت آنها

4)      آگاهي از نمونه برداري و آزمايش آب آشاميدني

5)      تفسير داده هاي آزمايش آب

6)      آگاهي از جنبه هاي قانوني كنترل آلودگي آب

7)      آگاهي از انواع مختلف استفاده هاي از آب در جامعه

8)      درك مباني حفاظت منابع آب و نحوه انتخاب آنها براي مصارف گوناگون

9)      درك اصول تصفيه آب

10)  آگاهي از خصوصيات فيزيكي، شيميايي و بيولوژيكي فاضلاب ( شهري و صنعتي )

11)  آگاهي از انواع فاضلابهاي صنعتي و اهميت آنها

12)  آگاهي از اثرات تخليه فاضلابها بر كيفيت آب

13)  درك اپيدميولوژي بيماري‌هايي كه فاضلاب در انتقال آنها نقش اساسي دارد.

14)  درك فناوري و اصول مهندسي پايه مربوط به جريان آب ( هيدروليك)

15)  درك اصول و مفاهيم بنيادي دفع فاضلاب

16)  درك اصول تصفيه فاضلاب شهري

17)  آگاهي از كاركرد واحدهاي كوچك تصفيه فاضلاب

18)  آگاهي از نحوه اندازه گيري ظرفيت جذب آلاينده ها در خاك

19)  آگاهي از اصول دفع لجن و فضولات ناشي از تصفيه فاضلاب

20)  درك فنون و روش‌هاي عملي موثر مورد استفاده در شرايط اضطراري در واحدهاي تصفيه آب و فاضلاب

21)  درك روش‌ها و مخاطرات بهداشتي دفع لجن

 مواد زايد جامد

1)      آگاهي از انواع مواد زايد توليد شده در اجتماع ( شناخت كمي و كيفي )

2)      آگاهي از انواع مواد زايد توليد شده توسط فرآيندهاي صنعتي

3)      آگاهي از روش‌هاي مختلف نگهداري، جمع آوري و دفع مواد زايد جامد

4)      آگاهي از جنبه هاي بهداشتي و اكولوژيكي مواد زايد جامد

5)      آگاهي از كاربري تحليل سيستم‌ها در مديريت دفع مواد زايد

6)      آگاهي از جنبه هاي اقتصادي دفع مواد زايد جامد

7)      توانايي ارزيابي نتايج و بررسي‌هاي مربوط به مواد زايد جامد و تكوين اهداف كوتاه و درازمدت

8)      توانايي اجراي تحقيقات جهت تعيين دامنه و وسعت مشكلات مربوط به مواد زايد جامد

9)      توانايي طراحي، اجرا و ارزشيابي برنامه هاي مرتبط با مواد زايد و ارتباط آنها با مشكلات بهداشتي جامعه

 

مواد زايد خطرناك

1)      آگاهي از مسايل و مشكلات بهداشتي مربوط به مكان‌هاي دفع مواد زايد خطرناك

2)      آگاهي از اثرات تماس با مواد زايد خطرناك

3)      آگاهي از راه هاي ورود مواد زايد خطرناك به بدن نظير استنشاق، جذب پوستي، بلع و زخم‌هاي باز

4)      درك اثرات بهداشتي بالقوه تماس حاد و مزمن مواد شيميايي مختلف در مكانهاي دفع مواد زايد خطرناك

5)      آگاهي از نشانه ها و علائم باليني تماس با مواد شيميايي خطرناك مثل سوختگي، سرفه، سوزش، آبريزش چشم، جوش، بي هوشي و مرگ

6)      آگاهي از واكنش‌هاي بالقوه شيميايي كه مي‌توانند منجر به انفجار، آتش سوزي و يا ايجاد حرارت زياد شوند.

7)      درك اثرات روانشناختي كاهش اكسيژن بر انسان كه مي‌تواند ناشي از افزايش مواد شيميايي خاصي در محيط باشد.

8)      درك اثرات بهداشتي پرتوهاي يونساز مربوط به پرتوهاي آلفا، بتا، گاما و اشعه X

9)      آگاهي از فنون و روش‌هاي دفع مواد زايد پرتوزا

10)  شناخت مواد زايد بيمارستاني و موسسات تحقيقاتي كه مي‌توانند مخاطرات بهداشتي جدي را سبب شوند.

11)  آگاهي از مشكلات ايمني  در مكان‌هاي دفع مواد زايد خطرناك

12)  درك خطرات مربوط به جريان برق ناشي از خطوط انتقال نيرو، كابل‌هاي برق و ساير وسايل برقي كه در معرض صدمات ناشي از مواد شيميايي خطرناك واقع شده اند.

13)  درك اثرات روانشناختي بر افراد در مكان‌هاي دفع مواد زايد خطرناك ناشي از فشارهاي حرارتي يا تماس با سرما

 

مواد غذايي

1)      آگاهي از فناوري مواد غذايي و ارتباط آن با سلامتي

2)      آگاهي از اصول تهيه، فرآورش و نگهداري مواد غذايي

3)      آگاهي از بيماري‌هاي منتقله توسط مواد غذايي و كنترل آنها

4)      آگاهي از فنون و روشهاي اپيدميولوژي

5)      آگاهي از طراحي، مكان يابي و احداث تاسيسات مربوط به مواد غذايي

6)      آگاهي از چگونگي كاركرد تاسيسات مواد غذايي، نگهداري و بهره برداري

7)      آگاهي از طراحي دستگاهها، نحوه كار، بهره برداري، نگهداري و روشهاي پاكسازي تجهيزات

8)      آگاهي از روشهاي انگيزش مديريت صنعتي جهت درك،‌پذيرش و اجراي مسئوليتهاي محوله در ارتباط با مواد غذايي، تربيت و آموزش كاركنان و نظارت بر آنها

9)      آگاهي از مقررات و قوانين مربوط به فناوري مواد غذايي

10)  آگاهي از فرايند بازرسي، روشهاي بررسي و تحقيق و اهميت داده ها

11)  آگاهي از فرايند بررسي و اعطاي مجوز به متصديان مواد غذايي

12)  آگاهي از روشهاي مورد استفاده فرهنگها و گروه هاي اجتماعي مختلف در تهيه و مصرف مواد غذايي

13)  آگاهي از سازمانهاي دست اندركار تهيه و توزيع مواد غذايي

14)  آگاهي از خصوصيات و خواص شير

15)  آگاهي از فرايند توليد شير و فرآورش آن

16)  آگاهي از استانداردهاي قانوني مواد غذايي و فرآورده هاي لبني

17)  آگاهي از فناوري‌هاي مورد استفاده در كارخانه هاي شير و فرآورده هاي لبني

18)  آگاهي ازفرآورش شير و كنترل آن

19)  توانايي بازرسي بهداشتي واحدهاي پاستوريزاسيون

 

 سروصدا

1)      آگاهي از اثرات بهداشتي و اكولوژيكي سروصدا بر افراد و اجتماع

2)      آگاهي از دستگاه ها و روش‌هاي اندازه گيري سروصدا در محيط

3)      آگاهي از قوانين موجود در ارتباط با سروصدا و مزاحمت‌هاي ناشي از آن

4)      آگاهي از كاربرد عملي معيارهاي كنترلي

5)      توانايي اجراي تحقيقات ساختار يافته جهت تعيين دامنه و وسعت مشكل سرو صدا

6)      توانايي ارزيابي نتايج بررسي‌ها و تحقيقات و تكوين اهداف كوتاه مدت و دراز مدت جهت كنترل سروصدا

7)      آگاهي از فشارهاي ناشي از سروصدا در محيط‌هاي كار

 

 حشرات و جوندگان

1)      درك اپيدميولوژي بيماري‌هاي منتقله توسط ناقلين

2)      شناخت عادات طبيعي و كنترل حشرات معمول در مبحث بهداشت عمومي و اهميت اقتصادي آنها

3)      آگاهي از چرخه زندگي حشرات و جوندگان مهم از ديدگاه بهداشت عمومي

4)      توانايي تشخيص حشرات و جوندگان مهم از ديدگاه بهداشت عمومي يا از ديدگاه اقتصادي

5)      شناخت عوامل زيست محيطي در ارتباط با كنترل ناقلين

6)      توانايي تشخيص دامنه مشكلات ميداني و تعيين اقدامات كنترلي مورد نياز

7)      درك مزايا و محدوديت‌هاي حشره كش‌ها و اثرات آنها بر اكولوژي منطقه

8)      درك نحوه كاركرد افشانه ها و ساير وسايل و ادوات كنترل جوندگان

9)      آگاهي از اپيدميولوژي بيماري‌هاي منتقله توسط جوندگان

10)  درك دستورالعملهاي زيست محيطي مورد استفاده در كنترل جوندگان

11)  شناخت كنترل بيولوژيكي جوندگان

12)  شناخت كنترل شيميايي انگلهاي جوندگان

13)  درك ارتباط كاركنان بهداشت محيط و اقدامات كنترل جوندگان

14)  درك فرايند توليد، ‌حمل و نقل، ‌نگهداري، استفاده و دفع آفت كشها

 

پرتوها 

1)      آگاهي از مباني نظري و اصول پرتوزايي

2)      آگاهي از مخاطرات پرتوزايي

3)      آگاهي از كاربرد پرتوزايي و راديوايزوتوپ‌ها

4)      آگاهي از اثرات پرتوزايي

5)      آگاهي از ملاحظات ايمني

6)      آگاهي از فنون پايش و روشهاي مورد استفاده در تشخيص پرتوها

7)      آگاهي از فنون نگهداري و دفع مواد پرتوزا

8)      آگاهي از روش‌هاي حمل و نقل مواد پرتوزا

9)      آگاهي از روش‌هاي آلودگي زدايي

10)  آگاهي از مقررات قانوني حمل و نقل،‌كاربري، نگهداري و دفع مواد پرتوزا

 

 محيط‌هاي بسته

1)      آگاهي از جنبه هاي فرهنگي، اقتصادي و اجتماعي واحدهاي مسكوني شخصي و عمومي

2)      آگاهي از  شرايط بهداشتي و رفاهي مورد نياز مسكن

3)      آگاهي از قوانين مربوط به مسكن

4)      آگاهي از فعاليت سازمانهاي مختلف در ارتباط با نظارت و صدور مجوزهاي مربوط به مسكن

5)      آگاهي از فنون و روش‌هاي مورد استفاده در ارزيابي واحدهاي مسكوني

6)      آگاهي از برنامه هاي محلي، منطقه اي و ملي در ارتباط با مسكن

7)      شناخت قوانين مربوط به منطقه بندي و اثرات آنها بر واحدهاي مسكوني شخصي و اماكن عمومي

8)      درك ارتباط اقشار آسيب پذير و كم درآمد و استفاده از مسكن

9)      آگاهي از مشكل آلودگي هوا در فضاهاي بسته

 

ادامه کلیات بهداشت محیط

۲

راهبرد بهداشت محيط در كنترل بيماري‌ها

همچنانكه اشاره شد، بسياري از بيماري‌هاي واگيردار و نيز برخي از بيماري‌هاي غير واگير مي‌توانند از طريق محيط به انسان منتقل شوند. در فرايند ابتلاي انسان به بيماري‌هايي كه محيط در آنها نقش دارد، مي‌توان سه ركن اساسي “منبع” ، “نحوه انتقال” و “حساسيت فرد” را مورد تجزيه و تحليل قرار داد. اين سه ركن به صورت يك ساختار زنجيره اي در اشاعه بيماري‌ها و عوارض زيست محيطي دخيل هستند. گرچه كنترل و حذف يك بيماري با منشاء، محيطي با حذف هر يك از اين اركان ممكن است، ولي راهبرد اساسي بهداشت محيط ايجاد موانع متعدد در هر يك از اين اركان است. اين ايده به فلسفه ايجاد “موانع چندگانه” در سازگان يك بيماري موسوم است. اين موانع چندگانه سرانجام شيوه مطمئن و موثري در مهار و پيشگيري بيماري‌هاي منتقله از محيط در اختيار خواهد گذاشت. در كنترل يك بيماري منتقله از محيط مي‌توان به طور نظري راهكارهاي مختلفي جهت مهار و حذف بيماري طراحي كرد. ديدگاه راهبردي بهداشت محيط در كنترل بيماري‌ها، ‌ايجاد و گسترش موانع متعدد در مسير يك بيماري است در برقراري اين موانع چندگانه همواره ملاحظات اقتصادي و هزينه - اثربخشي مهمترين عوامل خواهند بود. ذيلا به شرح و بسط معيارهاي سه ركن مذكور كه نهايتا هدف كنترل و پيشگيري از بيماري‌هاي منتقله توسط محيط را دنبال مي‌كنند، خواهيم پرداخت.

كنترل منبع ( كنترل عامل بيماري)

يكي از راه هاي موثر كنترل بيماري‌هاي منتقله توسط محيط، مبارزه با عامل اصلي بيماري به شمار مي‌رود. شايد در مورد  بيماري‌هاي ميكروبي اين تفكر بسيار موثر باشد، ولي در مواجهه با عوامل شيميايي بيماري‌زا در دراز مدت كه در بسياري از موارد حذف كامل آنها در محيط امكان پذير نباشد، اين كار عملا ميسر نيست. به طور مثال مي‌توان تماس دراز مدت با برخي از عوامل سرطان‌زا، جهش‌زا و مخرب موجود در آب، هوا و مواد غذايي را ذكر كرد. وجود غلظت‌هاي اندك برخي از مواد شيميايي در كليه عناصر محيط امروزه به دليل توليد و كاربرد گسترده مواد شيميايي در زندگي بشر اجتناب ناپذير به شمار مي‌روند. به هر صورت در برخي از شرايط كنترل منبع بيماري و از بين بردن كامل عامل يا عوامل بيماري كاري عملي و ميسر نيست. معيارهايي كه در راهكار كنترل منبع بيماري مي‌توان در نظر داشت، عبارتند از:

·        تغيير و جايگزيني مواد خام يا فرايندهاي صنعتي جهت كاهش هرچه بيشتر تركيبات مضر. به عنوان مثال استفاده از سوخت‌هاي محتوي گوگرد كمتر يا جايگزيني گاز طبيعي، حذف توليد مواد شيميايي نظير پلي كلرينيتد بي فنيل، جلوگيري از دفع و انتشار آلاينده ها در محيط از طريق كاربري دستگاه هاي كنترل و حذف آلاينده ها، كاهش تخليه آلاينده هاي سمّي به محيط به مقادير قابل قبول

·        انتخاب پاكترين منبع آب آشاميدني موجود به گونه اي كه تا حد امكان عاري از عوامل بيولوژيكي و مواد شيميايي معدني و آلي و سمي باشد

·        تامين آب حاوي مقادير مواد معدني در حدّ بهينه مثلا فلوئورزَني به آب و كنترل سختي

·        ممنوع كردن صيد ماهي و صدف خوراكي از آب‌هاي آلوده به عوامل بيماري زا، متيل جيوه و پلي كلرينيتد بي فنيل

·        قانونمند كردن فرايند توليد، فرآورش و عرضه مواد غذايي جهت حصول اطمينان از سالم بودن مواد غذايي ( نبود عوامل بيماري‌زا و مواد شيميايي مضر) و حفظ شرايط كيفي مطلوب محصولات خوراكي.

·        تامين مسكن مناسب به گونه اي كه امكان تماس با عوامل بيماري‌زا به حداقل كاهش يابد

·        تامين محيط كار سالم و ايمني

·        تشويق استفاده مجدد و بازيافت و عدم تخليه مواد زايد خطرناك در محيط

·        از بين بردن ناقلين بيماري (بندپايان و ساير ناقلين بيماري نظير جوندگان) در منبع. (اين فعاليت به مديريت آفات موسوم است)

·        جدا كردن بيمار از ديگران در دوره سرايت و درمان آن‌ها جهت حذف مخزن بيماري

·        آموزش جامعه اعم از مردم، واحدهاي آلوده كننده، قانون گذاران و كارگزاران

·        برگزيني و اِعمال استانداردهاي مناسب

·        حمايت از برنامه هاي مهندسي بهداشت محيط و بهسازي، برنامه هاي پايش و نظارت قانوني در سطوح محلي، ناحيه اي، منطقه اي و ملي

 كنترل نحوه انتقال و سرايت بيماري‌هاي منتقله از محيط

در بسياري از بيماري‌هاي منتقله از محيط به ويژه بيماري‌هاي عفوني، ناقلين و حاملين بيماري از اهميت شاياني در گسترش ناخوشي در جامعه برخوردار هستند. در مبارزه با ناقلين، هدف اصلي كنترل عامل بيماري نيست. دخالت در چرخه بيماري و ايجاد موانع در اين مواضع به نحو چشمگير مي‌تواند سبب كاهش موارد بيماري در جامعه شود.

اين روش پيشگيري و كنترل نيازمند اعمال مستمر معيارهاي كنترل كننده است كه سرانجام منجر به حذف تماس عامل بيماري‌زا و انسان مي‌شوند. اين معيارهاي كنترل كننده عمدتا عبارتند از :

 

·        جلوگيري از تحرّك ناقلين و افراد حامل بيماري

·        اطمينان از سالم بودن آب براي مقاصد آشاميدن، استحمام، شستشو و غيره

·        جدا كردن منبع بيماري ( آلودگي)   و پذيرندگان بالقوه آن تا حد امكان

·        اطمينان از اينكه تهيه، فرآورش و توزيع مواد غذايي هيچ گونه امكاني جهت گسترش و انتقال بيماري فراهم نخواهند كرد

·        كنترل آلودگي هوا، خاك، آب و همچنين مديريت صحيح مواد زايد خطرناك، سوانح و حوادث و تركيبات سرطان‌زا و مواد سمي

·        جلوگيري از دسترسي به منابع بيماري نظير آب‌هاي آلوده جهت استحمام و شنا و مناطقي كه توسط ناقلين بيماري آلوده شده است.

·        برگزيني و اجراي استانداردهاي زيست محيطي در خصوص آب، هوا، خاك، سروصدا، كاربري اراضي و مسكن

·        آموزش مردم، واحدهاي  آلوده كننده، قانون گذاران و رساناها در خصوص جنبه هاي مختلف بيماري

·        حمايت از برنامه هاي مهندسي بهداشت محيط و بهسازي، برنامه هاي پايش و نظارت قانوني در سطوح محلي، ناحيه اي، منطقه اي و ملي

·        تغيير عادات فردي نظير استعمال دخانيات، سوء تغذيه، تنش‌هاي روحي و رواني، پرخوري و بي تحرّكي. ارتقاي بهداشت فردي و شستشوي دست‌ها جهت پيشگيري از انتقال فرد به فرد عوامل بيماري‌زا و تركيبات سمي

   كنترل حساسيت افراد در معرض ابتلا به بيماري‌هاي منتقله از محيط

حتي اگر هيچ اقدامي در خصوص كنترل عامل بيماري‌زا و نحوه سرايت آن صورت نگيرد، تغيير شرايط و عواملي كه منجر به تغيير حساسيت افراد شود، مي‌تواند به كلّي سيماي شيوع و گسترش يك بيماري را در جامعه دگرگون سازد. زيرا همه افراد از نظر استعداد ابتلا به يك بيماري در شرايط يكسان نيستند. بسياري از عوامل نظير سن، عادات تغذيه اي، كشيدن سيگار، شرايط و استانداردهاي زيستي به ويژه مسكن مي‌توانند شانس ابتلا را تغيير دهند. مستعدترين افراد در ابتلا به بيماري‌هاي منتقله توسط محيط را كودكان و سالخوردگان و افراد داراي بيماري‌هاي مزمن تنفسي و قلبي عروقي تشكيل مي‌دهند. از طرفي به دليل وضعيت شغلي و حتي شرايط اجتماعي و اقتصادي برخي از افراد بطور سيستماتيك بيشتر در معرض عوامل بيماري‌زا قرار خواهند گرفت. در اين بخش از زنجيره كنترل بيماري، هدف بهداشت محيط تغيير و بهبود شرايط محيطي به گونه اي است كه فرد حداقل حساسيت در برابر بيماري را از خود نشان دهد.

با اقداماتي مانند رعايت بهداشت فردي،‌ برقراري استانداردها، تامين شرايط مطلوب در مسكن، تامين آب آشاميدني سالم، دفع و تصفيه فاضلاب‌ها و بسياري از اقدامات ديگر، بهداشت محيط نه تنها مي‌تواند به حذف عامل بيماري‌زا يا قطع زنجيره انتقال منجر شود، بلكه حساسيت فرد را نيز در برابر بيماري به طور چشمگير كاهش خواهد داد.

اهميت اقدامات بهداشت محيط از ديدگاه ارزش كنترل بيماري‌ها حتي از اقداماتي نظير واكسيناسيون نيز بيشتر است. زيرا در واكسيناسيون، هدف كاهش حساسيت و يا افزايش مقاومت فرد به يك يا چند عامل بيماري است، با اينكه تجربيات حاكي از اين واقعيت است كه تامين مسكن با شرايط مطلوب، بهسازي محيط (آب، فاضلاب، مواد زايد و كنترل ناقلين)، و رعايت بهداشت فردي مي‌تواند  منجر به مقاومت طولاني مدت و پايدار در برابر طيف وسيعي از بيماري‌هاي منتقله در جامعه بشود.

 چالش‌هاي عمومي و تخصصي بهداشت محيط

بهداشت محيط را مي‌توان در زمره علوم كاربردي طبقه بندي كرد. در اين شاخه كاربردي، افراد با بهره گيري از علوم مختلف جهت پيشگيري از بيماري‌ها و ارتقاي سلامتي و تامين رفاه و آسايش انسان‌ها فعاليت مي‌كنند. فعاليت‌هاي بهداشت محيط بسيار گسترده و متنوع بوده و برنامه هاي مختلفي اعم از عمليات مهندسي، فعاليت‌هاي آموزشي و پژوهشي، اقدامات اصلاحي، كارهاي ستادي و مديريتي و غيره را  شامل مي‌گردد. برخي از مهمترين برنامه هاي بهداشت محيط عبارتند از : پيشگيري از بروز سوانح و حوادث، كنترل آلودگي هوا، پيشگيري از بيماري‌هاي واگير، بهداشت محيط در موارد اضطراري، نظارت بهداشتي بر تهيه، توزيع و فراورش مواد غذايي، كنترل بيماري‌هاي ناشي از مواد غذايي و مسموميت‌ها، كنترل مواد زايد خطرناك، بهداشت مسكن، حفظ سلامتي در محيط‌هاي بسته، كنترل حشرات و جوندگان، بهداشت اماكن عمومي، كنترل سر و صدا، كنترل عوامل مزاحمت آفرين، بهداشت شغلي، بهداشت و ايمني فراورده هاي توليدي، كنترل پرتوها، بهسازي اماكن و فعاليت‌هاي تفريحي، تصفيه و دفع فاضلاب‌ها، مديريت مواد زايد شهري و مواد زايد خطرناك، بهداشت شناگاه ها و ساير تفريحات آبي، تامين آب آشاميدني سالم.

گستردگي فعاليت‌هاي بهداشت محيط ايجاب مي‌كند تا افرد شاغل در اين بخش از دانش و مهارت‌هاي لازم برخوردار باشند. به طور كلي مي‌توان طبق جدول 5 فعاليتهاي بهداشت محيط را در شش گروه عمومي و دوازده گروه اختصاصي طبقه بندي كرد. ذيلا به ذكر هر يك از اين گروه ها و زيرمجموعه هاي آنها خواهيم پرداخت.

جدول 5 ـ ساختار چالش‌هاي بهداشت محيط (5)

 

چالش‌هاي عمومي بهداشت محيط

كلّيات بهداشت محيط

۱

كلّيات بهداشت محيط

 

دكتر عليرضا مصداقي نيا ـ دكتر رامين نبي زاده

دانشكده بهداشت دانشگاه علوم پزشكي تهران

اهداف درس 

انتظار مي‌رود فراگيرنده، پس از گذراندن اين درس، بتواند :  

Ø      بهداشت محيط را تعريف نمايد

Ø      عوامل محيط و هدف اساسي بهداشت محيط را شرح دهد

Ø      لزوم آشنايي ساير افراد ( افرادي با تخصصها و مهارت‌هايي به جز بهداشت محيط) را با كليات بهداشت محيط بيان كند

Ø      بيماري‌هاي منتقله توسط آب و مواد غذايي را با توجه به عامل بيماري‌زا، مخزن بيماري و راه هاي سرايت آنها از محيط توضيح دهد

Ø      بيماري‌ها و عوارضي را كه عوامل محيطي نظير آب، هوا و حشرات و جوندگان در آنها نقش دارند،  توضيح دهد

Ø      راهبرد “بهداشت محيط”  را در كنترل بيماري‌ها توضيح دهد

Ø      معيارهاي هر يك از اجزاي ساختاري راهبرد “بهداشت محيط”  در كنترل بيماري‌ها را بيان كند

Ø      چالش‌هاي عمومي و تخصصي بهداشت محيط و حوزه هاي عملكرد آنها را بيان كند

Ø      با كسب شناختي كلي از بهداشت محيط در تحقق اهداف آن مشاركت نمايد

واژه هاي كليدي 

بهداشت محيط، بهسازي، بيماري‌هاي ناشي از محيط، آب، هوا، مواد زايد، مواد غذايي

بيان مسئله

به طور كلي “محيط”  به مجموعه اي از عوامل و شرايط خارجي و تاثيرات وارده ناشي از آنها بر زندگي يك موجود زنده اطلاق مي‌گردد. طبق اين تعريف محيط شامل هوا، آب و خاك و روابط بين آن‌ها و كليه موجودات زنده مي‌باشد. بر اين اساس هدف “بهداشت محيط” كنترل كليه عواملي است كه بالقوه و بالفعل تاثيرات سويي بر بقاء و سلامتي انسان اعمال مي‌كنند. براي رسيدن به اين هدف، بهره گيري از دانش زيست محيطي و نيز كاربست اصول مهندسي به منظور كنترل، اصلاح و بهبود عوامل فيزيكي، شيميايي و زيستي محيط جهت حفظ و ارتقاء سلامتي و رفاه و آسايش انسان ضرورت مي‌يابد. از ديدگاه كاربردي نيز مي‌توان بهداشت محيط را بدين شرح تعريف كرد :  “بهداشت محيط، تكوين نظم يافته، ارتقاي و اجراي معيارهايي است كه شرايط خارجي مسبب بيماري، ناتواني و سلب آسايش از انسان را كنترل مي‌كنند. در اين مجموعه معيارهاي ساختار يافته علاوه بر حفظ سلامت و  ايمني، جنبه هاي زيبايي شناختي نيز متناسب با نيازها و انتظارات جامعه هدف گنجانده مي‌شود.”

بر اين اساس مهمترين هدف بهداشت محيط، مطالعه عوامل محيطي مضر براي سلامتي انسان و تشخيص و پيشگيري، رفع و كنترل اثرات سوء ناشي از اين عوامل تلقي مي‌گردد. بهداشت محيط به طور موكّد سلامتي انسان و بهداشت مردم را به عنوان هدف اصلي پيگيري مي‌كند و كيفيت محيط و حفظ سلامتي اكوسيستم‌ها را به طور غيرمستقيم مورد توجه قرار مي‌دهد.

بر اين اساس مي‌توان اصلي ترين محورهاي فعاليت بهداشت محيط را به صورت زير بيان نمود.

 

·        بررسي و تعيين مكانيسم‌هاي بيماري‌هاي منتقله توسط محيط و نحوه پيشگيري و كنترل آنها

·        تامين آب و مواد غذايي سالم

·        تصفيه و دفع بهداشتي فاضلاب‌ها

·        دفع و تصفيه مواد زايد جامد و سمي

·        كاهش آلودگي هوا، ‌آب،‌مواد غذايي و صدا

·        كنترل عوامل مخاطره آميز محيط كار

 

توسعه جمعيت، رشد چشمگير در شاخه هاي مختلف توسعه نظير صنعت، كشاورزي، حمل و نقل و غيره،‌ افزايش نيازها  و بسياري از عوامل جانبي ديگر باعث شده اند تا مشكلات بهداشت محيط نيز در مقياس گسترده تري مورد توجه قرار گيرد. امروزه جهت تحقق اهداف بهداشت محيط صرفا نمي‌توان به توان فكري و اجرايي متخصصين اين رشته متّكي بود. حل مشكلات بهداشت محيط در چهارچوب شرايط كنوني و آتي، نيازمند مشاركت ساير گروههاي تخصصي (با مهارتها و تخصص‌هايي به غير از بهداشت محيط)  و همچنين دخالت فعال و همكاري  اقشار مختلف مردم است.

از اين رو  ارائه تصوير كلي از بهداشت محيط و دامنه عملكرد آن جهت ارتقاي آگاهي و آشنا كردن ساير افراد  به منظور جلب مشاركت آنها در حل مشكلات بهداشتي از اهم موارد تلقي مي‌گردد و لذا در اين گفتار، كلياتي جهت ايجاد يك زيرساختار منسجم فكري از راهبردها، دامنه فعاليت، محورهاي كاركرد و معيارهاي  بهداشت محيط از نظر خواهند گذشت.

بيماري‌هاي منتقله از محيط

با توجه به اينكه تامين و حفظ سلامتي انسان هدف اصلي بهداشت محيط مي‌باشد، شناخت و كنترل عوامل بيماري‌زا و نحوه انتقال آنها از محيط به انسان از مباحث اصلي در اين مقوله است. بيشترين سهم بيماري‌هاي منتقله توسط محيط مربوط به آب و مواد غذايي است. طبقه بندي اين بيماري‌ها، عوامل، مهمترين مخازن و نيز راه هاي معمول سرايت آنها به طور خلاصه در جدول (1) ارائه شده است.

همچنانكه  در اين جدول  ملاحظه مي‌شود، بسياري از بيماري‌هاي عفوني و همچنين برخي از بيماري‌هاي غيرواگير مي‌تواند از طريق آب و مواد غذايي به انسان منتقل گردد. برخي از اين بيماري‌ها مرگ و مير بالايي به بار آورده و در مدت زمان كوتاه ممكن است طيف وسيعي از جامعه را مبتلا كند. برخي ديگر نظير مسموميت‌هاي مزمن توسط فلزات سنگين و سموم ممكن است در اثر تماس دراز مدت سبب بروز سرطان‌ها و اختلال ژنتيكي در نسل‌هاي آتي شود. از بين عوامل محيطي بيشترين سهم بيماري‌هاي منتقله مربوط به آب، هوا، و حشرات و جوندگان (ناشي از دفع نادرست مواد زايد) مي‌باشد. ذيلا به تفكيك به بيماري‌هاي منتقله توسط اين عوامل خواهيم پرداخت :

عوامل بيماري‌زايي كه انسان را از طريق آشاميدن آب آلوده مبتلا مي‌كنند، در جدول (2) فهرست شده اند. در اين جدول علاوه بر عامل بيماري‌زا، اهميت بهداشتي،‌ پايداري در آب، مقاومت در برابر كلر، دوز نسبي بيماري‌زا و همچنين نقش مخزن حيواني ارائه شده است. برخي از اين عوامل نظير سالمونلا، شيگلا، اشريشيا كولي پاتوژنيك، ويبريو كلرا، يرسينيا آنتروكوليتيكا، كامپيلوباكتر ژژوني و كامپيلوباكتر كولي، ويروس‌ها، و انگل‌هايي نظير ژيارديا، كريپتوسپوريديوم، آنتاموبا هيستوليتيكا و دراكونكولوس مديننسيس مي‌توانند مخاطرات بهداشتي مهمي را سبب شوند.

بسياري از اين عوامل بيماري‌زا گسترش جهاني داشته و خاص يك منطقه يا ناحيه نيستند، در حالي كه برخي از آن‌ها فقط مربوط به ناحيه و منطقه خاص مي‌باشند. حذف اين عوامل بيماري‌زا از آب به دليل نرخ مرگ و مير بالا و سرعت انتشار اين بيماري‌ها در جامعه، از اولويت خاصي برخوردار است. برخي از عوامل بيماري‌زا در آب موسوم به عوامل فرصت طلب، از اهميت نسبي كمتري برخوردارند. اين عوامل در شرايط عادي، بيماري‌زا تلقي نمي‌شوند و صرفا افراد دچار اختلال سيستم ايمني و سالمندان را تهديد مي‌كنند (3).

بيماري‌هاي منتقله توسط آب

 

الف – بيماري‌هاي منتقله توسط آب (Water Borne Diseases)

در اين طبقه بيماري‌هايي گنجانده مي‌شوند كه عامل اصلي بيماري در آب بوده و از طريق بلع به انسان منتقل مي‌شود. وبا، حصبه، شبه حصبه و بسياري از بيماري‌هاي عفوني ديگر در اين زمـره قرار مي‌گيرند. بهبود كيفيت آب و عدم استفاده از ديگر منابع غيربهداشتي آب حتي به طور موقت، مي‌تواند در از بين رفتن اين بيماري‌ها نقش بسزايي ايفا نمايد.

جدول 1 ـ خصوصيات بيماريهاي منتقله توسط آب و مواد غذايي (1)

راههاي معمول سرايت	مهمترين مخازن	عامل بيماري	بيماري	طبقه بندي عوامل
فراوري ناكافي مواد غذايي كنسروي  و عرضه شده در بطري	خاك، گرد و غبار، ميوه و سبزي، مواد غذايي، ماهي، مدفوع انسان و حيوانات	كلستريديوم بوتولينوم و پارابوتولينوم	مسموميت غذايي بوتوليسم	سموم باكتريايي
فراورده هاي گوشتي آلوده، فراورده هاي لبني آلوده	پوست، غشاي مخاطي، گرد و غبار	استافيلوكوكوس اورئوس	مسموميت غذايي استافيلوكوكي
مواد غذايي آلوده، مواد غذايي گوشتي (پخت با حرارت ناكافي)	خاك، جهاز هاضمه انسان و حيوانات نظير احشام، ماكيان ، خوك و غيره	كلستريديوم پريفرينژنس (ولشي)	مسموميت غذايي كلستريديوم پريفرينژنس
سرمايش ناكافي مواد غذايي پخته شده و حرارت ناكافي متعاقب آن	به شكل اسپور در گستره وسيعي از مواد غذايي و سبزي‌ها و شير	باسيلوس سرئوس	مسموميت غذايي باسيلوس سرئوس (نوع اسهالي)
برنج پخته و سرخ شده	به شكل اسپور در گستره وسيعي از مواد غذايي و سبزي‌ها و شير	باسيلوس سرئوس	مسموميت غذايي باسيلوس سرئوس (نوع تهوع آور)
گوشت و سالاد آلوده، گوشت نپخته، شير و فراورده هاي لبني، آب، تخم مرغ	احشام، ماكيان، تخم مرغ، لاك پشت و ساير خزندگان	سالمونلا تيفي موريوم ، نيوپرت، انتريتيديس ، مونته ويدئو و غيره	سالمونلوز	سموم باكتريايي
آب آلوده، شير و فرآورده هاي آن، صدف، و ساير مواد غذايي، مگس	مدفوع و ادرار بيماران و حاملين تيفوئيد	سالمونلا تيفي	تب تيفوئيد
آب آلوده، شير و فرآورده هاي آن، صدف، و ساير مواد غذايي، مگس	مدفوع بيماران و حاملين	سالمونلا پاراتيفي و اسكاتمولاري و هرشفيلدي	تب پاراتيفوئيد
آب و مواد عذايي آلوده، شير و فرآورده هاي آن، مگس،  انتقال فرد به فرد	مدفوع  بيماران و حاملين	شيگلا شيگا ، فلكسنري ، سونه اي ، بوايدي و ديسانتري	شيگلوزيس
آب آلوده، مواد غذايي خام، مگس، صدف	مدفوع و استفراغ	ويبريو كلرا  O1 و O139	وبا
تماس و يا بلع مدفوع آلوده، خاك، آب	موش، خوكچه هندي، گربه، خرگوش و اسب	بورخولدريا سودوماله اي	مليوئيدوزيس
شير خام ميش يا گاو بيمار- تماس با حيوانات آلوده	بافت، خون، ادرار، شير، حيوانات آلوده	بروسلا مليتنسيس ، آبورتوس ،‌ سوئيس	بروسلوز
محصولات غذايي آلوده، شير و فرآورده هاي آن	ترشحات بيني ،‌گلو و دهان	استرپتوكوكوس پيوژن	عفونت استرپتوكوكي
تماس فرد به فرد، شير و فرآورده هاي آن	دستگاه تنفسي بيماران و حاملين	كورينه باكتريوم ديفتريا	ديفتري
تماسي، خوردن و آشاميدن مواد غذايي آلوده، شير و فرآورده هاي آن	دستگاه تنفسي انسان و ندرتا احشام	مايكوباكتريوم توبركولوزيس (هومينيس يا بويس )	توبركولوزيس

ادامه جدول 1 ـ خصوصيات بيماريهاي منتقله توسط آب و مواد غذايي

راههاي معمول سرايت	مهمترين مخازن	عامل بيماري	بيماري	طبقه بندي عوامل
محصولات خام دريايي و فرآورده هاي آنها، مواد غذايي دريايي خوب پخته نشده، تماس مواد غذايي آلوده خام و پخته شده با آب دريا	ماهي دريايي، صدف، گل و لاي، آب شور، آب شيرين، آب لب شور	ويبريو پاراهموليتيكوس	گاستروآنتريت ويبريو پاراهموليتيكوس	سموم باكتريايي
گوشت، خرگوش آلوده، آب آلوده، حيوانات وحشي	جوندگان، خرگوش، مگس، اسب، روباه	فرانسيسلا تولارنسيس	تولارمي
گوشت كاملا نپخته گاو، مرغ و خوك، شير خام	مرغ، خوك، سگ، انسان، شير خام، آب آلوده	كامپيلوباكتر ژژوني	كامپيلوباكتر انتريتيس
غذا، آب، آلودگي مدفوعي، گوشت خام يا خوب پخته نشده	افراد آلوده	اشرشيا كولي آنتروپاتوژنيك  آنترواينويزيو و توكسيژنيك	اسهال آنتروپاتوژنيك       (اسهال مسافران)
گوشت خام، متصديان آلوده، مواد غذايي، آب آلوده	انسان، آبهاي سطحي	يرسينيا آنتروكوليتيكا             (يرسينيا سودوتوبركولوزيس)	يرسينيوزيس
شير خام، شير پاستوريزه آلوده شده و فرآورده هاي لبني، سبزي آلوده	بز، احشام، انسان، خاك، آب، فاضلاب	ليستريا مونوسيتوژنز	ليستريوز
مواد غذايي دريايي خام يا خوب پخته نشده	ميگو، آب دريا، رسوبات، پلانگتون	ويبريو ولنيفيكوس	گاستروآنتريت ويبريو ولنيفيكوس
كشتارگاه ها، محصولات كارخانه هاي لبني، تماس با احشام آلوده و شير آلوده، گرد و غبار و آئروسل‌هاي در تماس با مدفوع و ادرار	چهارپايان، گوسفند، بز، كنه	كوكسيلا بورنتي	تب Q	ويروسي
مواد غذايي آلوده	ادرار و ترشحات موش خانگي	ويروس كوريومننژيت	كوريومننژيت لنفوسيتي (LCM)
آب، مواد غذايي، شير، ميگو، خرچنگ، تماس فرد به فرد، مسير مدفوعي ـ دهاني	مدفوع افراد آلوده	ويروس هپاتيت A ويروس هپاتيت E	هپاتيت عفوني
آب، مواد غذايي نظير شير، مسير مدفوعي ـ دهاني يا مدفوعي ـ تنفسي، يخ، خرچنگ	انسان، مدفوع متصديان مواد غذايي، فاضلاب	روتاويروس‌ها، ويروس نورواك، اكو و كوكساكي ويروس‌ها، ساير ويروس‌ها	گاستروآنتريت ويروسي
كيست‌ها، آب آلوده، مواد غذايي، سبزي‌هاي خام و ميوه ها، مگس	محتويات احشايي حاملين و افراد مبتلا، موش	آنتاموبا هيستوليتيكا	آميبيازيس (ديسانتري آميبي)	تك ياخته
كيست‌ها، آب و مواد غذايي آلوده، ميوه خام، مسير دست-دهان	محتويات احشايي حاملين و مبتلايان، سگ	ژيارديا  لامبليا	ژيارديازيس
آب و مواد غذايي آلوده، مسير مدفوعي- دهاني، تماس فرد به فرد	حيوانات اهلي، انسان، گربه، سگ، موش	كريپتوسپوريديوم	كريپتوسپوريديوز
بلع كيست‌ها در مدفوع آلوده	خوك، انسان و ساير حيوانات	بالانتيديوم كولي	بالانتيدياز
مواد غذايي ، آب و خاك آلوده به مدفوع بيمار، تماسي	ادرار و مدفوع موش ، خوك ، سگ ، گربه ، روباه و گوسفند	لپتوسپيرا  ايكتروهموراژيكا  ، هبدوماديس ، كانيكولا ، پومونا و غيره	لپتوسپيروز (بيماري ويل)	اسپيروكتي

ادامه جدول 1 ـ خصوصيات بيماريهاي منتقله توسط آب و مواد غذايي

راههاي معمول سرايت	مهمترين مخازن	عامل بيماري	بيماري	عوامل
خوك و فراورده هاي آلوده آن، گوشت خرس و گراز	خوك، خرس، گراز، موش، روباه، گرگ	تريشينلا اسپيراليس	تريشينوز	كرمها
بلع سركر، آشاميدن، استحمام و شنا در آب آلوده	ادرار، مدفوع، سگ، گربه، خوك، احشام، اسب، موش	شيستوزوما هماتوبيوم، مانسوني، ژاپونيكوم، اينتركالاتوم	شيستوزوميازيس
آب و مواد غذايي آلوده، فاضلاب	روده باريك انسان، گوريل و ميمون	آسكاريس لومبريكوئيدس	آسكاريازيس
آب و مواد غذايي آلوده، مسير دست ـ دهان تماس با سگ	سگ، گوسفند، گرگ، دينگو، خوك، اسب، ميمون	اكينوكوكوس گرانولوزوس	اكينوكوكوزيس
خوردن گوشت آلوده خام، مواد غذايي آلوده به مدفوع انسان و موش	انسان، احشام، خوك- بوفالو، احتمالا موش	تنيا سوليوم (خوك)، تنيا ساژيناتا (گاو)	تنيازيس
آب شيرين آلوده	انسان، قورباغه، سگ	ديفيلوبوتريوم لاتوم	بيماري كرم نواري ماهي
آب آلوده، خرچنگ آب شيرين	دستگاه تنفسي انسان ، سگ ، گربه ، خوك ، موش و گرگ	پاراگونيموس رينجري ، وسترماني ، كليكوتي	پاراگونيميازيس (فلوك ريه)
ماهي‌هاي آلوده آب شيرين	كبد انسان، گربه، سگ و خوك	كلونوركيس سيننسيس، اوپيس توركيس فلينئوس	كلونوركيازيس
مواد غذايي و خاك آلوده	روده بزرگ انسان	تريكوريس تريكورا	تريكوريازيس
انگشتان آلوده، گرد و غبار محتوي تخم انگل، آب و مواد غذايي آلوده، فاضلاب‌ها، لباس و رختخواب آلوده	روده بزرگ انسان بويژه كودكان	اكسيور ورميكولاريس	اكسيوريازيس
گياهان آب شيرين، آب و مواد غذايي آلوده	روده باريك انسان، سگ و خوك	فاسيولوپسيس بوسكي	فاسيولوپسيازيس
مواد غذايي آلوده،يخ ، تخم انگل،تماس،	انسان و جوندگان	هيمنولپيس نانا	بياري كرم پهن كوتاه
خوردن ماهي‌هاي آلوده يا خوب پخته نشده	پستانداران دريايي و ماهي‌ها  ، ماهي آزاد ،‌تن و كد	نماتودهاي خانواده آنيساكيدز	آنيساكيازيس
نان و مواد غذايي آلوده به قارچ	قارچ و برخي از غلات	ارگوت، نوعي قارچ انگلي       ( كلاويسپس پورپورا)	ارگوتيسم	گياهان و جانوران سمي
برگ ريواس	ريواس	اسيد اگزاليك	مسموميت ريواس
قارچ‌هاي سمي ( آمانيتا فالوئيدس، آمانيتا موسكاريا و سايرين )	قارچ آمانيتا فالوئيدس و ساير آمانيتاها	فالودين و ساير آلكالوئيدهاي آن، ساير قارچ‌هاي سمي	مسموميت قارچ
خوردن باقلاي خام، استشمام گرده	گياه ويسيا فابا	سم باقلاي ويسيا فابا، گرده	فاويسم
تخم تورون ، ملتا ، كلاپيا ، پيكرل	ماهي، خرچنگ، استروژن در فصل توليد مثل	مسموميت به تخم ماهي	مسموميت ماهي
ماهي‌هاي صخره هاي مرجاني كارائيب و اقيانوس آرام	ماهي‌هاي آب گرم نظير باراكودا ، اسننپر، گروپر	سم تغليظ شده در گوشت نوعي ماهي	مسموميت سيگاتريا

 

ادامه جدول 1 ـ خصوصيات بيماريهاي منتقله توسط آب و مواد غذايي

راههاي معمول سرايت	مهمترين مخازن	عامل بيماري	بيماري	عوامل
دوكفه ايها و خرچنگهايي كه از توده جلبكي موسوم به  “ موج قرمز “ تغذيه مي كنند.	خرچنگها و دوكفه اي هايي كه از برخي از دينوفلاژله ها تغذيه مي كنند.	سم نوروتوكسيك توليد شده توسط گونيالاكس كاتنلا   يا  گونيالاكس تامارنسيس	مسموميت صدف (پاراليتيك)	گياهان و جانوران سمي
ماهي هايي با نگهداري در دماي  اتاق ، سم هيستامين در ماهيچه آنها تجمع مي يابد.	خانواده اسكومبريده : تن ، ماهي آبي و آمبرجك	اسكامبروتوكسين	مسموميت ماهي اسكومبروئيد
شير دام‌هاي تغذيه كرده از گل مار	گل مار سفيد	اپاتوريوم اورتيكا فوليوم	مسموميت گل مار	گياهان و جانوران سمي
سيب زميني سبز جوانه زده	سيب زميني سبز جوانه زده	سولانوم توبروسوم	مسموميت سيب زميني
برگ و ريشه شوكران آبي	شوكران آبي	سيكوتوكسين يا صمغ شوكران	مسموميت شوكران
مواد غذايي طبخ شده در ظروف آنتي موآن	ظروف مواد غذايي پوشش داده شده با آنتي موآن	آنتي موآن	مسموميت آنتي موآن	مواد شيميايي سمي
آب و مواد غذايي آلوده به آرسنيك	تركيبات آرسنيك	آرسنيك	مسموميت آرسنيك
مواد غذايي اسيدي نگهداري شده در ظروف با لعاب كادميم دار	ظروف با لعاب كادميم دار	كادميم	مسموميت كادميم
تركيبات سيانيد دار	مواد جلادهنده سيانيد نقره	سيانيد	مسموميت سيانيد
فلوريد سديم مورد استفاده در پودر شيريني پزي ، سودا و آرد	تركيبات پودري فلوئور دار	فلوريد يا فلوريد سديم	مسموميت فلورايد يا فلوريد سديم
مواد غذايي و نوشابه هاي اسيدي آلوده به سرب، اسباب بازي، رنگ و آب آشاميدني آلوده	لوله هاي سربي، اسپري ها، اكسيدهاي سرب، ظروف سربي، رنگهاي با پايه سرب	سرب	مسموميت سرب
مواد غذايي آلوده به جيوه، ماهي	رسوبات آلوده، آب، مواد غذايي دريايي	جيوه، متيل جيوه و ساير تركيبات آلكيل جيوه	مسموميت جيوه
مواد غذايي نگهداري شده در يخچال دچار نشت كلريد متيل	تركيبات سرمازا، كلريد متيل	كلريد متيل	مسموميت كلريد متيل
آرد گندم از خاكهاي سلنيم دار، ساير گياهان و آب	سبزي هاي محتوي سلنيم	سلنيم	مسموميت سلنيم
مواد غذايي اسيدي در ظروف گالوانيزه	آهن گالوانيزه	روي	مسموميت روي
آشاميدن آب با مقادير نيترات زياد	آبهاي زيرزميني ، چاههاي كم عمق به كودهاي شيميايي	نيترات + نيتريت	مت هموگلوبينيميا
نيترات سديم به عنوان نمك – گوشت فرآوري شده	نيتريت و نيترات سديم ناخالص	نيتريت سديم	مسموميت نيتريت سديم
نوشابه هاي كربناته و مواد غذايي اسيدي در تماس دراز مدت با مس	لوله ها و ظروف مسي	مس	مسموميت مس

جدول 2 ـ مهمترين عوامل بيماري‌زاي  منتقله به انسان  از طريق  آشاميدن آب   (3)

 

ب – بيماري‌هاي ناشي از عدم شستشوي كافي Diseases) (Water Washed

وقوع اين بيماري‌ها بيشتر به دليل عدم دسترسي به آب كافي است. از اين رو كميت آب بيش از كيفيت آن دخيل مي‌باشد. بيماري تراخم مثال خوبي از اين گروه از بيماري‌ها است. افزايش كمّي مقادير آب مصرفي و بهبود شرايط دسترسي و قابل اعتماد و بهداشتي بودن آب‌هاي مورد مصرف در منازل و ارتقاي سطح بهداشت جامعه موثرترين راهكارهاي رفع اين گروه بيماري‌ها تلقي مي‌شود.

 

ج- بيماري‌هايي كه آب در چرخه انتقال آنها نقش دارد(Water Based Diseases)

در اين گروه بيماري‌هايي قرار دارند كه عامل بيماري دوره اي از زندگي خود را در درون بدن ناقل آبزي سپري مي‌كند. شيستوزوميازيس مثال بارزي از اين گونه بيماري‌ها است و بديهي است كه كاهش تماس با آب آلوده، كنترل جمعيت ناقلين و كاهش آلودگي منابع آب با مدفوع، راهكارهاي موثر كنترل اينگونه بيماري‌ها هستند.

 

د- بيماري‌هاي منتقله به وسيله حشرات ناقل مرتبط با آب (Water Related Insect Vectors)

در اين گروه ناقل بيماري در دوره اي از زندگي  آبزي بوده يا اينكه نزديك آب زيست مي‌كند. مالاريا از بيماري‌هاي شاخص اين گروه است. بهبود شرايط آبهاي سطحي، حذف جايگاه هاي پرورش و تكثير حشرات، كاهش ارتباط افراد با مكان‌هاي پرورش و تكثير حشرات و استفاده از وسايل حفاظتي در كنترل اين بيماري‌ها بسيار موثر هستند.

علاوه بر عوامل بيولوژيكي، بسياري از مواد شيميايي نيز مي‌توانند در كوتاه مدت يا درازمدت عوارض سويي را در انسان ايجاد كنند. امروزه با تكيه بر مطالعات سم شناسي و اپيدميولوژي گسترده در خصوص بسياري از عناصر و تركيبات شيميايي محدوديت‌ها و استانداردهايي وضع گرديده است. با رعايت استانداردهاي آب آشاميدني مي‌توان از بهداشتي و سالم بودن آب شرب اطمينان حاصل كرد. فهرست كامل اين عناصر و تركيبات شيميايي در كتاب رهنمودهاي كيفيت آب آشاميدني از انتشارات سازمان جهاني بهداشت، موجود است.  اخيرا فلزات سنگين،‌آفت كش‌ها، باقيمانده پاك كننده ها و تركيبات جانبي گندزداها بيش از پيش مورد توجه قرار گرفته اند. از اثرات سوء اين عوامل مي‌توان به سرطانزايي، جهش‌زايي، ناقص الخلقگي و سميت جنيني اشاره كرد.

بيماري‌هاي منتقله توسط هوا

بسياري از عوامل ميكروبي مي‌توانند از طريق هوا  انسان را مبتلا سازند. جدول شماره 3 فهرستي از اين بيماري‌ها و عوامل آنها را معرفي مي‌كند. 

علاوه بر عوامل ميكروبي و بيولوژيكي ديگر بسياري از عوارض و بيماري‌ها از طريق آلاينده هاي فيزيكي و شيميايي از طريق هوا سلامتي انسان را تهديد مي‌كنند. آين آلاينده ها عمدتا ذرات،‌ منواكسيد كربن، اكسيدهاي گوگرد، اكسيدهاي ازت، سرب، هيدروكربورهـا و تركيبات آلي خطرناك و فلزات سنگين هستنـد. اين آلاينده ها در

جدول 3 ـ مهمترين عوامل بيماري‌زاي  منتقله به انسان  از طريق  هوا  (4)

عامل	بيماري
بيماري‌هاي باكتريايي
بروسلا ملي تنسيس	بروسلوز
مايكوباكتريوم توبركولوزيس	سل
پسودومونا مالي	گلاندرز
كلاميديا پسيتاسي	پنوموني
كلبسيلا پنومونيا	پنوموني
باسيلوس آنتراسيس	آنتراكس ريوي
استافيلوكوكوس آرئوس	عفونت تنفسي استافيلوكوكي
استرپتوكوكوس پيوژن	عفونت تنفسي استرپتوكوكي
لژيونلا	لژيونلوزيس
نايسريا  مننژيتيديس	عفونت مننگوكوكي
يرسينيا پستيس	طاعون
سالمونلا تيفي	تب تيفوئيد
بردتلا پرتوسيس	سياه سرفه
فرانسيسلا تولارنسيس	تولارمي
كورينه باكتريوم ديفتريا	ديفتري
بيماري‌هاي قارچي
آسپرژيلوس فوميگاتوس	آسپرژيلوزيس
بلاستومايسيس درماتيديس	بلاستوميكوزيس
كوكسيديوئيدس ايميتيس	كوكسيديوئيدو مايكوزيس
كريپتوكوكوس نئوفورمنس	كريپتوكوكوزيس
هيستوپلاسما كپسولاتوم	هيستوپلاسموزيس
نوكارديا آستروئيدس	نوكارديوزيس
اسپوروتريكوم شنكه اي	اسپوروتريكوزيس
بيماري‌هاي ويروسي
ويروس آنفلوآنزا	آنفلوآنزا
بونياويروس	تب هموراژيك
هانتاويروس	سندرم ريوي‌هانتاويروس
ويروس هپاتيت	هپاتيت
هرپس ويروس	آبله مرغان
پيكورنا ويروس	سرما خوردگي و SARS
فلاوي ويروس	تب زرد
فلاوي ويروس	تب دانگ
ويروس لاسا	تب لاسا
كوكساكي ويروس – اكوويروس	پلورودايني
فلبوويروس	تب دره ريفت
رابي ويروس	روبلا
موربيلي ويروس	سرخك
بيماري‌هاي تك ياخته اي
پنوموسيستيس كاريني	پنوموسيستوزيس

جدول 4 ـ مهمترين بيماري‌هايي كه از جوندگان به انسان انتقال مي‌يابند

 

راه انتقال به انسان	عامل	بيماري
گوارشي	سالمونلا	مسموميت غذايي سالمونلايي
تماس و گوارشي	لپتوسپيرا	لپتوسپيروزيس
كپك آلوده و هوا	يرسينيا پستيس	طاعون
تماس شغلي	يرسينيا سودوتوبركولوزيس	شبه سل
گزش توسط جوندگان	اسپيريلوم ماينوس	تب گزش موش
كنه آلوده	بورليا	تب راجعه آندميك
تماس شغلي	فرانسيسلا تولارنسيس	تولارمي
تماس	هيستوپلاسما كپسولاتوم	هيستوپلاسموزيس
تماس	اسپروتريكوم شنكه اي	اسپوروتريكوزيس
گزش پشه خاكي	ليشمانيا دنواني	ليشمانيازيس ( ويسرال )
گزش پشه خاكي	ليشمانيا تروپيكا	ليشمانيازيس (جلدي)
تماس با مدفوع مگس	تريپانوزوما كروزي	شاگاس
ورود سركر از پوست	شيستوزوما ژاپونيكوم	شيستوزوميازيس
گوارشي	اكينوكوكوس	هيداتيدوزيس
ورود تخم از راه گوارش	هيمنولپيس نا نا	هيمنولپيس نانا
ورود تخم از راه گوارش	هيمنولپيس ديمينوتا	هيمنولپيس ديمينوتا
گوارشي	آنژيواسترانژيلوس	مننگوآنسفاليت
گوارشي	تريشينلا اسپيراليس	تريشينوزيس
كك آلوده	ريكتزيا موزري	تيفوس موشي
هوا،‌شير، كنه	كوكسيلا بورنتي	تب Q
گزش كنه آلوده	ريكتزيا پرووازاكي	انواع تيفوس كنه اي
گزش مايت آلوده	ريكتزيا آكاري	آبله ريكتزيايي
گزش مايت آلوده	تسوتسوگاموشي	تيفوس علف زار

 

اثر گسترش فعاليت‌هاي انسان نظير تردد خودروها، صنايع، مصرف سوخت‌هاي فسيلي جهت تامين انرژي و گرما و غيره حاصل مي‌شوند. بيشترين اثرات بهداشتي آلودگي هوا به بيماري‌هاي تنفسي مربوط مي‌شود كه شامل برونشيت، آمفيزم، سرطان ريه و غيره مي‌باشد. مطالعه تك تك آلاينده ها بر روي حيوانات نيز نشان داده است كه ممكن است در غلظت‌هاي بالا اثرات حادي بروز نمايد. به عنوان مثال ممكن است تاژك‌ها از حركت باز ايستند و در نتيجه مكانيسم اصلي پاكسازي دستگاه تنفسي مختل شود. به طور خلاصه بين آلوده كننده هاي اصلي و فيزيولوژي دستگاه تنفسي رابطه اي قطعي و انكارناپذير وجود دارد.

از اهداف مهم بهداشت محيط كنترل آلودگي هوا در محيط‌هاي انساني است. جهت رفع اين مشكل بايد در زمينه هاي مختلف نظير فناوري كنترل، مديريت، وضع و اجراي استانداردها، پايش مستمر، آموزش مردم،  بهينه سازي فرايند احتراق سوخت‌هاي فسيلي، جايگزيني سوخت‌هاي با آلودگي كمتر و استفاده از انرژي‌هاي پاك را دنبال كرد.

بيماري‌هاي منتقله توسط دفع نادرست مواد زايد

دفع نادرست و غير اصولي مواد زايد جامد مي‌تواند مخاطرات بهداشتي بسياري در جوامع ايجاد كند. آلودگي آب،‌ خاك و هوا از معضلات اساسي دفع مواد زايد جامد به شمار مي‌رود. قرار گرفتن منابع آب در معرض آلودگي به مواد زايد جامد كليه پيامدهاي سوء مطرح شده در خصوص بيماري‌هاي منتقله توسط آب را به دنبال دارد. مواد زايد جامد به لحاظ دارا بودن مواد آلي و مواد غذايي مي‌تواند محيط بسيار مناسبي جهت پرورش و تكثير حشرات و جوندگاني باشد كه بالقوه ناقل بيماري‌ها هستند. جدول (4) فهرستي از بيماري‌هايي را كه جوندگان در آنها نقش اساسي دارند،  ارائه مي‌نمايد. بديهي است كه اعمال معيارهاي بهداشت محيط و بهسازي در فعاليت‌هاي مديريتي مواد زايد جامد نظير جمع آوري،‌حمل و نقل، فرآورش، دفع نهايي و بازيافت مي‌تواند در مهار بيماري‌هاي مربوطه نقش ويژه اي ايفا نمايد.

كلر زني آب

روش

                  روش كلر زني مخازن آب

 

 كلرينه كردن آب مخازن:  ابتدا حجم مخزن را معين نموده، سپس به ازاي هر متر مكعب ( 1000ليتر ) آب از 3 تا 5 گرم پـــــــودرپركلرين استفاده مي شود. كلرينه كردن مخازن به روشهــاي دستي و مكانيكي انجام مي شود كه در روش دستي لازم است حتماً پس از اضافه كردن محلول كلر آب مخزن به هم زده شود. بعد از گذشت نيم ساعت در صورت مناسب بودن نتيجه كلرسنجي آب قابل مصرف است قابل ذكر است كه نتيجه كلرسنجي در كليه ساعات شبانه روز و در نقاط مختلف شبكه لوله كشي بايد در حد مطلوب باشد . حد مطلوب  آخرين شير مصرفي شبكه ./ 8  تا 1  PPM  (قسمت در ميليون )

 

 

طرز تهيه و استفاده از محلول کلر مادر

 

 از ترکيب سه قاشق مرباخوري- ( ۱۵ گرم )از پودر پرکلرين۷۰درصد در يک ليتر آب ، کلر مادر بدست مي آيد که بايد در يک بطري تيره رنگ يا پوشيده با کاغذ آلومينيوم نگهداري شود . ۳ تا ۷  قطره از اين محلول کلرمادر در يک ليتر آب بمدت ۳۰ دقيقه آنرا بهداشتي و قابل شرب مي نمايد .

 

 

 

 

 

 

 

 

نحوه گندزدايي مخازن تعمير شده و يا جديدالاحداث

طبق جدول زير مقدار كلر مورد لزوم محاسبه گردد.

 

حجم مخزن به متر مكعب	درصد خلوص كلر	كلر مورد مصرف به كيلو گرم	ساعت ماند كار
100	70	3/4	12
200	70	6/8	12

قبل از گند زدائي، جدار داخلي مخازن با برس سيمي تميز و شست وشو گردد و با توجه به حجم مخزن به ازاي هر متر مكعب 43 گرم پركلرين 70 درصد به صورت محلول آماده نمود. بعد از اين مرحله چندين بار با آب مخزن را شستشو مي دهيم

 

منبع:وبلاگHSE

بازيافت باتری

بازيافت باتری

بازیافت باتری به دلیل وجود  فلزات سنگین درساختار آنها و نقش این فلزات در  آلودگی محیط زیست از اهمیت ویژه ای برخوردار است. متن زیر که برگرفته از سایت سازمان EPA است. اهمیت ونقش عوامل مختلف در بازیافت را  نشان می دهد.

باتری ها                            

زمانی که شما به یک منبع انرژی قابل حمل و راحت نیاز دارید. می توانید به باتریها اطمینان کنید.

باتریها در شکل  و اندازه های  مختلف انرژی  مورد  نیاز  شما را تامین می نمایند.     معمولا" باتریها

در جایی کار میکنند که ما آنها را نمی بینیم .باتریها نوسان برق را کنترل می کنند همچنین به عنوان تامین کننده انرژی پشتیبان مورد استفاده قرار میگیرند. در مواقع بحرانی در بیمارستانها و عملیات نظامی کاربرد دارند. انعطاف پذیری باتریها در مصارف گوناگون به دلیل تنوع اندازه و شکل آنهاست

 

اما تمام باتریها دارای دو عنصرعمومی هستند که ترکیب این دو باعث تولید انرژی

می شود. که عبارتند از محلول الکترولیت و فلزات سنگین

                                                        

 

بازیافت باتری می تواند از نشر فلزات سنگین در خاک و هوا جلوگیری نماید .

 

 

با توجه به خاصیت تجمع پذیری فلزات سنگین در گیاهان و ورود آنها به چرخه مواد غذایی بازیافت این فلزات از اهمیت ویژه ای برخوردار است. همچنین مواد بازیافتی حاصل از باتریهای مستعمل می تواند در ساخت یک باتریجدید استفاده شود. باتریها حاوی فلزات سنگینی مانند جیوه ، سرب، روی،  کادمیوم و نیکل هستند.زمانی که باتریها به صورت نامناسب دفع یا سوزانده شود ممکن است در هوا آزاد شده یا در خاکستر تغلیظ شوند. در این رابطه قانون عدم استفاده از جیوه در برخی از باتریهای قابل شارژ در اداره مدیریت تولید باتری امریکا در سال 1996 به تصویب رسید.

باتری تر                          

                                          

تقریبا" هرساله 99 میلیون باتری تر (اسید – سرب ) برای اتومبیل ها ساخته می شود .

باتریهای تر حاوی الکترولیت مایع هستند و معمولا" منبع انرژی برای موتور سیکلت و اتومبیل ها هستند. در امریکا %90 باتریهای اسید سرب بازیافت می شوند.

تقریبا" بیشتر فروشندگان باتری، باتریهای فرسوده را جمع آوری می کنند و برای بازیافت به محلهای مخصوص می فرستند.

پلاستیک و سرب از یکدیگر جدا می شوند. پلاستیک به کارخانه های بازیافت پلاستیک فرستاده می شود و سرب خالص برای کارخانه های باتریسازی و دیگر صنایع مرتبط فرستاده می شود.

به صورت معمول  60تا 80 درصد سرب و پلاستیک به کار رفته در باتریهای جدید بازیافتی هستند.

باتریهای دیگر از این نوع که برای موارد مصرف غیر از خودرو ها استفاده می شود باتری با سلول ژلی و سرب اسید پک شده است . که همانند چرخه باتریهای اتومبیل بازیافت می شوند

باتریهای خشک  

 

 

امریکاییها در سال نزدیک به 3 بیلیون سلول باتری خشک. برای اسباب بازی ، ساعت ، لپ تاپ ، تلفن های قابل حمل، ابزار مکانیکی قابل حمل و کامپیوتر خریداری می کنند. باتریهای الکالین ، زینک کربن، اکسید جیوه ، اکسید نقره ، زینک هوا، لیتیم

 هر امریکایی به طور متوسط در سال هشت باتری خشک مصرف می کند

  باتریهای آلکالین ،

 هر روز در خانه ها در ریموت ( کنترل ها ) چراغ های چشمک زن و دیگر کاربردها استفاده میشوند

یکی از راههای کاهش تعدا د باتریهای زائد ( مستعمل ) خرید باتریهای قابل شارژ است . علاوه بر دوره طولانی مصرف ( یعنی زمان نگه داشتن شارژ ) این باتریها به اندازه یکصد باترییکبار مصرف کار میکنند. تقریبا" از هر پنج باتریخریداری شده در امریکا یکی قابل شارژ است

باتریهای دکمه ای

 این نوع باتریها در ساعت ، وسایل کمک شنوایی استفاده میشود که جیوه ، نقره ، کادمیوم ، لیتیم ، یا دیگر فلزات سنگین محتویات اصلی این باتریها هستند

از آنجا که محتویات این باتریها قابل بازیافت هستند . و حجم آنها کوچک است و حمل و نقل آنها آسان است  توجه و هدف گذاری خاصی برای بازیافت آنها انجام شده است.

 

 

منبع: وبلاگ HSE

کارخانه کمپوست اصفهان

  معرفي و محصولات

به علت گسترش شهر و شهر نشيني و افزايش جمعيت و در نتيجه ازدياد زباله هاي خانگي ، صنعتي ، بيمارستاني و ايجاد آلودگي شديد منابع آب و خاك و هوا و به طور كلي محيط زيست كه از انباشته شدن زباله در داخل شهر ها و در بعضي موارد حاشيه شهرها به وجود مي آيد و به منظور جلوگيري از به هدر رفتن زمين هاي حاشيه شهرها و جلوگيري از آلودگي شديد آب وقت آن رسيده تا فكري اساسي غير از دفن زباله براي امحاء آن شود.

امروزه بحث زباله ، اين مواد تمام نشدني از زباله صرف فراتر رفته و قدم به عرصه جديدي به نام بازيافت در ابعاد مختلف گذاشته ، شكي نيست كه دفن زباله هاي شهري علاوه بر معضلات بهداشتي فراوان در حقيقت دفن بخشي از سرمايه ملي است.

تبديل درصدي از زبالهاي شهري به كود كمپوست در شرايط بهداشتي ( به وسيله كارخانه)   مي تواند علاوه بر جلوگيري از دفن زباله و مشكلات آن نقش عمده اي در تامين كود مورد نياز كشاورزان و ... باشد و در حقيقت از مصرف كودهاي شيميايي بكاهد.

 بازيافت زباله در ايران به سالهاي بسيار دور بر ميگردد بطوريكه مردم ايران ازهمه امكانات موجود بطور احسن استفاده مينمودند و حداقل دور ريز را داشته اند شيخ بهايي از فاضلاب مسجد جامع اصفهان توليد بيوگاز نمود و روستائيان از پوسته بادام و گردو براي گرم كردن خانه هاي خود و از پوسته سبزآن در رنگرزي استفاده مي نمودند و در خانواده ها نيز براي امرار معاش، طيور نگهداري مي نمودند وازاين طريق از باقيمانده غذاها استفاده بهينه ميگرديد، با شروع عصر صنعت و توسعه شهرنشيني، زباله يكي ازمشكلات جوامع بشري شده است بطوريكه براي حل اين مشكل راهكارهاي مختلفي در نظر گرفته اند در ايران نيز همزمان با اروپا در شهر اصفهان كارخانه بازيافت زباله به ظرفيت يكصد تن در جنوب شرقي و در كنار كشتارگاه و فاضلاب شهر در سال1348تاسيس ودومين كارخانه بعد از انقلاب شكوهمند اسلامي در سال 1368 دراصفهان، با ظرفيت پانصد تن زباله در يك شيفت 8 ساعته كاري مشغول به كار گرديد . اين كارخانه هم اكنون با دريافت 850-800 تن در دوشيفت 6 ساعته تمامي زباله خانگي شهر اصفهان را دريافت و محصولاتي به شرح ذيل توليد مي نمايد.

1-   كود كمپوست درشت

2-   كود كمپوست نرم

3-   كودكمپوست ديستاينر

ادامه نوشته

توصیه هائی در مورد بازیافت

 

براي دفع صحيح و بهداشتي زباله ها، بايستي زباله ها را با توجه به جنس اجزاء تشكيل دهنده آن جدا سازي كرد. زباله ها شامل زباله هاي تر و خشك است.زباله هاي تر مثل پوست ميوه، سبزيجات، پسمانده هاي فضاي سبز و ... زباله هاي خشك و فساد ناپذير مانند انواع فلزات، پلاستيكها، پارچه، شيشه، چوب و كاغذ است.

پس مانده هاي گياهي و حيواني براي ساخت كود و كمپوست استفاده مي شود. به كود تهيه شده از مواد آلي موجود در زباله، كمپوست گفته مي شود. شيشه را براي تبديل و بازيافت آن، كاغذ را براي استفاده مجدد در ساخت كاغذ و مقوا بايد در محل هاي جداگانه گذاشت. از اين مواد بي مصرف مي توان با انجام اعمال و تغييراتي بر روي آنها، دوباره استفاده كرد.

بازيافت ضايعاتي مثل آلومينيم، شيشه و كاغذ و لحاظ اقتصادي بسيار با صرفه است.

بازيافت كاغذ

معمولاً به نامه ها و دست نوشته هاي به درد نخور و آگهي هاي تبليغاتي به عنوان خطري زيست محيطي فكر نمي كنيم، فقط وجود آنها را مزاحم به حساب مي آوريم. ولي اگر يك سال تمام كاغذهاي ناخواسته (به ازاي هر نفر) جمع آوري شود معادل 5/1 اصله درخت خواهد بود اگر همه اين كار را انجام دهند مجموع كل آن به 100 ميليون اصله درخت در سال مي رسد. كاغذ بازيافت شده مي تواند به سهولت و بدون افت كيفيت، جانشين كاغذ تازه شود.

روزنامه ها، راحت ترين مواد براي بازيافت كاغذ هستند. كاغذهاي بازيافتي كه معمولاً در رنگ هاي تيره تر موجود هستند از نظر بهداشتي با كاغذهاي سفيد تفاوتي ندارند.

كاغذهاي تحرير سفيد، كاغذ روزنامه، دفتر مشق، كاغذ دستگاه تكثير، مجله و مقوا براي بازيافت مناسب هستند. كاغذهايي مانند كاغذهاي قديمي زرد شده، كاغذ فاكس، كاغذ كاربن، كاغذ گلاسه و براق، كاغذ برچسب دار از كاغذهاي نامناسب براي بازيافت هستند.

آيا مي دانيد براي توليد يك تن كاغذ جديد بايد پانزده درخت تنومند را قطع كنيم، در حالي كه براي تهيه  همين مقدار كاغذ از كاغذ بازيافتي احتياج به چوب نيست. در روش بازيافتي، ميزان انرژي مورد نياز به یک چهارم كاهش مي يابد و همچنين آب مورد نياز در اين فرآيند به كمتر از یک صدم تقليل مي يابد.

بازيافت پلاستيك و شیشه

در حال حاضر مي توان مانند گذشته به جاي كيسه هاي پلاستيكي از كيسه هاي پارچه اي و يا كيف هاي با دوام براي خريد كردن استفاده كرد. براي صرفه جويي در مصرف كيسه پلاستيك، مي توان از كيسه پلاستيكهاي مصرف شده به جاي كيسه زباله استفاده كرد.

براي نگاهداري مواد غذايي مي توانيم از ظروف آلومينيومي، لعابي و يا پلاستيكي در دار به جاي كيسه هاي فريزر و يا طلق هاي پلاستيكي چسبان استفاده كنيم.

بهتر است بطري ها و شيشه ها پس از مصرف محتويات آن شسته شود.

در موقع خريدن وسايل پلاستيكي، هرگز پلاستيك هاي رنگي را انتخاب نكنيد و تا آن جايي كه ممكن است از مصرف ظروف يك بار مصرف اجتناب كنيد.

آيا مي دانيد با به كاربردن شيوه هاي صحيح و ساده زندگي، مي توان مصرف پلاستيكها را محدود كرد. پلاستيك ها از نفت كه منبعي غير قابل تجديد است، ساخته مي شود. پلاستيكها به علت اينكه غير قابل تجزيه هستند از زباله هاي پايدار آلودة محيط زيست محسوب مي شوند.

در ضمن يادتان باشد شيشه هاي حاوي مواد شيميايي، داروها و ... را در داخل جعبه هاي مخصوص جمع آوري شيشه براي بازيافت قرار ندهيد.

شيشه اي كه امروز دور انداخته مي شود، ممكن است پس از هزار سال ديگر هم روي زمين قرار داشته باشد. براي توليد شيشه مقدار زيادي انرژي به مصرف مي رسد و اين در حالي است كه با بازيافت شيشه هاي قديمي علاوه بر استفاده از شن و ماسة كمتر، انرژي كمتر نيز مصرف خواهد شد.

بازيافت آلومينيم

براي حفظ بهداشت محل نگهداري قوطي هاي مصرف شده آلومينيمي و بازيافت صحيح تر وبهداشتي تر مي توان آنها را شسته و در جايي معين جمع آوري نمود. ظروف وضايعات آلومينيم به هر شكلي كه باشد قابل بازيافت است، بنابراين فويل آلومينيمي قوطي هاي نوشابه و كنسرو، بشقاب، چارچوب پنجره ها و حتي تراشه هاي آلومينيم در كارگاهها و حلقه هاي بازكننده قوطي نوشابه ها را مي توان جمع آوري و بازيافت كرد.

آيا مي دانيد توليد آلومينيم از آلومينيم بازيافت شده به 90 درصد انرژي كمتري از توليد آن از سنگ معدن نياز دارد و همچنين بازيابي آلومينيم، آلودگي هاي مربوطه را 95 درصد كاهش مي دهد.

بياييد با جمع آوري و بازيافت آلومينيم، آلودگي هاي زيست محيطي را به مقدار زياد كاهش داد و در مصرف انرژي صرفه جويي نماييم.

كاهش زباله از طريق پيروي از الگوي صحيح مصرف و بهبود رفتارهاچگونه؟

1- حتي الامكان بايد از مصرف نايلون خودداري كنيم زيرا پلاستيك هايي كه مورد استفاده ما هستند اغلب قابل استفادة مجدد نيستند. پلاستيك ها از مواد غير قابل تجزيه هستند و محيط زيست را به شدت آلوده مي كنند.

2- تا جايي كه امكان دارد بايد از ظروف يك بار مصرف استفاده نكنيم.

3- بهتر است خريدهاي هفتگي يا روزانه را محاسبه كرده و به اندازه نياز خود و خانواده خريد كنيم تا مواد غذايي سالم را به خاطر كهنه شدن و فساد به زباله تبديل نكنيم.

4- در خريدهاي روزانه، غالباً بيش از حد لزوم از پاكت، نايلكس، مقوا و ... براي حمل جنس هاي خريداري شده استفاده مي شود. بايد از مصرف بي مورد اين موارد خودداري كنيم.

5- از ظروف پلاستيكي با دوام و در دار براي نگهداري مواد غذايي در يخچال و يا مواد غذايي خشك مانند قند و شكر و يا ادويه استفاده كنيم.

6- از تمام قسمتهايي كاغذ و همين طور دوروي كاغذ استفاده كنيم.

7- بهتر است به همراه دستمال كاغذي، يك يا دو دستمال پارچه اي نرم وقابل شستشو به همراه داشته باشيم تا به اين ترتيب مصرف دستمال كاغذي را كاهش دهيم.

8- از لامپ هاي كم مصرف و يا لامپ هاي مهتابي كه برق كمتري نسبت به لامپ هاي معمولي مصرف مي كنند، استفاده كنيم.

9- بايد غذا را به اندازه اي كه مي خواهيم بخوريم در ظرف بريزيم  تا به اين ترتيب مواد غذايي را تبديل به زباله نكنيم.

10- از خرده نان، پس مانده هاي سبزي ها، مي توانيم براي تغذيه طيور خانگي و پرندگان استفاده كنيم.

11- به پس مانده هاي غذايي، آب اضافه نكنيم و آنها را به صورت خشك در ظرف مخصوص زباله و پس مانده مواد غذايي قرار دهيم.

از زباله تا طلای سیاه

از زباله تا طلای سیاه

کارتاژ کجاست؟

هنگامی که از کارتاژ صحبت می شود بی اختیار ذهن ما به دوران باستان و امپراتوری کارتاژ در مکانی که اکنون کشور های تونس و الجزایر قرار دارد سفر می کند.
اما حقیقتا ان کارتاژی که از ان صحبت می کنیم شهر کوچکی در ایالت میسوری واقع در امریکاست و نه تنها به دوران باستان تعلق ندارد بلکه یکی از مدرنترین و
  اعجاب انگیز ترین پدیده های تکنولوژی در ان به وقوع پیوسته است.
در کارتاژ همه درباره یک دستگاه جدید سخن می گویند.دستگاهی که هر گونه عنصر زائدو بی مصرف و یا حتی زباله از یکطرف داخل ان گذاشته می شود و از طرفی دیگر نفت تازه خالص و صاف از ان خارج می شود.نفتی که طلای سیاه نام گرفت و امروز ما می دانیم که بدون ان اکثر فعالیتهای صنعتی بشر ناممکن است .شرکتی که این پروسه خارق العاده را ایجاد کرده:c-w-t(changing world technologies)
نام دارد .این پروسه که پروسه تغییر دما شناخته شده است می تواند کوه زباله و مواد زایدی که در پیرامون زندگی ادمی به شکل تصاعدی رو به افزایش است را به کلید حل معمای بحران انرژی و حتی از ان مهمتر به راهی برای اجتناب از مشکل عظیم افزایش دمای کره زمین تبدیل کند.
در این مکان دانشمندان انواع و اقسام و مواد زاید را داخل دستگاه تغییر دما قرار می دهند از کامپیوتر های کهنه تا اتومبیلهای قراضه لاستیکهای کهنه و یا حتی لاشه حیوانات تلف شده .شاید نکته مهم در این رابطه زمان تولید نفت باشد به طوری که نیم ساعت بعد کلیه مواد زائدی که شرح ان رفت به مخلوطی از پودر های معدنی و زغال کربن و البته نفت تبدیل می شود.این دستگاه برای ایجاد 85 واحدانرژی فقط 15 واحد سوخت مصرف می کند.و به جای میلیونها سال از نیم ساعت زمان بهره میگیرد ونفت تولید میکند.
نفتی را که بشر امروزه در نتیجه حفاری و ایجاد چاههای عمیق استخراج میکند که به مهمترین منبع سوخت و انرژی برای جهان مدرن تبدیل شده است .در حقیقت بقایای گیاهان و جانوران و پلانگتونهایی ست که به تدریج در اعماق زمین مدفون شده و بر اثر گرمای شدیدی که در اعماق زمین جریان دارد و فشارهای متعددی که بر انها وارد می شود له شده و به صورت اجسام در هم امیخته ای در می ایند که سرانجام به توده ای گل الود و سیاهرنگ تبدیل می شوند.اهسته اهسته روغن سیاه و غلیظ توسط عوامل کربنی تجزیه شده و سرانجام در مدتی بین 10 تا 600 میلیون سال این پروسه طبیعی در دمایی متغیر نفت و گاز را در اعماق زمین پدید می اورد.
حال این پروسه از همان تکنیک و مراحل اساسی که طبیعت به کار می گیرد استفاده می کند اما فقط ان را به مراتب مطمئن تر و بسیار بسیار سریع تر انجام می دهد و به جای بقایای جانوان و گیاهان وزائده های طبیعی این عملیات می تواند از کلیه زباله ها و مواد زائد بهره گیرد و تنها شرط مهم ان است که مواد مذکور حاوی مقداری کربن باشد.مهمترین ماده خمیری ایجاد شده هیدروترمال است که بسیار مهم است.دما در این دستگاه معادل 250 درجه سانتی گراد است و در همان حال ان را زیر فشاری معادل 50 برابر فشار معمولی که در جو وجود دارد قرار می دهند ضمن اینکه اب هم به انتقال حرارت به نقاط مختلف خمیر مواد کمک می کند .
پس از 15 دقیقه مواد زاید تجزیه می شوند.
نکته جالب ان است که در تمامی طول این مراحل هیچ مواد زائدی خارج نمی شود و تمام اضافات دوباره به مرحله اول عملیات منتقل می شوند.
در انتهای کار مرحله خالص سازی وجود دارد که نفت را با قرار دادن درحرارتی معادل 500درجه سانتی گراد خالص می کنند
و نکته مهم دیگر انکه در هر مرحله انرژی خاصی تولید می شود که کارایی بالایی دارد.
این اولین باری است که چنین سیستم کامل و مقرون به صرفه ای در ایجاد این ماده مهم استفاده می شود.
بنابراین طبق عملیاتی که در کارتاژ صورت می گیرد در مدت 30 دقیقه می توان صاحب انرژ ی حیاتی شد که در طبیعت حداقل 10 و حداکثر 660 میلیون سال برای بدست اوردن ان باید صبر و تامل به خرج داد.
نفت به عنوان یک ماده مهم برای ایجاد سوخت و انرژی به چنان ارزشی دست یافته که به ان طلای سیاه می گویند و حال اگر از انواع زباله در 30 دقیقه به نفت می توان دست یافت پس گفتن این نکته که از زباله می توان به طلا رسید سخنی گزاف نخواهد بود.